Józef Hen, fot. Piotr Bławicki / East News
Józef Hen, fot. Piotr Bławicki / East News

Pisarz, reportażysta, scenarzysta i reżyser, a także dramaturg i publicysta. Urodził się 8 listopada 1923 w Warszawie w rodzinie żydowskiej (pierwotne nazwisko, Józef Henryk Cukier, zmienił w 1944 roku).

Debiutował w roku 1932 w "Małym Przeglądzie" Janusza Korczaka. Swoje wspomnienia z dzieciństwa spędzonego na warszawskim Muranowie zawarł po latach w adresowanej do wnuków opowieści "Nowolipie". Opisując życie osobiste i zawodowe ojca pisarza, prowadzącego firmę hydrauliczno-wodociągową, oraz funkcjonowanie minispołeczności przedwojennej kamienicy, książka daje niezwykle ciekawy, barwny i szczegółowy obraz współistnienia kultury żydowskiej i polskiej w międzywojennej Warszawie. Hen wykorzystywał materiał autobiograficzny również w innych swoich dziełach. Powieść "Przed wielką pauzą" z dyptyku "Teatr Heroda" korzysta z doświadczeń i obserwacji z lat szkolnych, a podwórkowe chłopięce walki znajdują swój oddźwięk w powieści "Bitwa o Kozi Dwór" (często porównywanej z "Chłopcami z Placu Broni" Ferenca Molnára).

Przez pierwsze miesiące wojny Hen pozostawał w Warszawie, przeżył bombardowanie miasta w czasie kampanii wrześniowej (przeżycia te były kanwą dla wydanej po wojnie powieści "Opór" z cyklu "Teatr Heroda"). W listopadzie 1939 przedostał się na wschód - początkowo do Białegostoku, potem do Lwowa. W czasie wojny stracił ojca (zginął w obozie w Buchenwaldzie w 1945 roku), brata (zesłany do łagru w Rybińsku, po 1944 zaginął bez wieści) i jedną z sióstr, Mirkę (zamordowaną przez Ukraińców pod Lwowem). Druga siostra, Stella, przeżyła zesłanie do Jakucji; matka przeszła przez getto warszawskie i obóz w Majdanku, pracując w fabryce amunicji w Skarżysku Kamiennej. Po wojnie, w 1957 roku, matka Hena wraz z siostrą Stellą, jej mężem i córką wyjechała do Izraela i zamieszkała w kibucu w Tel Awiwie.

Na terenie zajętym przez ZSRR Józef Hen początkowo mieszkał pod Lwowem przy siostrze, Mirce, pracując przy budowie magistrali Kijów-Lwów. W celu uzyskania meldunku i uniknięcia zsyłki zapisał się do ukraińskiej sowieckiej szkoły pedagogicznej w Dąbrowicy. Po wybuchu wojny Niemiec z ZSRR uciekł, ukrywszy się w pociągu ewakuacyjnym dla obywateli radzieckich. Zamierzał przedostać się do armii Andersa stacjonującej w okolicach Saratowa; plany te nie powiodły się. Aresztowany przez patrol sowiecki, zgodził się na wcielenie do Armii Czerwonej (w swoje osiemnaste urodziny). Rozkaz Stalina ze stycznia 1942 roku o wycofaniu z frontu wszelkich emigrantów ("bieżeńców") zadecydował, że nie wziął udziału w morderczych walkach w okolicach Stalingradu. Znalazł się w batalionie pracy, skąd uciekł w kierunku Taszkientu. Podążał za armią Andersa, do której dotarł tuż przed jej ewakuacją do Iranu; nie został jednak wcielony do armii, dostając najniższą kategorię wojskową z powodu obrzezania.

Czytaj o "Nikt nie woła"...

Następnie udał się do Samarkandy, gdzie wstąpił znów do szkoły pedagogicznej, zapewniającej internat. Tam poznał swoją przyszłą żonę, Irenę Lebewal. Naukę musiał przerwać kilka miesięcy przed maturą; ratując się przed głodem, podjął pracę w wytwórni win i wódek. Nadal starał się (wbrew dyrekcji fabryki) o wcielenie do wojska. W maju 1944 roku znalazł się w 2. Armii Wojska Polskiego, wycieńczony i chory na malarię. Pozycję w armii zapewniły mu umiejętności literackie. Był korespondentem wojennym, w "Głosie Żołnierza" opublikował też pierwszy wiersz, "Łódź wierna", który sam po latach oceniał jako grafomański, lecz posiadający potencjał estradowy. Założył i prowadził literacki teatrzyk pułkowy "Pogotowie Ratunkowe", dla którego pisał teksty z Leonem Pasternakiem i Stanisławem Jerzym Lecem; następnie był dyrektorem teatru dywizyjnego. Ponieważ stopień szeregowego nie licował z pełnioną funkcją, został skierowany do Politycznej Szkoły Oficerskiej w Lublinie, którą ukończył w 1945 roku. Idąc do Krakowa z armią wyzwalającą kolejno Rzeszów, Dębicę, Tarnów, Bochnię - mimowolnie pełnił rolę szefa propagandy, jako jedyny umiejąc przemówić do ludności zajmowanych przez wojska miast. Został odznaczony Krzyżem Walecznych (1945). W Krakowie w 1946 roku ponownie spotkał się z Ireną (Reną), która oficjalnie została jego żoną (bez urzędowego ślubu).

Tuż po wojnie należał do redakcji pism "Orzeł Biały" i "Żołnierz Polski", w 1952 roku redagował audycje dla wojska, a od 1953 współpracował z tygodnikiem "Świat". Służbę w wojsku zakończył w 1952 roku w stopniu kapitana.

Wojenne przeżycia własne, rodziny i znajomych zostały opisane później w powieściach "Nikt nie woła" i "Najpiękniejsze lata". Na jego debiut książkowy, "Kijów-Taszkient-Berlin", wydany w 1947 roku dzięki zachęcie ze strony Ksawerego Pruszyńskiego i z jego przedmową, złożyły się natomiast wspomnienia drukowane w "Żołnierzu Polskim".

Pisarz nigdy nie zapisał się do PZPR. Publikując w latach stalinizmu, nie zgłosił akcesu do socrealizmu, a nawet próbował polemizować z narzucanymi przez niego wzorcami.

Próba ta dziś pozostaje nieczytelna, zaś powieść "W dziwnym mieście" z 1954 roku odbierana jest dziś, wobec zatarcia się niuansów ideologicznych, jako jeden z "produkcyjniaków". Miejsce akcji stanowi fabryka traktorów, dużo się mówi o pochodzeniu społecznym bohaterów, styl wypowiedzi jest usztywniony i niezbyt przypomina żywy, pełen prostoty sposób wypowiedzi właściwy prozie Hena. Dziś autor ocenia pomysł tej powieści jako pomyłkę - "wydanie bitwy na polu przeciwnika".

W latach 50. i 60. (po odwilży, a przed rokiem '68) Hen zajął się także pisaniem scenariuszy na podstawie swojej prozy; powstały w tym czasie m.in. filmy "Krzyż walecznych" i "Nikt nie woła" w reżyserii Kazimierza Kutza, "Dwa żebra Adama" w reżyserii Janusza Morgensterna, a także "Kwiecień", "Prawo i pięść" oraz "Bitwa o Kozi Dwór". Próbował też swoich sił w roli reżysera, realizując m.in. serię telewizyjną "Perły i dukaty".

Już jego powieść z 1964 roku "Toast" (później ekranizowana i wydawana pod tytułem "Prawo i pięść") była ostro krytykowana w kręgach partyjnych za brak jednoznacznego uzgodnienia treści ideologicznych i etycznych oraz "zachodni" (przypominający westerny czy filmy kryminalne) styl prezentacji problemów społeczno-obyczajowych w powojennej Polsce. Nadal jednak zajmował znaczące funkcje, w roku 1964 otrzymał odznaczenie Krzyża Kawalerskiego Orderu Odrodzenia Polski, w latach 1966-1968 był wiceprezesem oddziału warszawskiego Związku Literatów Polskich. Przed wydarzeniami marcowymi 1968 roku i wybuchem nagonki antysemickiej Hen opublikował jeszcze "Opór" (druga powieść z cyklu "Teatr Heroda", opowiadająca o doświadczeniach cywilów w czasie oblężenia Warszawy w 1939 roku), później przez kilka lat traktowany był jako persona non grata, jednak naciski ze strony władz nie zmusiły go do emigracji. Kilka swoich opowiadań opublikował w latach 1969-1972 w paryskiej "Kulturze" pod pseudonimem Korab ("Western", "Oko Dajana", "Bliźniak"; następnie przedrukowane w 1990 roku w zbiorze "Western"). W roku 1976 był jednym z sygnatariuszy tzw. "Listu 101", stanowiącego poparcie ludzi świata kultury dla "Listu 59", wyrażającego protest przeciwko projektowanym zmianom w Konstytucji PRL (m.in. wprowadzeniu zapisu o wieczystym sojuszu z ZSRR, kierowniczej roli PZPR oraz uzależnieniu respektowania praw obywateli PRL od wywiązywania się przez nich z obowiązków wobec państwa).

Ponownie został wiceprezesem warszawskiego Związku Literatów Polskich w latach 1978-1980, a następnie jego prezesem (funkcję tę sprawował do rozwiązania związku w roku 1983). Od 1989 jest członkiem Stowarzyszenia Pisarzy Polskich. Został odznaczony Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski w roku 1998.

W latach 70. i 80. powrócił jako autor prozy historycznej, szczególnie ukazującej wielokulturowość Rzeczpospolitej Obojga Narodów, łączącej wątki kryminalne, awanturnicze i romansowe. Do tego rodzaju zaliczają się powieści: "Przypadki starościca Wolskiego" (1976), której wątki fabularne stanowiły kanwę scenariuszy do filmu "Ostrze na ostrze" (1983) i serialu "Rycerze i rabusie" (1984), a także "Crimen. Opowieść jarmarczna" (1975; później publikowana z podtytułem "Opowieść sensacyjna z XVII wieku"), na podstawie której powstał w 1988 roku serial historyczno-przygodowy "Crimen" w reżyserii Laco Adamika, z Bogusławem Lindą w roli głównej.

Hen był też autorem scenariuszy do ekranizacji własnych powieści, jak również polskiej prozy obyczajowej (przede wszystkim "Granicy" Zofii Nałkowskiej oraz "Chama" Elizy Orzeszkowej). Ciekawym jego dokonaniem są również scenariusze do seriali telewizyjnych w reżyserii Grzegorza Warchoła: "Życie Kamila Kuranta" (1983), adaptacja trzech powieści autobiograficznych Zbigniewa Uniłowskiego ("Wspólny pokój", "Dzień rekruta" i "Dwadzieścia lat życia") oraz serial "Królewskie sny" (1988) opowiadający o czasach i politycznych działaniach Władysława Jagiełły w stylu niemal szekspirowskim. W roli króla Jagiełły wystąpił Gustaw Holoubek, który tak oto mówił o swojej postaci:

"Scenariusz Józefa Hena o ostatnich latach panowania Jagiełły i ostatnim jego małżeństwie wydał mi się bardzo nęcący, rzecz bowiem została potraktowana nie tylko historycznie - choć faktom i realiom nie można nic zarzucić - lecz bardziej po ludzku. Jagiełło przedstawiony jest jako człowiek obdarzony ogromnym talentem politycznym, ujmujący, bogaty charakterologicznie, o wielkiej inteligencji, poczuciu humoru, chytrości, a przede wszystkim jako człowiek z wyobraźnią, która pozwoliłaby zbudować dynastię."

Hen był również współautorem scenariusza do filmu Jerzego Hoffmana "Stara baśń. Kiedy słońce było bogiem" (2003; zobacz również: "Stara baśń" na wesoło - wystawa...), będącego nowoczesną ekranizacją powieści Kraszewskiego. Ponadto Hen osobiście wystąpił w filmie wspomnieniowym z 1993 roku "Człowiek z szuflady. Aleksander Ścibor-Rylski (1928-1983)" w reżyserii Andrzeja Kotkowskiego i Jerzego Sztwiertni oraz w filmie swojego syna, Macieja Hena, "Fotografie mojego taty".

Wydany w 1978 roku esej biograficzny "Ja, Michał z Montaigne" wyznacza nowy nurt twórczości Hena: beletryzowanych biografii, ukazujących poprzez życie centralnej postaci historyczno-obyczajowe tło epoki. Pisarz po latach powrócił do tej odmiany literatury, tworząc jeszcze dwa portrety: Tadeusza Boya-Żeleńskiego w powieści biograficznej "Błazen - wielki mąż" (1998) i Stanisława Augusta Poniatowskiego w tomie "Mój przyjaciel król" (2003; zobacz również: Spotkanie z Józefem Henem - 8.05.2003). Pierwsza z książek, kilkakrotnie wznawiana, stanowi jeszcze jeden, wsparty również osobistymi wspomnieniami, powrót do epoki swego dzieciństwa i próbę przypomnienia atmosfery intelektualnej i obyczajowej międzywojnia. Druga jest przykładem bardzo charakterystycznego dla autora osobistego przeżywania historii (przez fikcyjną postać przyjaciela króla, Gastona Fabre'a), czy też ożywiania jej wysiłkiem wyobraźni i emocji. Książka została nagrodzona przez księgarzy warszawskich (Książka Roku 2003 Warszawskiej Premiery Literackiej) i nominowana do Nagrody Nike 2004.

Do opowieści autobiograficznych, rozmaicie opracowywanych od czasów debiutu - od powieści i opowiadań opartych na wątkach własnych przeżyć (np. "Nikt nie woła"), poprzez tomy uporządkowanych tematycznie wspomnień (np. "Nowolipie") - Józef Hen dodał w późniejszych latach eseje-dzienniki mające dość swobodną formę złożoną z notatek z lektur, rozmyślań, przytoczeń dawniejszych zapisków i refleksji nad współczesnością. Do tego rodzaju brulionów współczesnego intelektualisty, uważnego świadka swoich czasów należą trzy tomy: "Nie boję się bezsennych nocy" (części 1-2: 1987-1992, część 3: 2001) oraz "Dziennik na nowy wiek" (2009).

Hen ma naturalną zdolność ciekawego ujęcia fabuły, potrafi umiejętnie wykorzystać wątki sensacyjne i kryminalne, zarówno w swoich opowiadaniach i powieściach, których akcja osadzona jest w czasach wojny (jak np. "Kwiecień"), czy tuż po wojnie ("Toast", "Prawo i pięść"), jak i tych, które dzieją się w odległej przeszłości ("Crimen"). Jego opowieści są barwne, niezwykle realistyczne psychologicznie. Hen używa przy tym języka przywodzącego na myśl najlepsze tradycje literatury amerykańskiej: klarownego, bez zbędnych ozdobników. Jeśli chodzi o odniesienia do tego kręgu kulturowego, można bez nadużycia stwierdzić, że dla Hena najwyraźniej pociągający jest westernowy schemat fabularny i aksjologiczny. Charakterystyczna dla jego pisarstwa jest również stała obecność erotyki, której pisarz przyznaje istotne, właściwie centralne miejsce w życiu człowieka, bez względu na wiek biologiczny. Wątki miłosne, przedstawiane przez Hena bez pruderii i moralistyki (co w polskiej literaturze rzadkie), przewijają się w całej twórczości, zaś dominującą tematykę stanowią w takich utworach, jak: "Mgiełka" (powstała w latach 1967-68, wyd. 1970), "Milczące między nami" (1985), "Odejście Afrodyty" (1995), czy "Bruliony profesora T." (2006), w których erotyka miesza się z tematami politycznymi.

Ryszard Matuszewski podsumowywał pisarstwo Hena w następujący sposób:

"Spośród autorów różnego typu powieści obyczajowo-rozrywkowych do najlepszych i najambitniejszych zaliczyć należy Józefa Hena, którego niepozbawione nuty lirycznej, a zarazem pisane z ironicznym dystansem i humorem dłuższe opowiadania z tomu 'Mgiełka' (1970) oraz powieść 'Yokohama' (1975) cieszyły się zasłużoną poczytnością."

Jak widać, opinia ta sytuuje pisarza w pobliżu literatury popularnej - z czym należy się zgodzić, jeżeli określenie to ma oznaczać poczytność i zdolność do przyciągnięcia tzw. "zwykłego czytelnika". Zarazem jednak dobór tematów i jakość wykonania świadczą o tym, że z określenia tego wypadałoby zrezygnować, gdyby istniało ryzyko, że ktoś uzna je za degradujące.

Autor: Paweł Kozioł, lipiec 2011


Twórczość:

  • "Kijów-Taszkient-Berlin. Dzieje włóczęgi", Wydawnictwo "Literatura Polska", Katowice 1947.
  • "W dziwnym mieście", 1954.
  • "Bitwa o Kozi Dwór", Nasza Księgarnia, Warszawa 1959.
  • "Kwiecień", Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa 1960.
  • "Toast", Wydawnictwo Literackie, Kraków 1964.
  • "Przed wielką pauzą" (cykl: Teatr Heroda), Czytelnik, Warszawa 1966.
  • "Opór" (cykl: Teatr Heroda), Czytelnik, Warszawa 1967.
  • "Crimen", Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1975.
  • "Przypadki starościca Wolskiego", Krajowa Agencja Wydawnicza RSW "Prasa-Książka-Ruch", Warszawa 1976.
  • "Ja, Michał z Montaigne", Czytelnik, Warszawa 1978.
  • "Yokohama", Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1974.
  • "Milczące między nami", Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1985.
  • "Nie boję się bezsennych nocy" (dziennik), cz. 1: Czytelnik, Warszawa 1987; cz. 2: BGW, Warszawa 1992; cz. 3: Czytelnik, Warszawa 2001.
  • "Nikt nie woła", Wydawnictwo Literackie, Kraków 1990.
  • "Nowolipie", Iskry, Warszawa 1991.
  • "Odejście Afrodyty", Twój Styl, Warszawa 1995.
  • "Najpiękniejsze lata", Aneks, Londyn 1996.
  • "Prawo i pięść", "Świat Literacki", Warszawa 1997.
  • "Niebo naszych ojców i inne opowiadania", nakładem autora, Warszawa 1997.
  • "Błazen - wielki mąż", Iskry, Warszawa 1998.
  • "Mój przyjaciel król. Opowieść o Stanisławie Auguście", Iskry, Warszawa 2003.
  • "Bruliony profesora T.", PIW, Warszawa 2006.
  • "Pingpongista", Wydawnictwo W.A.B., Warszawa 2008.
  • "Dziennik na nowy wiek", Wydawnictwo W.A.B., Warszawa 2009.
  • "Szóste, najmłodsze i inne opowiadania", W.A.B. 2012.
  • "Nikt nie woła", II wydanie, Wydawnicto Literackie, 2013

Niektóre nowele i opowiadania:

  • "Cud z chlebem", 1956.
  • "Bicie po twarzy i inne opowiadania", Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa 1959.
  • "Krzyż Walecznych. Opowiadania zebrane", Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa 1964.
  • "Opowiadania wybrane", Czytelnik, Warszawa 1967.
  • "Mgiełka", Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1970.
  • "Bokser i śmierć. Wybór opowiadań", Czytelnik, Warszawa 1975.
  • "Królewskie sny", Iskry, Warszawa 1989.
  • "Oko Dajana", Iskry, Warszawa 1990.

Scenariusze filmowe:

  • "Rancho Texas", reż. Wadim Berestowski, 1958.
  • "Krzyż walecznych", reż. Kazimierz Kutz, 1958.
  • "Nikt nie woła", reż. Kazimierz Kutz, 1960.
  • "Bitwa o Kozi Dwór", reż. Wadim Berestowski, 1961.
  • "Kwiecień", reż. Witold Lesiewicz, 1961.
  • "Bokser i śmierć", reż. Peter Solan, 1962.
  • "Dwa żebra Adama", reż. Janusz Morgenstern, 1963.
  • "Weekendy", reż. Józef Hen, Wadim Berestowski, Jan Rutkiewicz, 1963.
  • "Daleka jest droga", reż. Bohdan Poręba, 1963 (na podst. opowiadań Ksawerego Pruszyńskiego "Ziętarowe skarby", "Pomiędzy wilki" i "W Grywałdowej").
  • "Prawo i pięść", reż. Edward Skórzewski, Jerzy Hoffman; muz. Krzysztof Komeda, 1964.
  • "Nieznany", reż. Witold Lesiewicz, 1964.
  • "Markiza de Pompadour", reż. Józef Hen; muz. Krzysztof Komeda, TVP 1965.
  • "Ping-pong", reż. Józef Hen; muz. Krzysztof Komeda, TVP 1965.
  • "Perły i dukaty", reż. Józef Hen; muz. Krzysztof Komeda, Henryk Jabłoński, TVP 1965.
  • "Don Gabriel", reż. Ewa Petelska, Czesław Petelski, 1966 (na podst. opowiadań: "Czyn" Gabriela Karskiego oraz "Ten i tamten czyn" Jerzego Putramenta).
  • "Komedia z pomyłek", reż. Jerzy Zarzycki, 1967 (krótkometrażowy, na podst. noweli Henryka Sienkiewicza).
  • "Granica", reż. Jan Rybkowski, 1977 (na podst. powieści Zofii Nałkowskiej).
  • "Cham", reż. Laco Adamik, 1980 (na podst. powieści Elizy Orzeszkowej).
  • "Yokohama", reż. Paweł Kuczyński, 1981.
  • "Ostrze na ostrze", reż. Tadeusz Junak, 1983.
  • "Hania", reż. Stanisław Wohl, 1984 (na podst. nowel Henryka Sienkiewicza).
  • "Obcy w domu", reż. Marek Wortman, 1985.
  • "Stara baśń. Kiedy słońce było bogiem", reż. Jerzy Hoffman, 2003 (na podst. powieści Józefa Ignacego Kraszewskiego).

Seriale tv:

  • "Życie Kamila Kuranta", reż. Grzegorz Warchoł, 1982.
  • "Rycerze i rabusie", reż. Tadeusz Junak, 1984.
  • "Królewskie sny", reż. Grzegorz Warchoł, 1988.
  • "Stara baśń", reż. Jerzy Hoffman, 2004.

Teatr Telewizji (teksty i scenariusze):

  • "Cud z chlebem", reż. Józef Słotwiński, 1960.
  • "Nie ma Albertyny", reż. Józef Słotwiński, 1965 (adaptacja powieści Marcela Prousta).
  • "Kłamstwo", reż. Józef Słotwiński, 1969.
  • "Twarz pokerzysty", reż. Stanisław Wohl, 1974.
  • "Okup dla wszystkich", reż. Zdzisław Wardejn, 1978.
  • "Mgiełka", reż. Juliusz Janicki, 1986.
  • "Ja, Michał z Montaigne", reż. Grzegorz Warchoł, 1993 (w tytułowej roli Gustaw Holoubek).
  • "Justyn! Justyn!", reż. Stanisław Drozdowski, 1993.
  • "Błahostka", reż. Tomasz Zygadło, 2000.

 

Omówienia:

  • Ryszard Matuszewski, "Literatura polska 1939-1991", Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1992.
  • Zdzisław Pietrasik, "Hen na nowy wiek", "Polityka" - 3 listopada 2009