Jan Reszke - Życie i twórczość | Artysta

Zdaniem wielu najlepszy tenor XIX wieku, zdaniem zaprzyjaźnionych koniarzy doskonały jeździec i fenomenalnie uzdolniony hodowca.

pon., 01/14/1850 - 12:00 - pt., 04/03/1925 - 12:00

Zdjęcie nagłówka

Szerokość zdjęcia

bardzo duży obrazek (standard)

Podpis obrazka (umieszczony pod zdjęciem)

Jan Reszke, po 1889, fot. Biblioteka Narodowa Polona

Text positon (deprecated)

Center

"Był pierwszorzędnym artystą, którego występy w Paryżu, Londynie, Ameryce, Warszawie, budziły nadzwyczajny entuzjazm i zachwyt. Jego kreacje Fausta, Romea, Cyda, Zygfryda pozostaną legendowe, śliczny głos, wysokie wyszkolenie czarowały, a upojenie podnosiła jeszcze jego męska, piękna postać. (…) Stosownie do odtwarzanej roli był rzeczywiście kochankiem lub bohaterem. Jego sława rozbrzmiewała, była ustalona". Tak rozpoczyna się nekrolog Jana Reszkego, opublikowany w maju 1925 roku na łamach tygodnika "Jeździec i Hodowca". Tekst zajmuje blisko pięć szpalt drobnego druku. Jego autorem jest Stanisław Wołowski, sportsmen, triumfator wielu dżentelmeńskich wyścigów na torze mokotowskim, a zarazem miłośnik opery, który dzielił ze śpiewakiem zamiłowanie do hodowli koni pełnej krwi. Nie on jeden dostrzegał w Reszkem wcielenie greckiego ideału kalokagathii, połączenia piękna i dobra: zdaniem wielu najlepszego tenora XIX wieku, zdaniem zaprzyjaźnionych koniarzy doskonałego jeźdźca i fenomenalnie uzdolnionego hodowcy, zdaniem wszystkich – mężczyzny wyjątkowej urody, obdarzonego niezrównanym urokiem osobistym, subtelnym dowcipem, wyrafinowanym smakiem i poczuciem taktu.

U szczytu sławy Reszke był także człowiekiem bajecznie bogatym i ulubieńcem najmożniejszych tego świata. Jego uczeń Leo Slezak, protegowany Toscaniniego i legendarny odtwórca Verdiowskiej partii Otella, pisał o mistrzu, że:

Text

…wpływy Reszkego osiągały wysokość niewiarygodną. W porównaniu z nim późniejsze dochody Carusa były po prostu drobniutkie. Reszke śpiewał w Metropolitan Opera w Nowym Jorku za połowę przychodów brutto. Co to oznacza, można sobie obliczyć, biorąc pod uwagę pojemność widowni i wysokie ceny kart na jego występy.

Oraz – dodajmy – imponującą liczbę owych występów. W latach 1891-1901 wyszedł na scenę Met przeszło trzysta razy.

Jan Mieczysław Reszke urodził się w 14 stycznia 1850 roku, jako najstarszy męski potomek inspektora warszawskiej Dyrekcji Kolei Żelaznych, pełniącego zarazem zaszczytną funkcję sędziego pokoju. Zgodnie z tradycją rodzinną pierwsze imię odziedziczył po ojcu, Janie Reszke, który z kolei był synem Jana Bogumiła. Historia Reszków jest niezwykle powikłana i zapewne już niemożliwa do odtworzenia w szczegółach. Wbrew obiegowej opinii warszawscy Reszkowie nie wywodzili się z saksońskich Niemców, tylko ze zniemczonej mazowieckiej rodziny nazwiskiem Reszka, której męscy przedstawiciele przez kilka pokoleń służyli jako oficerowie armii pruskiej i saksońskiej. Dziadek Jana Mieczysława, wspomniany już Jan Bogumił, którego matka zmarła wkrótce po porodzie, trafił do Warszawy pod kuratelą barona von Runckla, zaprzyjaźnionego z jego ojcem Janem Wilhelmem, chorążym gwardii w Dreźnie. Po nagłej śmierci swego opiekuna czternastoletni chłopak został sam w obcym mieście. Obdarzony niezwykłą ambicją, uporem i niepospolitą siłą ducha, w latach trzydziestych XIX wieku dołączył do grona najzamożniejszych obywateli Królestwa Kongresowego. Na starość postanowił wrócić do Saksonii, zmarł jednak w drodze, zostawiając schedę synowi. W 1835 roku Jan Reszke senior został dziedzicem potężnej fortuny, którą przeznaczył między innymi na urządzenie Hotelu Saskiego – z kilku kamienic rozmieszczonych po obu stronach ulicy Koziej i połączonych istniejącym do dziś przejściem, zwanym warszawskim "mostem westchnień".

Rodzice Jana Mieczysława i czworga jego rodzeństwa prowadzili bogate życie towarzyskie i organizowali domowe koncerty, których stałymi gośćmi byli między innymi Stanisław Moniuszko i Józef Wieniawski. Henryk Stecki, autor wydanych w 1895 roku we Lwowie "Wspomnień mojej młodości", pisał, że:

Text

Pan Reszke był barytonem, pani miała bardzo piękne, wielkiej skali mezzosoprano. Dawali swe wieczory muzyki w piątki; żeby mieć prawo tam bywać, nie dosyć było znać gospodarstwo, trzeba było jeszcze dobrze śpiewać.

Pani domu, Emilia z domu Ufniarska, śpiewała ponoć więcej niż dobrze. Była uczennicą Manuela Garcii i jego córki Pauline Viardot: jeśli wierzyć słowom Wojciecha Alberta Sowińskiego, kompozytora i publicysty, autora "Słownika muzyków polskich dawnych i nowoczesnych" (1874), raz nawet wykonała "rolę Desdemony [w «Otellu» Rossiniego] na koncercie danym przez Towarzystwo Dobroczynności z wielkimi oklaskami".

Państwo Reszke zadbali o solidne muzyczne wykształcenie całej piątki swoich dzieci, z których tylko najstarsza Emilia i najmłodszy Wiktor nie zdecydowali się z czasem na profesjonalną karierę wokalną. Jan Mieczysław rozpoczął naukę śpiewu jeszcze w gimnazjum, pod kierunkiem włoskiego tenora Francesca Ciaffei, który rozpoznał w nim głos barytonowy i skierował go na dalsze studia do Włoch, między innymi u Antogna Cotogni, ulubieńca Verdiego i pierwszego wykonawcy partii markiza Posy w pięcioaktowej włoskiej wersji "Don Carlosa". Młody Reszke zadebiutował – z niemałym sukcesem – na scenie weneckiego Teatro Malibran, w 1874 roku, w barytonowej partii króla Alfonsa w "Faworycie" Donizettiego: pod nazwiskiem Giovanni di Reschi.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Jan Reszke w kostiumie Don Giovanniego, gdy występował jeszcze jako baryton, fot. domena publiczna

Obrazek

jan_reszke_don_juan_baryton_dom_publiczna_clara-07.jpg

Jeszcze w tym samym roku dostał angaż w londyńskim Drury Lane Theatre. Przez następne dwa lata śpiewał w Anglii, Irlandii i Francji (po debiucie w Paryżu, w 1876 roku, zaczął pojawiać się na afiszach jako Jean de Reszke). Niestety, intuicja zawiodła Ciaffeia – jego uczeń nie był prawdziwym barytonem. Uporczywe forsowanie głosu w dolnym rejestrze skończyło się poważnym stanem zapalnym i kilkoma zabiegami chirurgicznymi. Jan Reszke zszedł ze sceny na blisko trzy lata. Za namową młodszego brata Edwarda zdecydował się zmienić nauczyciela: podjął lekcje u neapolitańczyka Giovanniego Sbriglii, który postanowił wyprowadzić go na tenora. Pierwszy występ po zmianie fachu – w madryckim Teatro Real, w roli tytułowego "Roberta diabła" w operze Meyerbeera (1879) – okazał się porażką. Tym razem jednak Jan nie ustąpił. Kolejne pięć lat poświęcił na pełną rekonwalescencję i doskonalenie techniki wokalnej.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Jan Reszke jako Zygfryd w "Zmierzchu bogów", fot. domena publiczna

Obrazek

jan_reszke_jako_zygfryd_w_zmierzchu_bogow_fot_domena_publiczna_clara-26.jpg

Triumf nadszedł dopiero 13 marca 1884 roku, kiedy Jules Massenet namówił troje rodzeństwa Reszków do udziału w ostatnim z paryskich przedstawień "Herodiady". Józefina zaśpiewała partię Salome, Edward – wróżbity Fanuela, Jan – swego imiennika Chrzciciela. Napisać, że od tamtej pory kariera Reszkego nabrała rozpędu, to nic nie napisać. Pierwszy tenor Opery Paryskiej stał się bożyszczem tłumów. Przez pięć kolejnych sezonów wykreował między innymi tytułowego "Cyda" w dziele Masseneta, wzbudził też frenetyczny aplauz jako wykonawca pierwszoplanowych ról w "Proroku" Meyerbeera i "Fauście" Gounoda. Po sukcesach w Paryżu przyszedł czas na Londyn. Zaczęło się znów od "Herodiady", w 1887 uznanej za największe wydarzenie sezonu w Covent Garden. Rok później na tej samej scenie Reszke zmierzył się po raz pierwszy z partią Lohengrina. W 1888 rozszerzył swój repertuar Wagnerowski o rolę Waltera w "Śpiewakach norymberskich", w 1896 zadebiutował w partiach Zygfryda i Tristana.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Jan Reszke jako Tristan, fot. domena publiczna

Obrazek

jan_reszke_jako_tristen_fot_domena_publiczna_clara-15.jpg

Od roku 1891, czyli niemal równolegle z trwającą do końca stulecia współpracą z Royal Opera House, Reszke robił też zawrotną karierę za Oceanem: w nowojorskiej Metropolitan Opera oraz w salach koncertowych Bostonu i Chicago. Zachwycał w repertuarze francuskim, przechodził wszelkie oczekiwania w operach Wagnera, jako "najlepszy Lohengrin, jakiego kiedykolwiek słyszano", "przecudny Walter von Stolzing" i "Tristan niezrównany". W utworach włoskich odnosił mniejsze sukcesy i z czasem zaczął przezornie od nich stronić. Pod wieloma względami zrewolucjonizował świat teatru muzycznego. Zerwał z tradycją bezmyślnego naśladownictwa wielkich poprzedników, budując każdą rolę od podstaw, także środkami ekspresji aktorskiej. W pełni zdawał sobie sprawę, że dzieło operowe jest znakiem tożsamości kulturowej, i jako jeden z pierwszych śpiewaków w historii dążył do wykonywania swych partii w języku oryginału. Był niezwyczajnym jak na tę epokę perfekcjonistą: poświęcił dwa lata na naukę języka, zanim odważył się zaśpiewać Lohengrina po niemiecku, i pracował nad tą rolą pod okiem Amhersta Webbera, pianisty i kompozytora, a zarazem wybitnego znawcy twórczości Wagnera.

Aleksander Poliński, autor wydanych w 1907 roku "Dziejów muzyki polskiej w zarysie", pisał o Reszkem, że:

Text

Materiał wokalny posiada on w przednim gatunku: głos piękny o brzmieniu barytonowym, dźwięczny, rzewny i silny dostatecznie, skalę obszerną – z łatwością sięgającą do górnego H i przepysznie wyrównaną, w całej swej rozległości. Dalej: emisję doskonałą, dykcję idealną i czystą tonację. Tak cenną wiązankę zalet śpiewaka uzupełniają pierwszorzędnie przymioty artysty: prostota interpretacji danego dzieła, unikanie efektów wokalnych nie licujących z charakterem przedstawianej postaci scenicznej i w ogóle unikanie tego wszystkiego, co by mogło odwrócić uwagę widzów i słuchaczy od bohatera sztuki i skierować ją wyłącznie na śpiewaka-wirtuoza. (…) Jest więc przeto białym krukiem w świecie tenorowym, artystą torującym nowe drogi i nowe ukazującym światy całej dzisiejszej falandze śpiewackiej. Czy zdoła on wytworzyć szkołę, której tak wiernie apostołuje, o tym przesądzać trudno. Można tylko pobożne wyrazić życzenie, aby podane przez niego przepyszne wzory odtwórczej sztuki wokalno-scenicznej nie przeszły bez wpływu na dzisiejszych śpiewaków operowych.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Jan Reszke na karykaturze w "Vanity Fair", 1891, fot. Mary Evans Picture Library

Obrazek

jan_reszke_jean_de_reszke_fot_mary_evans_picture_library_forum-0116022310.jpg

Jan Reszke występował u boku największych, między innymi Adeliny Patti, Lilli Lehmann i Nelli Melby. W czasach londyńskich wraz z bratem Edwardem zyskał przychylność królowej Wiktorii, która po wyśmienitym przedstawieniu "Śpiewaków norymberskich" "poleciła im stawić się na zamku w Windsorze, gdzie wespół z Emmą Albani dali zaimprowizowany koncert, wykonując, ku szczeremu uznaniu monarchini, arie z «Fausta» i «Gwiazdy północy» Meyerbeera oraz duety z «Traviaty» i «Carmen». Był to początek prawdziwej przyjaźni Reszków z domem królewskim. Wielkim miłośnikiem opery, nie bez ich wpływu, stał się książę Walii (późniejszy król Edward VII), wobec czego bywanie w teatrze operowym poczęło znowu należeć do dobrego tonu wśród angielskich sfer wyższych. W ślad za tym nawiązały się też bliższe kontakty braci Reszke z innymi arystokratycznymi rodzinami. Prowadzili tedy bujne życie towarzyskie, przy czym nie obywało się czasem bez zabawnych przygód. Pewnego wieczoru, zaproszeni do wiejskiej posiadłości Lady Grey, spóźnili się na ostatni pociąg do Londynu i pośpieszyli do Opery... strażackim wozem", pisał Józef Kański. Przyjaźń z angielską rodziną królewską miała jednak swoją cenę: podobno Jan Reszke przyrzekł niechętnej Niemcom księżnej Aleksandrze, że nigdy nie wystąpi na terenie Rzeszy. Słowa dotrzymał, co między innymi odcięło mu drogę do występów w "Parsifalu", do 1914 roku obłożonego zakazem wszelkich wykonań poza festiwalem w Bayreuth.

Ze sceny zszedł w 1902 roku. Cztery lata wcześniej kupił w Skrzydlowie pod Częstochową majątek ziemski wraz z klasycystycznym dworem. Przeniósł tam z pobliskiego Borowna swoją stadninę i założył nowoczesną stajnię sportową. Świat gonitw konnych zrewolucjonizował podobnie jak świat opery, między innymi wprowadzając do Europy amerykański styl jazdy wyścigowej w krótkich strzemionach. Na przełomie stuleci otworzył w Paryżu własną szkołę śpiewu i urządził w swej rezydencji na skraju Lasku Bulońskiego prywatny teatr na 150 widzów, z kanałem mieszczącym 40-osobową orkiestrę. Nie żałował wokalnej emerytury. Śmiał się, że jest już za stary i za gruby, by wcielać się w operowych amantów. Żył szczęśliwie i spokojnie ze swą niedawno poślubioną żoną Marią, wdową po hrabim de Mailly-Nesle, wychowując ich jedynego syna Jana i dzieląc czas między paryski pałac, Villa Vergenere w Nicei oraz majątek w Skrzydlowie.

A potem przyszła wojna. Młody Jan Reszke "zaciągnął się do pułku kirasjerów, tych kirasjerów o rycerskiej legendowej tradycji, przypominających tak żywo wielką epopeję napoleońską", pisał Wołowski.

Text

Czasy jednak rycerskie, wobec niesłychanych postępów mechaniki i balistyki uległy zmianie. Ostatnia wojna światowa była na zachodzie przede wszystkim wojną okopów, pozycyjną, huraganu pocisków. Pułk kirasjerów został spieszony i walczył za szańcami z karabinami lub kulomiotami w ręku. Pewna część jednak jazdy była zatrzymana dla konnych wywiadów. Dzielny młodzieniec przez lat cztery był w ogniu, oprócz krótkiego wypoczynku z powodu odniesionej rany. Niestety, pod sam koniec wojny, gdy walki toczyły się jeszcze 1918 roku za Compiègne, Jan Reszke, stając na czele, jako porucznik małego oddziału ochotników, dokonywał bardzo śmiałego wywiadu pod miasteczkiem Mèry i na nieszczęście, zbiegiem fatalności, ugodzony kulą w sam o czoło, padł na miejscu.

Po utracie syna śpiewak nie doszedł już nigdy do siebie. Zmarł 3 kwietnia 1925 roku w Nicei. Jego zwłoki, po uroczystym pogrzebie, pochowano w grobowcu na cmentarzu Montparnasse. Nie zachowały się po nim żadne oficjalne nagrania. Dwie matryce z materiałem zarejestrowanym dla włoskiej wytwórni Fonotipia nakazał zniszczyć, niezadowolony z ich jakości. Jedyne, co pozostało po jego niezwykłej sztuce, to kilka nagrań z przedstawień w Metropolitan, dokonanych na wałkach fonograficznych zza kulis i z budki suflera, przez Lionela Maplesona, bibliotekarza Opery. Zza szumów i trzasków wyłania się z nich widmo głosu, rozpoznawalne i możliwe do zrekonstruowania tylko w umysłach najwytrawniejszych znawców archiwaliów. Podobnie jak wygląd czołowej klaczy ze stajni Jana Reszkego, nieznanej choćby z jednej fotografii – ochrzczonej przez swego hodowcę imieniem Kundry, niedoszłej partnerki scenicznej z niezaśpiewanego nigdy "Parsifala".

Video embed

Jean de Reszke - O Paradis! (Met, 1901)