Artur Grottger zasłynął przede wszystkim jako twórca rysunkowych cykli. "Warszawa I" (1861), "Warszawa II" (1862), "Polonia" (1863), "Lithuania" (1864-1866) i "Wojna" (1866-1867) poświęcone są wydarzeniom poprzedzającym wybuch powstania styczniowego, ukazują jego dramatyczne epizody, wreszcie następujące po nim akty represji ze strony zaborcy.
Przedstawienia z poszczególnych cykli ukształtowały martyrologiczną ikonografię narodową, utrwaliły w pamięci i wyobraźni kilku pokoleń obrazy powstańczych walk i tragicznej śmierci. Wykonane zostały w technice rysunku, czarną kredką z nanoszonymi białymi blikami, najczęściej na ciemnożółtym kartonie. Przy tak oszczędnych środkach wyrazu cała ekspresja pokazywanych scen bierze się z ukazanych stanów emocjonalnych bohaterów. Historie przedstawiane na obrazach Grottgera są czytelne i łatwo zrozumiałe dzięki wyrazistym gestom i pozom postaci, sugestywnej mimice ich twarzy.
Dramatyczne wydarzenia Grottger ukazywał przez pryzmat epizodów z życia jednostek, konkretnych, choć anonimowych uczestników historii. Źródło siły oddziaływania tych obrazów leży właśnie w owym napięciu między indywidualizowaniem bohaterów a uniwersalizacją ich doświadczeń i przeżyć. Koncentracja na jednostce, jej emocjonalnej i psychologicznej charakterystyce, umożliwiała odbiorcy identyfikację z przedstawianą sceną, a przez to z historią. Nie bez znaczenia była też realistyczna konwencja prac Grottgera, która ułatwiała szybkie odczytanie ich treści i pozwalała skupić się na odkrywaniu ich możliwych znaczeń.
Nobilitowanie tematu współczesnego i wyniesienie go do rangi malarstwa historycznego odbywało się poprzez alegoryzację przedstawienia. Celem było nadanie wydarzeniom uniwersalnego wymiaru. Dotyczy to zarówno pojedynczych obrazów Grottgera, jak całych cykli. Przykładem jest tu cykl "Polonia", który w sposób alegoryczny przedstawia walkę Polaków o niepodległość ojczyzny. Kostium antyczny zastosowany na karcie tytułowej, jest czytelnym znakiem ponadczasowości ogólnoludzkiego dążenia do wolności i jego tragicznego finału. Następujące po karcie tytułowej sceny z powstania styczniowego zyskują syntetyzującą moc, są skondensowane w wyrazie. Należą do nich kolejno: "Branka", "Kucie kos", "Bitwa", "Schronisko", "Obrona dworu", "Po odejściu wroga", "Żałobne wieści" i "Na pobojowisku".
Historia w cyklu "Polonia" opowiadana jest nie tylko poprzez sekwencję następujących po sobie epizodów - jest zawarta w strukturze każdego przedstawienia, zgodnie z ideą "owocnego momentu", który rekonstruuje wydarzenia przeszłe, a zarazem antycypuje przyszłe. Skrajne wymiary czasowe przeszłości i przyszłości ujmowane są w momentalnym wymiarze teraźniejszości. Trudno byłoby wskazać na przedstawienia mniej lub bardziej istotne dla narracji całego cyklu, ponieważ Grottger silny akcent kładł na momentalność sceny. Każda z nich staje się autonomicznym do pewnego stopnia obrazem.
Karta tytułowa przedstawia alegorię Polski w konkretnym momencie historycznym: w 1863 roku, jak głosi data wyryta na cokole jednej z kolumn. Figura Polonii okryta szczelnie czarnym płaszczem, z zasłoniętą twarzą, siedzi wśród ruin, a jej dłonie oswabadza z okowów nagi młodzieniec, na którego głowie widoczna jest czapka frygijska, antyczny symbol wolności, upowszechniony w Europie w dobie rewolucji francuskiej. Nieco niżej, po lewej stronie siedzą dwaj nadzy mężczyźni. Spoglądają w dal w poruszeniu, sięgając wzrokiem poza wyznaczoną przestrzeń obrazu. Znaczenie tej kompozycji powstaje w wyniku zderzenia motywu ruin, stanowiących scenerię przedstawienia, z porażonymi swą wizją postaciami. Ruiny są znakiem niedalekiej jeszcze przeszłości, starego porządku, który właśnie uległ destrukcji. Dwóch młodzieńców natomiast zdaje się widzieć nadchodzącą przyszłość.
Odbiór prac Grottgera przez współczesnych opierał się na wspólnocie światopoglądu i oceny wydarzeń. Umiejętne łączenie narodowych mitów i aktualnej tematyki przesądziło o popularności twórcy i powstaniu legendy artysty-patrioty. Po przedwczesnej śmierci Grottgera legendę tę podtrzymywała w dużej mierze jego narzeczona, Wanda Młodnicka z domu Monné. W latach 90. XIX stulecia cykle zyskały szczególną sławę, wówczas bowiem zrodziła się wielki mit powstania styczniowego. Upowszechniane na reprodukcjach rysunki służyły popularyzacji idei solidaryzmu narodowego i manifestacji dążeń wyzwoleńczych. Zakaz rozpowszechniania prac Grottgera przyczynił się tylko do wzrostu ich sławy i znaczenia jako symboli walki i oporu.
Literatura:
- Mariusz Bryl, "Cykle Artura Grottgera. Poetyka i recepcja", Poznań 1994
- Wiesław Juszczak, "Artur Grottger. Pięć cyklów", Warszawa 1959
Autor: Magdalena Wróblewska, grudzień 2010
• Artur Grottger
"Obraz symboliczny Polski"
Karta tytułowa cyklu "Polonia"
1863
rysunek na kartonie, powielany m.in. na pocztówkach