Beczenie owiec, czyli rumunizmy w polszczyźnie

owce_jw180807-403_aw.jpg, default, Stado owiec na pastwisku nad Rytrem, fot. Jakub Włodek/AW

"Ci! Ci!" lub "Cidzia! Cidzia!" – wołają na swój dobytek pasterze. Choć na okrzyki te zareagują odpowiednio cielęta i kozy, to w języku polskim znajdziemy kilka bardziej uniwersalnych pożyczek z rumuńskiego, a i my nie pozostaliśmy dłużni rodakom Draculi.

"Bakieska" jest biała, policzki ma cisawe albo czarne. Plamki czarnej sierści na pysku należą do "pistruli" bądź "pistrzuli". Na tę z krótką, krętą wełną wołają: "byrka", "birka", "berka" lub "bierka". Rogata jest "kurnuta" tudzież "kurnusista" – w przeciwieństwie do "siuty" bez rogów. Gdy występują stadnie, zwą się: "kyrdel", "hurma" czy też "turma". Wielojagnięca rodzina owiec zaadoptowała także "sumara", czyli osła, oraz "capa" – samca kozy. Nad całym stadem czuwa "baca", "bacza" lub "wałach". Od wiosny do jesieni "redykuje" z owcami na hali (rum. "redyk" to sezonowy wypęd owiec na pastwiska, któremu towarzyszą tradycyjne uroczystości). Nie od dziś wiadomo, że najlepsi pasterze górscy pochodzą z Rumunii (dawniej określani jako Wołosi lub Wlachowie), podobnie jak przytoczone powyżej słowa.

Między gatunkami

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Pasterz tradycyjnymi metodami wyrabia bryndzę, przełęcz Prislop, Rumunia, fot. Sławomir Olzacki/Forum

Obrazek

bryndza_rumunia_forum-0429164285.jpg

Migrująca społeczność zamieszkująca Wołoszczyznę – historyczną krainę ciągnącą się od południowych Karpat do dolnego Dunaju – przekroczyła polską granicę Tatr pod koniec XIV wieku. To właśnie rumuńscy bacowie (z rum. "baciu") nauczyli Górali Podhalańskich trudnej sztuki pasterskiej, przekazując im nie tylko wiedzę, lecz także zasób słownictwa. Zarówno w gwarze, jak i w polszczyźnie ogólnej znajdziemy garść rumunizmów związanych przede wszystkim z hodowlą owiec i kóz. Można je podzielić na kilka grup, jak uczynił to Lucjan Malinowski już w 1892 roku. Ten XIX-wieczny językoznawca i miłośnik gór, badacz dialektów śląskich, dokumentalista polskiego folkloru, ojciec znakomitego antropologa Bronisława Malinowskiego i nauczyciel cenionego wśród lingwistów Kazimierza Nitscha nazywany jest "ojcem polskiej dialektologii". W publikacji "O niektórych wyrazach ludowych polskich" dowiódł, że kilka słów pochodzenia rumuńskiego obecnych w mowie Podhalan przysposobili również Górale Śląscy w Beskidach i okolicach Cieszyna, a także Huculi, których przodkowie posługiwali się językiem Draculi.

Skoro omówiliśmy pokrótce nazwy owiec, przyjrzyjmy się narzędziom i sprzętom pasterskim. Rumuński rodowód ma słowo "koszar" będące nazwą przenośnej zagrody plecionej dla owiec. Co ciekawe, określenie budynku, w którym stacjonuje wojsko, pochodzi z języka niemieckiego (niem. "Kasarne"), jednak ze względu na podobieństwo do pasterskiej zagrody żołnierską "kasarnię" zamieniono w XVIII wieku właśnie na "koszary". Schronisko dla baców to "koleba", chata pasterska w halach to "sałasz". Podczas gdy owce "mierydzą" na "mieryńdzniku" (przeżuwają w miejscu dla nich przeznaczonym), juhasi (tym razem etymologicznie węgierscy owczarze) ogrzewają się przy "watrze" lub "watrzysku" (ognisku). "Ferulą", czyli drewnianą łyżką kształtem przypominającą wiosło (rum. "ferula" – "pręt, rózga"), mieszają podgrzewane w kotle mleko owcze, które wcześniej wycisnęli do "gielety". Owo naczynie do dojenia owiec może być wykonane z "mosura". Inne naczynie również z drewna – polskie "puciera", rumuńskie "putină" – może pomieścić od 80 do 200 litrów wody. W czasie odpoczynku pasterze tatrzańscy przygrywają na długiej drewnianej piszczałce zwanej "fujirą" (spolszczona "fujara") albo na "multankach" (równolegle ułożonych i złączonych piszczałkach).

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Ser owczy "Oscypek", fot. Wojciech Surdziel/AW

Obrazek

oscypek_ws2599_5_aw.jpg

W języku polskim mamy także nazwy produktów owczych pochodzenia rumuńskiego. Pasterze wołoscy przynieśli na ziemie polskie "bryndzę" – niewędzony, zmielony ser owczy przygotowany z lekko sfermentowanego mleka. Ten miękki, o intensywnym smaku, tradycyjnie wytwarzany rarytas nie należy do najtańszych produktów. Niegdyś był pożywieniem, a nawet środkiem płatniczym górali, których nie było stać na posiadanie krowy, więc hodowali owce. Stąd też współczesne, przenośne znaczenie słowa "bryndza" będące odpowiednikiem "biedy, nędzy". Inne okołoserowe pożyczki rumuńskie to między innymi "hurda" (rum. "urdă", rodzaj sera serwatkowego ) i "żyntyca" (serwatka z mleka owczego).

Jeśli nawet wymienione profesjolekty nie są rdzennie rumuńskie, to do polszczyzny przywędrowały za pośrednictwem tegoż języka. Z pewnością też współcześnie nie wszystkie znajdują się w użyciu, a już wcześniej zaobserwowano regionalizację słownictwa. Malinowski zauważył na przykład, że:

Między gatunkami owiec w Tatrach wyróżniają pasterze m. i. byrki i wałaski. Otóż, jak twierdzi stary baca Hyc Spyrkowski, byrki w Tatrach utrzymać się nie mogą; są za leniwe, i nie dosyć zwinne w Halach, gdzie skały i kamienie często z gór się staczają, nie potrafią się umykać tak, jak wałaski. Ten tedy gatunek hodują przeważnie na Podhalu.

Przenosić góry

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Po 8-dniowym marszu bacowie powracający z wypasu, Bachledzki Wierch koło Zakopanego, fot. Grzegorz Momot /PAP

Obrazek

baca_pap_20181013_0vp.jpg

Rumuni prowadzący z Polakami wymianę handlową od XIV wieku pozostawili także ślad w polskiej geografii. W samych tylko Beskidach mamy kilka szczytów noszących nazwę Magura (rum. "măgura"). Słowo to upowszechnili Wołosi, a oznacza ono "samotny masyw górski", zwykle o zaokrąglonym wierzchołku podobnym do mogiły. Czantoria to z kolei wzniesienie na granicy Polski i Czech i podobnie jak tatrzański Wołoszyn nazwa ta ma rumuński rodowód. "Rozłożysty, niestromy pagórek" to "groń" lub "gruń", który w gwarze Górali Śląskich odpowiada "wyniosłemu brzegowi rzeki lub potoku". Co do korzeni "stromej ścieżki w górach" określanej jako "perć" nie ma pewności: jedni uważają wyraz za słowacyzm, inni widzą w nim pożyczkę południowosłowiańską, bałkańską, rozprzestrzenioną wraz z migracjami wołoskimi. Podobnie jest z "cetyną" – "igliwiem świerkowym" – w języku rumuńskim uznawaną za zapożyczenie słowiańskie.

W gwarach góralskich występuje wyraz "plekać" (rum. "pleca") oznaczający "ssanie piersi matki". O ile Malinowski wspomina o karmieniu jagniątka, o tyle nowsze słowniki odnotowują szersze znaczenie: pielęgnację każdego młodego ssaka. W polszczyźnie ogólnej potocznej zadomowiło się słowo "manatki" (rum. "mantao") na opisanie "rupieci, odzieży zabieranej w podróż". Badacze języka wśród rumunizmów wymieniają ponadto "fanty" jako "odzienie", a także "banować", czyli "żałować, smucić się".

Zajrzyjmy jeszcze raz do pracy Malinowskiego, który w jednym z rozdziałów dotyczącym mowy góralskiej na Podhalu zauważa:

Zastanawia obfitość przezwisk z języka rumuńskiego; i tak, trzy terminy na oznaczenie kobiet złego prowadzenia są rumuńskie : (ciura, condra, flondra); inne przezwiska są: (gajdoś, glamdac, kučma, myrha).

Pierwsze trzy terminy odnoszą się do kobiet lekkich obyczajów. Określania "gajdoś" używa się, gdy "człowiek nie idzie prosto na nogach", słowo "kucma" autor tłumaczy jako "głuptak" (rum. "cusmă" – "futrzana czapka"), zaś "myrha", pisana także przez "ch", łączy się znaczeniowo ze "złą kobietą", a także "starym koniem" i "ścierwem" (rum. "marha", "marga" – "bydlę").

Baba z powidłami

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Przetwory, Targi Smaki Regionów, Poznań, fot. Jakub Kaczmarczyk/PAP

Obrazek

powidlapap_20170924_0is.jpg

Zanim Rumunia w 1877 roku ogłosiła niepodległość, jej ziemiami rządziły Księstwa Mołdawii i Wołoszczyzny. Od II połowy XIV wieku Hospodarstwo Mołdawskie utrzymywało stosunki lenne z nadwiślańskim krajem i to wówczas można datować początki tworzenia się Polonii rumuńskiej w Suczawie (obecnie miasto to jest siedzibą Związku Polaków w Rumunii). To w Siedmiogrodzie miał przyjść na świat późniejszy mąż Anny Jagiellonki, król Stefan Batory. Od przełomu XV i XVI stulecia na terytorium dzisiejszej Rumunii ścierały się wpływy Turcji osmańskiej, Węgier oraz Polski. Ożywione kontakty zaowocowały trójstronną wymianą słownictwa. Zachowane źródła tekstowe słowiańsko-mołdawskie z XV wieku zawierają aż 93 wyrazy polskiego pochodzenia. Jednak współczesne słowniki rumuńskie odnotowują zaledwie kilka przykładów i to niekiedy z informacją o ich archaicznym charakterze.

Jeśli Rumuni dali nam parę pejoratywnych określeń na kobietę, to my odwdzięczyliśmy się "babą". Wyraz pochodzący od ogólnosłowiańskiej formy *baba nie zmienił swojego zapisu, w przeciwieństwie do znaczenia. Niegdyś nazywano tak znachorkę, wiedźmę ("ta, która wie"), później matkę matki lub ojca (babcia), a w końcu starszą kobietę, niekoniecznie spokrewnioną. Z czasem "babą" zaczęto określać ciasto drożdżowe. Natomiast rumuńskie "jafery", które w gwarze podhalańskiej oznaczają "zarośla borówki czarnej", wymieniono na nasze "powidła" oraz "śmietanę". Do przeszłości należą już raczej rdzennie polskie wyrazy: "pan" (tytuł szlachty polskiej i wielkich bojarów rumuńskich), "stolnic" (kuchmistrz lub starosta weselny) czy "comornic" (komórka).

Wspomnieliśmy już, że niektóre z tych leksemów zostały zapożyczone za pośrednictwem rumuńskiego z innych języków. Dla porządku warto odnotować uwagę Zdzisława Stiebera, slawisty i członka wielu krajowych oraz międzynarodowych towarzystw językowych, który twierdził, że Wołosi mieszkający na Łemkowszczyźnie nie zostali spolonizowali, lecz zrutynizowani. Dlatego też liczne rumunizmy występujące na Podkarpaciu mogą być wynikiem interferencji ukraińskich. W każdym razie zależności językowe między Polakami a Rumunami mają o wiele dłuższą i momentami bardziej zawiłą historię niż stosunki dyplomatyczne między oboma krajami.

Język Polish

Ta cudowna polszczyzna