Aleksander Gierymski, "Święto Trąbek"

W przedstawieniu jednego z najważniejszych żydowskich świąt malarz zawarł nie tylko niezwykły modlitewny nastrój, ale i melancholię życia najuboższej dzielnicy Warszawy.

Namalowany w 1884 roku obraz "Święto Trąbek" przedstawia port rzeczny o zmierzchu. W poświacie zachodzącego słońca, wśród ścielącej się na powierzchni wody mgły i dymu z ogniska malarz ukazuje sylwetki zgromadzonych na brzegu mężczyzn – modlących się Żydów. Tytuł obrazu oraz fakt, że scena rozgrywa się nad rzeką wskazują, że artysta ujął na obrazie obrzęd święta Rosz-ha-Szana, zwanego popularnie Świętem Trąbek. To jedno z najważniejszych żydowskich świąt, hebrajski Nowy Rok. Ten uroczysty dzień rozpoczyna dźwięk wykonanych z baranich rogów prostych instrumentów dętych – tej ceremonii święto zawdzięcza swoją potoczną nazwę. Innym obyczajem jest wyprawa nad rzekę, do której uczestnicy wyrzucają z kieszeni okruchy – ten symboliczny gest ma oznaczać oczyszczanie się z grzechów, aby wejść czystym w Nowy Rok.

Właśnie moment modlitewnej zadumy podczas rytuału "otrząsania się" z grzechów przedstawił na swoim obrazie Aleksander Gierymski. Malarz stworzył w sumie trzy wersje tej sceny – pierwsza pochodzi z 1884 roku i znajduje się w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie, druga, namalowana cztery lata później zaginęła w czasie II wojny światowej, trzecią – z 1890 roku – posiada Muzeum Narodowe w Krakowie. Oba zachowane obrazy przedstawiają łatwe do zlokalizowania miejsca w Warszawie. "Święto Trąbek" z 1884 roku przedstawia część nabrzeża Wisły w Warszawie na wysokości Nowego Miasta – można to ustalić po widocznym na dalekim planie obrazu moście. To przeprawa kolejowa, która w owym czasie znajdowała się w stolicy na wysokości Cytadeli (a więc w okolicy dzisiejszego Mostu Gdańskiego).

Nadwiślańskie porty i dzielnice położone w pobliżu rzeki były malarzowi doskonale znane. Aleksander Gierymski (ur. 1850) i jego o cztery lata starszy brat Maksymilian, także malarz, wychowali się na warszawskim Ujazdowie – ojciec przyszłych artystów był intendentem w Szpitalu Ujazdowskim. Dzieciństwo spędzone na skraju wiślanej skarpy okazało się mieć duży wpływ na malarstwo Aleksandra, bo ten głównym tematem swoich malowanych w stolicy obrazów uczynił właśnie brzeg rzeki. I mimo że większość życia artysta spędził zagranicą, to właśnie lata 1879–1888, gdy mieszkał w Warszawie, uważane są za najbardziej dojrzały i ciekawy okres jego twórczości.

Pod koniec XIX wieku nadrzeczne dzielnice lewobrzeżnej Warszawy – Powiśle, Solec czy tereny u stóp Starego i Nowego Miasta – były to najbiedniejsze rejony miasta. Ale mimo to gwarne, pełne życia i wyjątkowego klimatu – a tego Aleksander poszukiwał najbardziej. Był malarzem światła i nastroju. Choć jego prace wydają się realistyczne, nie dokumentują autentycznych zdarzeń, a są ich malarską wizją, przełożeniem na emocje, wrażenie, atmosferę, budowane za pomocą świetlnych refleksów i kolorów. Doskonale widać to w "Święcie Trąbek", w którym właśnie efekty luministyczne, barwy, wrażenia tonalne są najważniejsze. Z ich pomocą Gierymski skomponował wyjątkowo nastrojową scenę religijnej powagi, ale i melancholii, właściwej zarówno dla epoki, w jakiej żył, jak i biedy, którą obserwował. W cieniach zachodzącego słońca malarz ukrył nie tylko modlitewne skupienie, ale i bezruch, towarzyszący zwykle zapadającemu zmierzchowi. Oddał nastrój nadrzecznej okolicy i zamieszkujących ją ludzi doskonale łącząc temat z zastosowanymi środkami malarskimi. Żaden element na obrazie nie jest przypadkowy – nawet pozornie chaotyczny układ postaci, łodzi, tratew, to w rzeczywistości precyzyjnie wyrysowana w oparciu o linie skośne, przemyślana kompozycja.

Uważny widz dostrzeże w obrazie wiele intrygujących elementów – czy to przyglądającego się modlącym Żydom mężczyznę, czy jakby nie szanującego modlitewnego skupienia, grającego na akordeonie flisaka. W tle obrazu widać nie tylko most, ale i pędzący po nim pociąg, jedyny element dzieła, który znajduje się ruchu, wydaje się nie pasować do statycznego kadru. Aleksander Gierymski, poza wielką wrażliwością na nastrój, światło i kolor zafascynowany był nowoczesnymi zdobyczami cywilizacji – a do takich należały stalowe konstrukcje mostów i przejeżdżające po nich pociągi. Wg badaczy to właśnie z tego powodu malarz zdecydował się przeciąć tło obrazu pędzącym parowozem. Pasję do mostów można zresztą łatwo dostrzec w pracach malarza: przeprawy przez rzeki znajdują się na każdym warszawskim obrazie Gierymskiego. Nawet słynna "Pomarańczarka" stoi na tle balustrady mostu Kierbedzia.

Aleksander Gierymski
Święto Trąbek
1884
Olej na płótnie, 47 x 64,5 cm
Wł: Muzeum Narodowe w Warszawie

aleksander gierymski

kultura zydowska

malarstwo polskie xix wieku