Gruzińskie "Dziady", czyli historia jako tragifarsa

dziady_andro_enukidze_14.jpg, default, Zdjęcie z przedstawienia "Dziady" Adama Mickiewicza w reżyserii Andro Enukidze w języku gruzińskim. Produkcja: Liberty Theatre w Tbilisi, Gruzja.

#teatr

W gruzińskiej wersji "Dziadów" Mickiewicza oglądamy klasyczny polski tekst w zwierciadle innej wrażliwości artystycznej i ukazany poprzez odmienne kulturowe kody, a jednak sens oraz przesłanie sztuki wydaje się jasne i aktualne w kontekście dzisiejszej politycznej sytuacji Gruzji, Polski i Europy.

Gruzińska inscenizacja "Dziadów" Adama Mickiewicza, pokazana w kwietniu 2025 roku w Teatrze Polskim w Warszawie, to zwieńczenie wyjątkowo ambitnego i trudnego przedsięwzięcia, którego celem było, jak się wydaje, wprowadzenie po raz pierwszy polskiego dramatu do obiegu gruzińskiej kultury. To przedsięwzięcie zainicjowane zostało przez stronę polską jeszcze w 2021 roku, kiedy to z inspiracji Instytutu Teatralnego im. Zbigniewa Raszewskiego zamówione zostało pierwsze całościowe tłumaczenie dramatu Mickiewicza na język kartwelski. Jego autorkami są Keti Kantaria (zasłużona tłumaczka na gruziński m.in. Schulza, Gombrowicza, Witkacego) oraz poetka Ana Kopaliani, która nadała przekładowi walor poetycki.

W następnych latach dzięki finansowaniu ze strony Instytutu Adama Mickiewicza (w ramach projektu "44 x Mickiewicz") oraz Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego (program "Kultura inspirująca") podjęto działania już stricte teatralne. Pierwszym etapem była praca nad tekstem II części, realizowana przez zespół teatru Uniwersytetu Teatru i Filmu im. Szoty Rustawelego pod kierownictwem Andra Enukidze – dziekana wydziału dramatu na tymże uniwersytecie, a także doświadczonego reżysera, świetnie zaznajomionego z polską kulturą i wielokrotnie pracującego w Polsce. W tej fazie odbył się też cykl warsztatów prof. Artura Grabowskiego, wykładowcy Uniwersytetu Jagiellońskiego, dramaturga i jednego z pomysłodawców całego przedsięwzięcia. Ten etap został zwieńczony czytaniem performatywnym części II "Dziadów" w Tbilisi w listopadzie 2022 roku.

W kolejnym roku ten sam reżyser, wraz z aktorami Teatru Liberty w Tbilisi, podjął pracę nad częścią III, która po raz pierwszy wystawiona została w stolicy Gruzji 2 lipca 2024 roku, a po pokazach w Batumi i Kutaisi, weszła na stałe do repertuaru tbiliskiego teatru w sezonie 2024/2025. I to właśnie wariant tego spektaklu mogliśmy oglądać na deskach Teatru Polskiego w Warszawie wiosną 2025 (w ramach Festiwalu Lamentacje). Co zobaczyliśmy?

Sztuka Enukidze zaczyna się w więzieniu – i niewątpliwie problem wolności osobistej i politycznej (wspólnoty) znajduje się w centrum zainteresowania gruzińskiego reżysera w przeciągu całego przedstawienia (przez dużą jego część widownia jest oddzielona od sceny żelaznymi kratami). Sądząc po kostiumach, a także z pojawienia się umownej kamery filmowej, ta część spektaklu osadzona została raczej w pierwszych dekadach XX wieku – być może ta epoka bardziej odpowiada gruzińskim doświadczeniom historycznym w zakresie politycznych represji i ograniczania wolności.

Ciekawe wrażenie robi Wielka Improwizacja, zawierająca elementy groteski czy farsy odróżniające tę scenę od patosu typowego dla polskiej tradycji inscenizowania tej części "Dziadów". W istocie monolog bohatera przypomina raczej monolog niepewnego siebie "schizofrenika", taki jaki można czasem usłyszeć w autobusie czy na ulicy, niż natchniony głos Wieszcza. Jednocześnie dynamika tej sceny – zwłaszcza w momentach interakcji między Konradem a antagonistą (Diabłem?) – ma w sobie coś z dynamiki "Kościoła międzyludzkiego" znanej z dramatów Gombrowicza, kiedy nagle z interakcji dwójki ludzi zaczyna się wytwarzać i kształtować jakiś… nowy, nieprzewidziany sens. (Być może to ślad polskich inspiracji Enukidze, artysty świetnie zorientowanego w naszej kulturze, władającego polszczyzną oraz wielce zasłużonego dla popularyzacji polskiej kultury w Gruzji).

Ten komediowy ton jest zresztą charakterystyczny dla całego podejścia Enukidze do tekstu Mickiewicza. Chyba najpełniej wybrzmiewa on w scenie balu u Senatora, zamienionego w groteskowy raut, trochę w stylu commedii dell’arte. W jego kulminacyjnym momencie aktorzy próbują tańczyć poloneza, a potem bodaj menuet do słów rosyjskiej pieśni "Wołga, Wołga mat’ rodnaja", przerywanej odgłosami armatnich wybuchów. Ciekawą aktualizacją tekstu Mickiewicza są pojawiające się w tej części postaci Rosjan, jakby intruzów czy przypadkowych turystów na scenie, nie rozumiejących roli swojej (ani roli swojego państwa) – i ostatecznie odnajdujących bezpieczny grunt w pytaniach o to, jaka wódka jest najlepsza.

Sztuka Mickiewicza w interpretacji Enukidze stworzona, jak podkreślał sam reżyser, z myślą o gruzińskim odbiorcy, niewątpliwie może rodzić pewne problemy dla polskiej publiczności. Mimo znajomości tekstu nie wszystko jest tu jasne – i nie chodzi tylko o trudności związane z synchronizacją tekstu oryginału wyświetlanego na ekranie z językiem przedstawienia, którym jest gruziński.

Umykają więc niektóre aluzje inscenizacji (np. odwołania do Rewolucji Francuskiej). W wielu wypadkach jest to niewątpliwie związane z nieznajomością kultury gruzińskiej i jej kontekstów (wyświetlane wideo gruzińskiego filmu). Dystans rodzi też wspomniany już, odmienny od polskiej tradycji inscenizowania Mickiewicza, komediowy ton farsy, a także estetyka muzyczna (która przypominać może oprawę muzyczną wschodniej telenoweli).

Jednak te "problemy" wydają się przede wszystkim oznaką i świadectwem twórczej pracy reżysera, aktorów i zespołu nad przyswojeniem tekstu Mickiewicza przez gruzińską publiczność i przeniesienia go na pole innej kultury, wpisania w jej kody i konteksty.

Jednocześnie reżyser zdaje się nie mieć wątpliwości, że optymalnym punktem wyjścia dla zrozumienia polskiego tekstu jest podobna sytuacja polityczna Polski i Gruzji vis-a-vis Rosji oraz świadomość jej imperialnej czy kolonialnej postawy, podobnie realizującej się na Kaukazie i nad Wisłą. (Co ciekawe, przejawy takiego wzajemnego porozumienia, a nawet solidarności między kulturą polską i gruzińską pojawiają się dość wcześnie, bo jeszcze w połowie XIX wieku, kiedy Gruzinów i Polaków połączyło doświadczenie represji, zesłań etc. – jego katalizatorem była zaś właśnie poezja Mickiewicza, docierająca na Kaukaz wraz z polskimi zesłańcami).

"Dziady" Adama Mickiewicza w reżyserii Andro Enukidze [galeria]

Styl wyświetlania galerii

Wyświetl slajder (domyślny)

Wątek podobieństw, ale też różnic w zakresie historycznego podporządkowania Polski i Gruzji potężnemu Imperium zostaje jasno wyartykułowany w ostatniej scenie przedstawienia, w której gruziński ksiądz Piotr, zwracając się bezpośrednio do publiczności, stwierdza, że "Polska już opuściła Imperium, a Gruzja…?". Zdania tego nie kończy, odpowiedź zostaje niejako zawieszona – jak palec księdza – w powietrzu. Tę niepewność wzmacnia wyświetlane na koniec wideo: znany gruziński aktor Avtandil Makharadze odczytuje ze starej księgi fragment Mickiewiczowskiej przedmowy do francuskiego wydania "Dziadów", w którym Poeta przypomina o cierpieniu narodu i obojętności Europy – urywek boleśnie aktualny w kontekście bieżących wydarzeń politycznych w Gruzji.

Ten znak zapytania odnoszący się do przyszłości narodu to z pewnością najlepsze zakończenie dla tych gruzińskich "Dziadów" – symboliczny wyraz wciąż niezakończonych (zawieszonych?) przemian Gruzji na jej drodze pomiędzy Rosją a Europą. Zawieszonych zwłaszcza od czasu stłumienia przez rządzącą partię Gruzińskie Marzenie wielkich proeuropejskich demonstracji, które w latach 2023-2024 wstrząsnęły całą Gruzją. Co ciekawe, sztuka Enukidze nie przywołuje wprost tych ani wcześniejszych burzliwych wydarzeń gruzińskiej polityki, co teoretycznie może trochę dziwić. Być może to też jeszcze jeden dowód na nieco inną wrażliwość artystyczną w polskiej i gruzińskiej przestrzeni kulturowej. A może raczej świadectwo odmiennych systemów politycznych i różnych granic wolności wypowiedzi – w Polsce, która już imperium się wyrwała i w Gruzji, która...

Spektakl pokazywany był w Teatrze Polskim w Warszawie w dniach 16 i 17 kwietnia 2025 roku w ramach Festiwalu Lamentacje.

REALIZATORZY:
Autor wersji scenicznej i reżyseria: Andro Enukidze
Scenografia: Teo Kukhianidze
Kostiumy: Vera Kipiani
Muzyka: Zaza Marjanishvili
Choreografia: Davit Metreveli
Wideo: Marina Salukvadze

OBSADA:
Givi Balanchivadze, Nodar Meladze, Buka Glonti, Giga Kakubava, Otar Ashkareli, Gogi Turkiashvili, Giorgi Piranishvili, Archil Baratashvili, Kakha Mikiashvili, Kakhi Gazdeliani, Nika Kakheli, Lizi Kotrikadze, Giorgi Tsertsvadze, Tekla Sulakvelidze, Mikheil Arjevanidze, Giorgi Jikia, Mamuka Mumladze, Nina Kalatozi, Guga Katsarava, Salome Chulukhadze, Mariam Nadiradze, Khatuna Berdzenishvili, Sofi Khizanishvili, Temur Dvali, Giorgi Gotsadze, Tato Kublashvili, Gregori Laikov (Białoruś), Oleg Amurov (Ukraina)

W nagraniach wideo: Studenci z Państwowego Uniwersytetu Teatru i Filmu im. Szoty Rustawelego w Tbilisi: Nana Javakhishvili, Temur Dvali, Giorgi Gotsadze, Tato Kublashvili.

Język Polish

dziady