Dziewosłąb, czyli wedding planner. Dawne obyczaje ślubne i weselne

czepiny_polona.jpg, default, Obrzędy weselne ludu śląskiego: "Czepiny", po 1906, fot. Biblioteka Narodowa Polona

Małżeństwo z miłości? Wolne żarty. W dawnej Polsce związek przypominał raczej ekonomiczny pakt. Mimo to całemu obrzędowi towarzyszyło wiele barwnych, uteatralizowanych zwyczajów.

"Dziwnie piękny i rdzennie słowiański dramat z życia rodziny polskiej" – tak o dawnych ślubach i weselach pisał etnograf i folklorysta Zygmunt Gloger o staropolskich weselach w swoim opus magnum, "Encyklopedii staropolskiej" powstałej w latach 1900–1903. I rzeczywiście, wiele spośród praktykowanych niegdyś zwyczajów wydaje się – zwłaszcza z dzisiejszej, zupełnie współczesnej perspektywy – co najmniej osobliwe. A czy są piękne? Zapewne nie tylko badacze i badaczki potrafią odnaleźć w niektórych z nich urzekający ślad zapomnianej obyczajowości.

Małżeństwo z rozsądku

Thumbnail — Wincenty Wodzinowski, "Wesele idzie", pocztówka, 1905-1916, Wieliczka, fot. Biblioteka Narodowa Polona

Ponieważ związek kobiety i mężczyzny nie był kiedyś sprawą jedynie tych dwojga, ale instytucją łączącą rodziny, ich wolność w doborze wybranki lub wybranka była mocno ograniczona, a w zasadzie nie istniała. Kojarzenie par przypominało dobijanie targu albo negocjacje przy zawieraniu ekonomicznego kontraktu. Ostatecznie o tym, z kim córka lub syn założą rodzinę, decydowali rodzice. Zdarzało się, że młodzi, zanim rozpoczęto swaty, w ogóle się nie znali! Choć profesja swata, czyli osoby wstępnie łączącej przyszłych nowożeńców, odeszła dziś w zapomnienie, wciąż używamy czasownika "swatać". Pochodzi on od staropolskiej "swaćby", czyli po prostu wesela. W niektórych regionach swat zwany był "rajkiem", a swaty "rajbami" – od czasownika "raić", czyli polecać kogoś czy właśnie swatać. Najwdzięczniej brzmiącym określeniem na taką osobę był natomiast "dziewosłąb", słowo łączące "dziewkę" i czynność "snębienia", czyli wydawania panien za mąż. Zdarzało się, choć rzadziej, że funkcję swata pełniła kobieta. Swata, rajka czy dziewosłęba dziś nazwalibyśmy "wedding plannerem", czyli – w wolnym tłumaczeniu – ślubnym organizatorem. Jego rola nie kończyła się bowiem jedynie na kojarzeniu pary, ale – do czasu, gdy w Polsce śluby nabrały sakralnego charakteru – odgrywał on także rolę "kapłana" i głównego menadżera całego przedsięwzięcia. Czasem parę kojarzył "zawodowy" swat, czasem był to np. ojciec przyszłego małżonka. Oskar Kolberg pisał o tej praktyce tak:

Ojciec Młodego [...] wziąwszy garniec wódki, bochenek chleba pod pachę i kieliszek w kieszeń, idą z oświadczynami, czyli we swaty, najczęściej nie zapytawszy się wprzódy nawet Młodego, do jakiej dziewczyny iść mają; więc idą do tej, do której ojciec Młodego sam iść chce.

Krowa, a nie miłość

Początek związku rozgrywał się więc nie w sferze emocji, ale w retoryce, na której opierały się dobrze poprowadzone negocjacje. Istotna była przecież wielkość posagu, jaki do wspólnego gospodarstwa wprowadzi dziewczyna. "Czasem brak jednej krowy zaważy na szali dziewczyny tyle, że swacha [kobieta-swat – przyp. red.] nie dobija targu i projektowane małżeństwo nie dochodzi do skutku", zauważał z kolei Henryk Biegeleisen, etnograf i historyk, autor wydanego w 1928 roku we Lwowie opracowania "Wesele: obrzędy i zwyczaje". Ślub i wesele nie było więc bynajmniej świętem miłości, ale rodzajem społecznego teatru, w odgrywaniu którego brała udział cała rodzina. Biegeleisen o swatach wypowiadał się bez ogródek:

Zwyczaj rajenia jest dowodem słabo rozwiniętego indywidualizmu i braku samodzielności u młodzieży wiejskiej obu płci i pochodzi z epoki patriarchalnej.

Na wsiach można było dawniej rozpoznać domy, w których mieszkała córka na wydaniu. Okazywano to poprzez odpowiednie oznakowanie ścian cętkami albo malowaniem ram okiennych na niebiesko. Czasem przed domem usypywano też wzorki z piasku lub wieszano wianek na płocie.

Wódka łączy

Pomyślne negocjacje wieńczono wspólnym piciem wódki w domu przyszłej panny młodej. Swat stawiał na stole gorzałkę, a dziewczynę proszono o kubek (podanie kubka było wstępnym okazaniem zgody na zawarcie związku). Tu ujawniała się teatralność ślubno-weselnych obyczajów: dziewczyna wchodziła w rolę tej, która zgadza się niechętnie, wstydzi się i opiera. Kieliszek wódki "wychylała" odwrócona do pieca. Opicie wstępnej umowy małżeńskiej świadczy o traktowaniu tego ceremoniału jako jednego z wielu formalnych paktów, w dawnej Polsce zapijano bowiem wszelkie umowy, m.in. kupna i sprzedaży. Małżeństwo traktowano niemal jak kolejną transakcję. W "Weselu" Biegeleisena czytamy nawet, że to pozostałość po prasłowiańskim obyczaju picia krwi na znak potwierdzenia omawianej umowy.

Zaręczyny zwano dawniej także zrękowinami. Był to kolejny akt potwierdzający chęć zawarcia związku małżeńskiego – ale miał raczej charakter oficjalnego upewnienia drugiej strony (czyli całego rodu) niż, tak jak dzisiaj, intymnego przyrzeczenia. Swat w ramach zrękowin związywał prawe ręce młodych – nierzadko nad bochnem chleba na znak chęci utworzenia wspólnego gospodarstwa domowego, a także dla pomyślności związku. Wincenty Pol opisywał, że ręce wiązano dwiema białymi chustkami, które następnie para zachowywała, by po śmierci mogły zostać umieszczone pod ich głowami w trumnie.

Panna młoda w czerni

Po zrękowinach zaczynano przygotowania do właściwej części obrzędu weselnego, czyli przyjęcia, o którym gości informowała panna młoda w ramach tzw. sprosin. Przygotowania do imprezy trwały zwykle około czterech tygodni. Sam ślub, czyli ostateczne przypieczętowanie związku, nie był najistotniejszą częścią całego obrzędu przejścia. Rzeczywiście do czasu soboru trydenckiego miał on w Polsce świecki charakter, wcześniej zdarzało się, że niesakralny obrządek dla formalności uzupełniano zaślubinami przeprowadzonymi przez księdza. Dzień przed ślubem miejscowa ludność obrzucała dom, w którym odbyć się miało wesele, butelkami i innymi szklanymi naczyniami – miało to przynieść parze szczęście. Wieczne połączenie małżonków symbolizowały – tak jak dziś – obrączki lub pierścionki. Upatrywano w nich magicznych leczniczych właściwości, m.in. przykładano je do zajętej jęczmieniem powieki. Choć biała suknia u panny młodej wydaje się modowym sine qua non, dawniej nie było to tak oczywiste. Przyszła żona cała w czerni? Dziś to niemal nie do pomyślenia, ale przykładem może być tu obyczaj z ziemi lubawskiej (region na pograniczu Mazowsza, Mazur i Pomorza), gdzie przed pierwszą wojną światową większość panien do przysięgi stawała w jednoczęściowych sukniach w kolorze czarnym, szarym lub granatowym, które szyte były przez miejscowych krawców.

Bułka i kogut

Warsztaty wypiekania tradycyjnego ciasta obrzędowego zwanego korowajem oraz nauki pieśni korowajnych i tańców tradycyjnych.

Jeśli chodzi o kulinaria, najważniejszą częścią wesela był korowaj (w zachodniej części Polski zwany też kołaczem), czyli – jak czytamy w oficjalnym firmowanym przez Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi spisie produktów tradycyjnych – "bułka drożdżowa, na której umieszczone są ozdobne elementy takie jak: kłosy, ptaszki, kwiaty, warkocze, o średnicy między 21–15 cm". Przygotowanie tego wyjątkowego wypieku stanowiło rytuał ściśle kobiecy: dzień przed ślubem grupa tzw. korowajnic zbierała się i wspólnie wyrabiała, a następnie piekła ciasto, śpiewając przy tym pieśni. Ważne było, by w trakcie tych przygotowań zachować wesołą atmosferę – miało to magicznie sprawić, że ciasto obficie wyrośnie, co z kolei stanowiło dobrą wróżbę dla małżeństwa. Korowaj był do tego stopnia istotny, że gdy wyrósł zbyt duży, podobno częściej decydowano o rozebraniu pieca niż ryzykowano uszkodzenie chleba przy próbie wydobycia go ze środka. Gotowym chlebem częstowano na weselu wszystkich gości (pierwsze kęsy należały do pary młodej). Pozostałością po rytualnym wypieku jest dzisiaj tort weselny.

Innym wartym wspomnienia elementem kulinarnej obyczajowości dawnych wesel był kapłon – specjalnie hodowany samiec kury domowej. Był w odpowiednim momencie kastrowany i tuczony, co miało zapewnić mu doskonały smak i tłustość. Kapłon to ważne ogniwo staropolskiej sztuki kulinarnej – nie tylko weselnej, ale w ogóle świątecznej. Różne sposoby jego przyrządzania odnajdziemy m.in. w uznawanym za pierwszą polską książkę kucharską dziele "Compendium ferculorum albo zebranie potraw" Stanisława Czernieckiego.

Uciekająca panna młoda

A czy kiedyś, podobnie jak dziś, żegnano stan wolny imprezą w gronie kobiet lub mężczyzn? Ten rytuał istotny był przede wszystkim dla panien. O wieczorach kawalerskich źródła mówią niewiele, najprawdopodobniej odbywano po prostu radosną libację w męskim gronie. Dziewczęta z "poprzednim życiem" żegnały się na smutno. Ostatnia dziewicza noc oznaczała dla nich spotkanie z innymi niezamężnymi kobietami, z którymi śpiewały melancholijne pieśni. Ich zawodzeniu towarzyszyła praktyka plecenia wianka i rózgi (stąd wieczór panieński często nazywano "rózgowinami"). Panna i druhny wiły ją z gałązek drzew iglastych i ozdabiały kwiatami, wstążkami czy piórkami. Rózgę, czyli pamiątkę po stanie wolnym, następnie wykupić musiał przyszły mąż. W trakcie wesela ozdoba miała być dobrze widoczna, a po weselu palono ją lub chowano. Wianek był natomiast ostatnim dziewiczym nakryciem głowy – panna żegnała się z nim w rytuale oczepin, czyli punktu kulminacyjnego staropolskiego wesela. Oczepiny – polegające na zdjęciu wianka i założeniu czepca, a więc nakrycia głowy właściwego mężatkom – odbywały się o północy przy wtórze najstarszej pieśni weselnej, "Oj chmielu, chmielu" (niektóre źródła dodają, że to najstarsza piosenka w języku polskim). I temu momentowi towarzyszył teatralny konwenans: panna młoda wykonywała tu w zasadzie performans stawiania oporu. Płakała i zrzucała czepiec z głowy, czyli wchodziła w rolę osoby, która z żalem rozstaje się z przeszłym życiem. Pożegnaniem z panieństwem był także rytuał rozplecin – drużba lub pan młody pozbawiał pannę warkocza, którego mężatce nie wolno było już nosić. Inaczej niż dziś, wesele i towarzyszące mu obrzędy naznaczone były smutkiem – częściowo był to smutek odgrywany, ale nietrudno sobie wyobrazić, że proces odejścia z domu rodzinnego do mężczyzny, którego prawie się nie zna, nie był przyjemnym i łatwym doświadczeniem.

Noc poślubna przy świadkach

Szokującym dawnym obyczajem były tzw. pokładziny, czyli rytualne odbycie pierwszego stosunku płciowego w obecności świadków. Zwykle rytuał polegał na odprowadzeniu pary do sypialni przez część gości, a po wszystkim pan młody pokazywał splamioną krwią bieliznę żony jako dowodu jej dziewictwa. W niektórych źródłach przeczytamy wprost: starosłowiańskie pokładziny polegały na uprawianiu seksu przy gościach weselnych, którzy wtórowali temu wydarzeniu tańcząc, śpiewając, a czasem grając na instrumentach. Kiedy jednak "test na dziewictwo" nie został zdany, wesele przerywano, a goście demolowali dom: tłukli naczynia, dziurawili garnki, niszczyli izbę. Okropny to obyczaj, zważywszy na prosty biologiczny fakt, mówiący o tym, że nie zawsze utrata dziewictwa łączy się z krwawym plamieniem.

Istniał dawniej także obyczaj "cukrowej kolacji", która stanowić miała ponoć zdecydowanie bardziej humanitarną i obyczajowo dopuszczalną pozostałość po obrzędzie pokładzin. Wówczas w sypialni, razem z wybranymi gośćmi (a musiały być to zamężne kobiety i żonaci mężczyźni, którzy wspólnie odprowadzali młodą parę polonezem) urządzano poczęstunek złożony wyłącznie ze słodkich potraw i napojów. Podawano np. marcepan, miód i wino muszkatel. Cukrowa kolacja odbywała się zwykle po oczepinach.

Innym obrzędem, który dziś może naprawdę zadziwić, było tzw. "boskie wesele" wystawiane w sytuacji, gdy dziewczyna lub chłopak zmarli, nie wstąpiwszy w związek małżeński. Stypę urządzano wówczas na weselną modłę: z suto zastawionym stołem, a niekiedy i z tańcami do późnych godzin nocnych. Dziewczyna była wtedy ubierana do trumny tak, jakby wychodziła za mąż: ozdabiano jej głowę wieńcem i wstążkami. Podobnie obchodzono się z przedwcześnie zmarłymi kawalerami, których ciało przystrajano kwiatami. Wyjście za mąż lub ożenienie się było bowiem w dawnej Polsce społeczno-obyczajową koniecznością. W niektórych regionach kraju niewstąpienie w związek małżeński było nawet karane! Dziewczętom i młodzieńcom, którzy po karnawale wciąż byli stanu wolnego, za to, "że nie chcieli dźwigać jarzma małżeńskiego", przyczepiano do nóg lub skraju sukni patyki, skorupy jaj, kości gęsie lub kurze łapki. "Śmierć i żona każdemu od Boga naznaczona", mówiło staropolskie przysłowie.

Coraz mniej wina

Dawniej wesele nie było jednodniową imprezą, ale trwało od kilku do nawet kilkunastu dni. Zazwyczaj wystawiano je najpierw w domu panny młodej, a następnie u pana młodego. Bywało, że wesele odbywało się w karczmie. Z czasem wesele stawało się coraz krótsze, aż przyjęło znaną dziś formę trwającego jeden wieczór i noc przyjęcia. Biegeleisen cytuje wypowiedź "jednego z obywateli Podgórza" z 1828 roku ubolewającego nad stopniowym skracaniem wesel:

Wesele prapradziada trwało tydzień, wyszło wina beczek 10, pradziada 5 dni, beczek wina 7, dziada 3 dni i jedna beczka wina, ojca 24 godziny i 100 butelek wina, syna wieczór, szampańskie tylko przy cukrowej kolacji, ostatnie zaślubiny incognito, 12 filiżanek herbaty!

Ostatnim etapem dawnego wesela była przeprowadzka panny młodej do domu męża. Warto jeszcze na koniec wspomnieć o kilku zabobonach towarzyszących ślubno-weselnym rytuałom. Tych było dawniej bez liku. Unikano np. wyprawiania wesela w maju, bo miało to zwiastować rychłą śmierć współmałżonka. Ryzykowne było też wybieranie na datę ślubu czerwca. Pannę wydaną za mąż w czerwcu nazywano niekiedy "czerwcówką" i uważano, że zjedzą ją robaki – czerwie. Śmierć młodej lub młodego przynieść miało nieroztropne przymierzanie stroju ślubnego przed właściwym wydarzeniem. Dbano też o to, by w dniu wesela nie było we wsi zmarłego – jego obecność traktowana była jako zły omen.

Zazwyczaj swat do domu, w którym jest panna na wydaniu, przemykał późnym wieczorem – dzięki temu, niezauważony, unikał złego uroku, który mógłby rzucić ktoś nieprzychylny zamążpójściu. Szczęście pary młodej uzależniano także od fazy Księżyca: podobno wierzono, że dobrze jest kojarzyć pary i wyprawiać wesele przy rosnącym Księżycu, czyli po nowiu, kiedy satelita dąży do pełni. Miało to ponoć sprzyjać dobrobytowi. Ale astrologiczne zabobony nie były jednoznaczne: istniał bowiem także odwrotny obyczaj mówiący o wyprawianiu wesela w noc pełni Księżyca. "Stan i zmiany Księżyca mają wielki wpływ na życie naszego chłopa", podkreślał Biegeleisen.

Źródła: H. Biegeleisen, "Wesele: obrzędy i zwyczaje", Lwów 1928; P. Lasota, "Etnografia Lubelszczyzny – zaręczyny i wesele" (teatrnn.pl); L. Stomma "Rytuał pokładzin w Polsce – analiza strukturalna" (cyfrowaetnografia.pl); B. Kuryłowicz, "Zapomniany świat obrzędowości weselnej w dawnej Polsce (na podstawie >>Nazwy weselne…" Zygmunta Glogera)", R. Kukier "Ludowe zwyczaje i obrzędy weselne na ziemi lubawskiej i pograniczu lubawsko-mazurskim", Komunikaty Mazursko-Warmińskie nr 3, 391-413, 1996.

Język Polish

obrzędy słowiańskie

słowiańskie wesele

wiejskie wesele

dawne obyczaje weselne

kultura prasłowiańska

Nowa polska tradycja