„Moralność pani Dulskiej”, reż. Agnieszka Glińska, Franciszek Przybylski

Dramat Gabrieli Zapolskiej wystawiany był w polskich teatrach (oraz teatrze telewizji), jak dotąd, łącznie ponad 180 razy. Ale nikt nigdy wcześniej nie zrobił z Moralności pani Dulskiej… musicalu. Aż do teraz.

Sam pomysł na taką aranżację był ryzykowny. Ostatecznie jednak powstał spektakl zabawny, atrakcyjny formalnie, dosadny i aktualny. Agnieszka Glińska z Franciszkiem Przybylskim przenieśli bowiem na srebrny ekran dramat Gabrieli Zapolskiej z poszanowaniem dla tekstu (choć akcję osadzili w wyobrażonych latach 30. ubiegłego wieku), a zarazem sprawnie odświeżyli jego formułę, przetykając literacki pierwowzór muzycznymi wstawkami, które pozwalają spojrzeć na dobrze znanych bohaterów i bohaterki oraz ich motywacje z pogłębionej, bardziej współczesnej perspektywy. Napisane przez Glińską i Przybylskiego dziarskie piosenki o kołtunerii i rozpasanej hipokryzji nie tylko wpadają w ucho (duża w tym zasługa także muzyki Mariusza Obijalskiego), ale znakomicie – i w duchu Zapolskiej – uwypuklają kolejne przewiny polskiego mieszczaństwa.

„Moralność Pani Dulskiej”, reż. Agnieszka Glińska i Franciszek Przybylski, fot. Waldemar Kompala / TVP

Niemal przy każdej nowej inscenizacji tego tekstu – czyli często – rytualnie powtarza się, że dulszczyzna jest wiecznie żywa. Nawet pomimo tego, że Moralność pani Dulskiej powstała równo sto dwadzieścia lat temu, a swoją sceniczną prapremierę miała zaledwie miesiąc po publikacji, w grudniu 1906 roku w Teatrze Miejskim w Krakowie (główną rolę zagrała wówczas Stanisława Słubicka). Sama sztuka została napisana na zamówienie Ludwika Hellera, dyrektora lwowskiego teatru, i tam też pierwotnie osadzona była jej akcja, co na potrzeby krakowskiej inscenizacji zmieniono.

Trudno jednak spektaklowi Glińskiej i Przybylskiego tej aktualności odmówić. Zwłaszcza że dużo uwagi poświęcili oni młodszemu pokoleniu (znakomici: Martyna Byczkowska jako Hesia, Weronika Krystek w roli Meli czy Michał Balicki jako Zbyszko) i jakże wciąż współczesnemu kryzysowi mieszkalnictwa. Pojedynek klasy chciwych, nienasyconych landlordów i płacących coraz bardziej wygórowane czynsze lokatorów zaostrza się przecież w dużych miastach (i nie tylko) z roku na rok. Ten, kto wydawał bądź wydaje połowę (albo i więcej) pensji na wynajem mieszkania, pewnie nieraz marzył – jak w spektaklowej piosence – o zamianie miejsc. Albo chociaż o buncie.

Świat by się zawalił, gdyby nie ona

Glińska i Przybylski traktują bohaterów i bohaterki Moralności pani Dulskiej zarazem bardzo poważnie i bardzo niepoważnie. Felicjan Dulski (Olaf Lubaszenko) w jednej ze scen unosi się w powietrzu niczym balon, który chciałby uciec z dusznego pomieszczenia, ale nie potrafi znaleźć wyjścia; w dodatku został ubrany w płaszcz we wzór tapety zdobiącej ściany mieszkania (scenografia: Jagna Janicka, Katarzyna Polak). Jest więc jednocześnie odklejony od rodzinnej rzeczywistości i nierozerwalnie z nią związany.

Aniela Dulska widzi wszystkich wszędzie, dlatego w brawurowej piosence, w której przypisuje sobie rozmaite osiągnięcia znacznie wykraczające poza ukrywanie rodzinnych tajemnic, oglądamy na ekranie jej kilka zmultiplikowanych, zaskakujących wcieleń: „Kto by wziął odpowiedzialność za podatki i moralność, gdyby nie ja? Świat by całkiem wypadł z torów, szczury, wszy i plagi chorób, gdyby nie ja” – śpiewa i tańczy raz w domowej halce, innym razem w odważnej cekinowej sukience i długiej rudej peruce (kostiumy: Katarzyna Lewińska).

Ale nie tylko piosenki zyskują tu różne aranżacje (od popowych, przez jazzowe, po rapowe), Glińska i Przybylski zręcznie żonglują też rozmaitymi estetykami filmowo-teatralnymi. Całość wychodzi jednak zaskakująco spójna, również dzięki zdjęciom Macieja Edelmana, montażowi Beaty Barciś czy choreografii Weroniki Pelczyńskiej.

Świetny jest zwłaszcza fragment, w którym do mieszkania Dulskich przychodzi, ubrana w elegancką czarną organzę, Lokatorka (Małgorzata Biela). To wówczas padają najbardziej znane z dramatu Zapolskiej cytaty (na przykład: „Kobieta powinna przejść przez życia cicho i spokojnie” czy „Na to mamy cztery ściany i sufit, aby brudy swoje prać w swoim domu i aby nikt o nich nie wiedział”) – nie tylko wypowiadane przez Dulską, ale też wyświetlane dodatkowo na ekranie, trochę jak w niemym kinie. Zresztą groteskowy, przegięty aktorsko czarno-biały finał tej sekwencji, rozgrywający się przy drzwiach, to już niemal dosłowny wizualny cytat z konwencji filmowych ekspresjonistów.

Wszystko to sprawia, że nowa wersja Moralności pani Dulskiej jest nie tylko odświeżająca i aktualna, ale również doskonale pokazuje, czym ten – trudny do uchwycenia, bo umiejscowiony gdzieś pomiędzy kinem a teatrem – format telewizyjnego spektaklu może faktycznie dzisiaj być, jeśli ma pozostać atrakcyjny dla publiczności.

Gabriela Zapolska, Moralność pani Dulskiej, Teatr Telewizji, reżyseria i teksty piosenek: Agnieszka Glińska, Franciszek Przybylski, scenografia: Jagna Janicka, Katarzyna Polak, kostiumy: Katarzyna Lewińska, muzyka: Mariusz Obijalski, choreografia: Weronika Pelczyńska, zdjęcia: Maciej Edelman, montaż: Beata Barciś, premiera: 18 maja 2026.