Ośrodek "Brama Grodzka – Teatr NN" - Życie i twórczość | Artysta

Przy ulicy Grodzkiej w Lublinie mieści się brama, która niegdyś nazywana była Bramą Żydowską. W tym architektonicznym elemencie zaklęty jest spory ładunek symboliczny – dawniej łączył dzielnicę żydowską w Lublinie z jego Starym Miastem, dziś zbliża kulturę chrześcijańską i żydowską metaforycznie. O pamięć i troskę wobec związków między tymi dwoma światami dba Ośrodek "Brama Grodzka – Teatr NN", który w bramie przy Grodzkiej – będącej pamiątką po pierwszych murach miejskich wzniesionych w XIV wieku – znalazł swoją siedzibę.

Zdjęcie nagłówka

Szerokość zdjęcia

bardzo duży obrazek (standard)

Podpis obrazka (umieszczony pod zdjęciem)

Festiwal "Miasto poezji", 2018, fot. Teatr NN

Text positon (deprecated)

Center

Ośrodek "Brama Grodzka – Teatr NN" powstał w 1998 roku z inicjatywy Tomasza Pietrasiewicza, aktora i reżysera, autora książek, działacza opozycyjnego (zaangażowanego m.in. w działalność podziemnych wydawnictw), odznaczonego m.in. Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski i wyróżnionego pierwszą nagrodą POLIN przyznawaną przez Muzeum Historii Żydów Polskich Polin (w werdykcie jury czytamy, że Pietrasiewicz poprzez swoje działania "chroni pamięć o historii polskich Żydów oraz przyczynia się do budowania szacunku wśród Polaków i Żydów, społeczeństw Europy i Świata"). Protoplastą Ośrodka był Teatr NN, założony przez Pietrasiewicza osiem lat wcześniej, w momencie wkraczania Polski w nową rzeczywistość potransformacyjną (w roku 2020 Teatr NN obchodził swój 30. jubileusz).

Działalność grupy wywodzącej się z lubelskiej sceny teatrów alternatywnych zainaugurowała premiera spektaklu "Wędrówki niebieskie" – Pietrasiewicz wyreżyserował wówczas przedstawienie łączące kilka tekstów, m.in. fragmenty z Bułhakowa i Nabokova oraz pieśń Karłowicza. W leksykonie Teatru NN przeczytać możemy o źródle, z jakiego pochodzi wybrana przez Pietrasiewicza nazwa:

Nazwanie się NN miało podkreślać moje odcięcie się od przeszłości, zamknięcie pewnego okresu w życiu i rozpoczęcie zupełnie nowego etapu, już w nowej rzeczywistości. Było to też nawiązywanie do postawy średniowiecznych artystów decydujących się na bycie anonimowymi i pozostawanie w cieniu swojego dzieła, w ukryciu.

Z czasem grupa zaczęła w swoich działaniach wykraczać poza inicjatywy teatralne. W 1998 roku – po pięciu premierach w sali teatralnej Bramy Grodzkiej – Rada Miasta nadała Teatrowi NN status samorządowej instytucji kultury, powołując do życia Ośrodek "Brama Grodzka – Teatr NN". O tym geście przekroczenia granic sztuki Pietrasiewicz pisze, że "okazał się bardzo oczyszczający i nadał pracy Teatru NN nowy sens i perspektywę".

Od początku swojej działalności Teatr NN – a następnie Ośrodek – pracował w budynku Bramy Grodzkiej (i w przylegających do niej kamienicach), początkowo wymagającej gruntownego remontu. Stanowiąca pozostałość po pierwszych lubelskich obwarowaniach brama była świadkinią kilku wieków historii miasta. Była kilkukrotnie przebudowywana (za obecną bryłę odpowiada XVIII-wieczny włoski architekt Domenico Merlini, pracujący na dworze Stanisława Augusta Poniatowskiego), wcześniej przetrwała pożar i zalanie fundamentów wodą. W wieku XX świadkowała natomiast haniebnemu epizodowi historii – horrorowi drugiej wojny światowej. Była jedną z bram wiodących do utworzonego w 1941 roku getta w obrębie dzielnicy żydowskiej (getto skupiało nie tylko kilkadziesiąt tysięcy Żydów, ale i pewną liczbę Romów; było to pierwsze getto zlikwidowane w ramach akcji "Reinhardt"). Dziś – dwie dekady po generalnym remoncie sędziwej siedziby – Ośrodek pielęgnuje pamięć o dawnym Lublinie i aktywnie współtworzy wielokulturowy portret miasta. Jak mówił Pietrasiewicz w rozmowie dla Gazety Wyborczej, kiedy jako grupa artystów teatru trafili do przestrzeni Bramy Grodzkiej, nie byli świadomi zapisanej w niej historii i wynikających z tego znaczeń. Dowiedziawszy się o historycznych uwikłaniach tego miejsca, Pietrasiewicz – jak mówi – poczuł, że

niemoralne jest robić teatr obok miejsca, w którym rozegrała się tak potworna tragedia, nie traktując jej jako punktu odniesienia

Wielowątkowa działalność Ośrodka "Brama Grodzka – Teatr NN" obejmuje organizację festiwali (m.in. Festiwal Literacki Miasto Poezji, "Zaczarowany Lublin. Spotkania z opowiadaczami świata", czy Międzynarodowy Festiwal Śladami Singera), prowadzenie projektów archiwistycznych, dokumentalistycznych i wydawniczych, tworzenie potężnej bazy wiedzy o historii Lublina i lubelskich Żydów, organizowanie warsztatów i działań edukacyjnych.

Punktem wyjścia dla metamorfozy grupy teatralnej w stronę zaangażowanej instytucji kultury okazało się zatem miejsce o wyjątkowej mocy. Jak mówi założyciel Ośrodka, "nie da się zrozumieć historii Lublina bez tych pustych miejsc wokół Bramy". Jednym z projektów realizowanych nieprzerwanie od momentu powstania Ośrodka jest "Program Historia Mówiona – wspomnienia o Lublinie i Lubelszczyźnie" – przepastne, bogate archiwum zawierające blisko sześć tysięcy godzin nagrań zawierających wspomnienia dotyczące Lublina od międzywojnia do czasów współczesnych. Ponad dwa i pół tysiąca świadków i świadkiń historii podzieliło się unikatowymi relacjami, tworząc nieocenione źródło wiedzy na temat życia na dawnej Lubelszczyźnie.

Obchody 25-lecia powstania Teatru NN uświetnić miała inauguracja projektu "Lublin. 43 tysiące", którego nazwa nawiązuje do liczebności przedwojennej społeczności żydowskiej zamieszkującej Podzamcze. W kontrze do pragnienia architektów Zagłady, by pamięć o Żydach została doszczętnie wymazana, Ośrodek "Brama Grodzka – Teatr NN" podjął się niezwykle trudnego, ambitnego i poruszającego zadania:

Chcemy ocalić pamięć o każdym z mieszkańców Miasta Żydowskiego. Chcielibyśmy odnaleźć nazwiska tych osób i zrekonstruować na tyle ile jest to możliwe ich losy. Dlatego też każdej z osób przypisaliśmy teczkę, w której znajdą się wszystkie odnalezione przez nas o niej informacje. W przestrzeni Bramy Grodzkiej umieściliśmy 43 tysiące takich teczek.

"Lublin. 43 tysiące" to przykład działania łączącego aspekt teatralno-performatywny z pozaartystycznym wymiarem tworzenia archiwum: istniejące fizycznie teczki i wycinki informacji, które do nich trafiają, tworzą rodzaj "scenografii pamięci"; obiektu, który podlega przemianom, wypełnia się treścią, jest polem przypominania i poszukiwania.

Biblioteka Multimedialna tworzona przez Ośrodek od 2003 roku udostępnia ponad sto tysięcy cyfrowych obiektów: w jej kolekcji znajdziemy książki, artykuły, czasopisma, materiały wideo i audio, fotografie i rysunki wspólnie tworzące niesamowity, szczegółowy obraz Lublina. Na stronie Ośrodka znajdziemy także autorskie przewodniki, m.in. "Śladami lubelskich Żydów", "Lublin Hartwigów", czy "Lubelski szlak Edwarda Stachury". Częścią Ośrodka jest także Dom Słów – instytucja powołana do życia w 2008 roku, stworzona na bazie istniejącej wcześniej Izby Drukarstwa – koncentrujący się na różnych "stanach skupienia" słowa, czyli druku, typografii, mowie. Ośrodek opiekuje się również Lubelską Trasą Podziemną – około 280-metrowym ciągiem podziemnych korytarzy biegnącym pod Rynkiem i Starym Miastem. W siedzibie Ośrodka obejrzeć można multimedialną wystawę stałą pt. "Lublin. Pamięć Miejsca" otwartą w 2011 roku – będącą zmodernizowaną wersją wcześniejszej ekspozycji ("Portret Miejsca") prezentowanej w przestrzeniach Bramy Grodzkiej. Wystawa-instalacja dotycząca przedwojennego Lublina pomyślana została jako wizyta we wnętrzu archiwum – tworzą ją regały z tysiącami segregatorów i stanowiska komputerowe, a częścią ekspozycji są wspomniane teczki z projektu "Lublin. 43 tysiące" (część teczek opatrzona jest sygnaturą NN, jeżeli nie udało się ustalić ani imienia, ani nazwiska konkretnej osoby).

Wielotorowa działalność Ośrodka "Brama Grodzka – Teatr NN" odzwierciedla różnorodność dawnego wielokulturowego Lublina. Instytucja na trwałe wpisała się w przestrzeń stolicy Lubelszczyzny, stanowiąc też niezwykle cenne źródło cyfrowe, upowszechniając wiedzę na temat regionu, jego dziedzictwa i obecności kultury żydowskiej w Polsce. W 2013 roku Ośrodek otrzymał Europejską Nagrodę Obywatelską przyznawaną przez Parlament Europejski. Europosłanka prof. Lena Kolarska-Bobińska, która zasugerowała nominację dla Ośrodka, uzasadniała swoją decyzję tymi słowami:

chciałam, aby doceniono w Europie instytucję, która w swoich programach nawiązuje do wielokulturowej tradycji Lublina, który był miastem chrześcijańskim i żydowskim, miejscem spotkania różnych kultur, tradycji i religii. Ich praca jest szczególnie ważna dzisiaj, gdy coraz częściej dochodzą do głosu ruchy nacjonalistyczne i antyeuropejskie.

Źródła:

teatrnn.pl, polin.pl, wyborcza.pl, sztetl.org.pl.

ośrodek brama grodzka - teatr nn

tomasz pietrasiewicz

lublin

historia polskich żydów

kultura żydowska

getto lubelskie