Witold Wojtkiewicz, "Cyrk – przed teatrzykiem" | #sztuki wizualne

Witold Wojtkiewicz, "Cyrk – przed teatrzykiem"

W krótkiej, bo zaledwie pięcioletniej karierze Witolda Wojtkiewicza, przerwanej chorobą serca w wieku 29 lat, obraz "Cyrk – przed teatrzykiem" stanowi kluczowy punkt – wyznacza początek dojrzałego okresu twórczości malarza i ujawnia jego cierpki, pełen pesymizmu stosunek do świata.

Dusznej, oniryczno-baśniowej, podszytej tragizmem atmosfery cyrkowych przedstawień Wojtkiewicza nie sposób zrzucić jedynie na karb młodopolskiego ducha czasu. Choć niewątpliwie był dzieckiem swojej epoki, a przyjaciele wspominali go jako wzorcowego dandysa, na dorobku Wojtkiewicza kładzie się cieniem doświadczenie choroby. Kiedy artysta u samego progu swojej kariery dowiedział się, że jego dni są policzone, groteskowe postaci wychodzące spod jego pędzla zaczęły nabierać rysu autentycznego tragizmu. jak pisał zaprzyjaźniony z artystą Tadeusz Boy-Żeleński:

Dotknięty nieuleczalną chorobą, zgadując może instynktem, że nie stanie mu czasu na powolne zdobywanie sobie miejsca, bardzo inteligentny przy tym i świadomy swego artystycznego ideału, czuł się boleśnie osamotniony.[...] Dowcipny, wykształcony, ironiczny, nieprzystępny, krył pod tymi pozorami naturę głęboko i boleśnie wrażliwą, uczuciową, przepojoną smutkiem. Był to smutek chorego dziecka, smutek poety niepogodzonego z życiem, czującego się zresztą przelotnym gościem na ziemi.

W obrazie "Cyrk – przed teatrzykiem" Wojtkiewicz nie stawia widza z boku, w roli neutralnego obserwatora sceny, ale wrzuca w sam środek akcji – stając przed płótnem przekraczamy próg tytułowego teatrzyku, to na nas kierują się wszystkie oczy: klaunów za maskami wykrzywionymi w nienaturalnym uśmiechu, apatycznej starszej kobiety za kontuarem, lalek, w których tli się życie, i innych widzów wyłaniających się z nieokreślonej przestrzeni w centrum obrazu. Naprzeciw nam jako jedyny wychodzi klaun-trębacz, trudno jednak mówić o entuzjastycznym powitaniu, gdy pozostałe postaci chowają się za kurtyny lub trwają w pełnym napięcia bezruchu jak grupa upiornych rekwizytów. Sam lokal przystrojony jest co prawda kolorowymi balonami i festonami, ale skąpane w brunatno-pomarańczowych i zielono-błękitnych tonach wnętrze sprawia wrażenie zakurzonej, zapadłej budy.

Ten obdarty, prowincjonalny teatr to dla Wojtkiewicza rodzaj egzystencjalnej metafory. W tragifarsie na pograniczu snu i brukowego teatrzyku mieści się dla niego prawda o życiu ludzi, podobnych błaznom i pozbawionym świadomości, bezradnie wierzgającym drewnianymi kończynami marionetkom.

Zasadniczy przełom w obrazie "Cyrk – przed teatrzykiem" polega na odejściu Wojtkiewicza od doraźności cechującej wczesne "Szkice tragikomiczne". Choć formalne zręby sztuki Witkiewicza kształtują się dość szybko, współtwórca Zielonego Balonika początkowo zasłynął jako cięty satyryk, rysownik zjadliwie komentujący polityczno-obyczajowe realia. W cyrkowych przedstawieniach satyra ustępuje miejsca czystej grotesce o uniwersalnym, egzystencjalnym zabarwieniu. Anegdota przekształca się w metaforyczny majak.

Grupa cyrkowych przedstawień powstaje w latach 1905-1907. Nie tworzą one zamkniętego cyklu, ale podobnie jak w przypadku pozostałych prac Wojtkiewicza układają się w wyraźną grupę tematyczną. Motyw cyrku pojawia się w tym okresie zarówno w obrazach olejnych, jak i litografiach, akwarelach i temperach. Stanowią więc one także element przejściowy od dominacji techniki olejnej do temperowej – to właśnie za pomocą tempery, spowijającej jaśniejsze, bardziej świetliste płótna białawą, matową mgiełką, malował Witkiewicz swoje ostatnie obrazy.

Przekonanie o tym, że do przedstawiania egzystencjalnych archetypów lalki nadają się znacznie lepiej niż żywi ludzie współdzielił polski malarz z Mauricem Maeterlinckiem. Niewykluczone, że belgijski dramatopisarz wywarł na niego bezpośredni wpływ, jako że jego głęboko pesymistyczne dramaty z lat 80. i 90. XIX wieku od 1899 wystawiane były w Krakowie, gdzie młody malarz przynajmniej niektóre z nich mógł oglądać. Nie mógł za to oglądać przed powstaniem datowanego na lata 1906-1907 "Cyrku" obrazów innego Belga, Jamesa Ensora, z którym ze względu na zbieżność zainteresowań, z motywem maski na czele, wielokrotnie był zestawiany. U Wojtkiewicza maska zyskuje przy tym bardziej dramatyczną niż w moralizujących płótnach Ensora wymowę. Jak zauważał Wiesław Juszczak, dla Ensora maski stanowiły symbol ludzkiego fałszu, zakłamania, rekwizyt w moralitecie. U Wojtkiewicza stanowią narzędzie odczłowieczenia – maska na twarzy to wstępne stadium przemiany klauna w marionetkę.

Pokrewne własnym poszukiwaniom obrazy Ensora oglądać mógł Wojtkiewicz dopiero w Paryżu, gdzie w 1907 roku trafił dzięki łutowi szczęścia. Dwa lata wcześniej, po kilku nieudanych epizodach edukacyjnych, malarz skończył studia na krakowskiej akademii i wraz z czterema przyjaciółmi założył Grupę Pięciu, która za patrona obrała sobie Norwida. Podczas berlińskiej wystawy grupy przypadkiem natknął się na jego obrazy André Gide, którego zauroczyły one do tego stopnia, że w 1907 roku urządził polskiemu malarzowi wystawę w Paryżu, co wydatnie przyczyniło się też do wzrostu jego popularności w środowisku polskim. Jak puentował Boy:

Można powiedzieć, że pisarz francuski odkrył Wojtkiewicza dla Polski, i to odkrył w Berlinie [...].

Sam Gide, choć nie podejmował się próby osadzenia twórczości Wojtkiewicza w historii polskiej sztuki, bezbłędnie wyczuwał atmosferę jego prac, której manifestacją stał się "Cyrk – przed teatrzykiem":

Wiem, oczywiście, że niemożliwe jest, aby artysta taki jak Wojtkiewicz mógł powstać sam z siebie [...], ale ta wystawa pozwoliła przypuszczać, że u siebie w kraju musi on być dosyć odosobniony. To się rzucało w oczy.

witold wojtkiewicz

malarstwo młodopolskie

groteska

malarstwo metaforyczne