W poszukiwaniu piękna. Sara Lipska – artystka poza ramami | Artykuł

W poszukiwaniu piękna. Sara Lipska – artystka poza ramami

sara_lipska_portret.jpg, default, Sara Lipska, fot. domena publiczna

Malowała ptaki i sama była jak kolorowy, baśniowy ptak. Obdarzona odwagą i wyobraźnią, wszechstronnie utalentowana w każdej z dziedzin, którymi się zajmowała, poszukiwała piękna. Dziw, że ani Polska, ani Francja – jej druga ojczyzna – nie pamiętają o swojej wielkiej artystce.

To było wydarzenie, o którym w 1927 roku mówił cały paryski artystyczny światek! Podczas Salonu Jesiennego znany holenderski malarz Kees van Dongen zaprezentował portret mężczyzny z odsłoniętym torsem, w pozie Buddy i z kwiatem lotosu w dłoniach. Obraz był piękny. Oczywiście konserwatyści mogli sarkać: nagi tors, boskie aspiracje – ale przecież nie takie rzeczy widział Paryż lat 20. Sensacyjne, a wręcz kontrowersyjne, było co innego. Mężczyzną na obrazie był Antoine de Paris, czyli Antoni Cierplikowski, ukochany fryzjer paryskiej śmietanki towarzyskiej. Nie artysta, nie intelektualista, nie arystokrata i nie prezydent – ale fryzjer.

Chociaż przyjaciel Josephine Baker, Jeana Cocteau i Pabla Picassa cieszył się wielkim uznaniem w swoim fachu (a wręcz sławą), to jednak nawet progresywni Francuzi potrzebowali czasu, aby przyzwyczaić się do myśli, że współcześni im szanowani portreciści jako bogów przedstawiają już nie „wielkich” tego świata (wielkich oczywiście w powszechnym mniemaniu, bo Antoine z pewnością zaliczał do tej grupy siebie), ale „rzemieślników”. Jednak definicja zarówno artysty, jak i artyzmu coraz bardziej się rozszerzała. Coraz większe uznanie zyskiwała sztuka użytkowa, krzepła idea, że projektowanie strojów i wystroju wnętrz (czy nawet jak w tym przypadku – fryzjerstwo) może być rozpatrywane w kategoriach zarezerwowanych do tej pory dla „sztuk wyższych”.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Kees van Dongen, Portret Antoniego Cierplikowskiego w stroju Sary Lipskiej, wschodnim, 1927, fot. Muzeum Narodowe w Warszawie

Obrazek

kees_van_dongen_portret_antoniego_cierplikowskiego_w_stroju_wschodnim_1927_muzeum_narodowe_w_warszawie_copy.jpg

Na obrazie mężczyzna na nagich piersiach ma bogaty (mało powiedziane) naszyjnik z wielkich niebieskich kamieni, na ramionach – złote bransolety, na głowie – orientalny hełm z szafirów. Z notatki prasowej zamieszczonej w „Le Figaro” wiadomo, że błyszczące plamy na błękitnych spodniach to haftowane złotą nicią postaci. Z tego samego źródła wiadomo też, że poza spodniami istniały również uszyta z satyny i tiulu tunika oraz płaszcz.

Strój – godny nie tylko Buddy, ale też paryskiego fryzjera – zaprojektowała dwa lata wcześniej przyjaciółka Antoine’a, Sara Lipska. Ta niezwykle utalentowana projektantka strojów, a także znakomita rzeźbiarka, malarka, ilustratorka i designerka, podobnie jak Cierplikowski – albo jak Olga Boznańska, Mela Muter, Helena Rubinstein czy inne wybitne artystki – wyemigrowała z Polski do Paryża.

Przyjechała tutaj zimą w 1912 roku, jako trzydziestolatka i samodzielna matka czteroletniej córeczki. Wcześniej, w tym samym roku jeszcze w Polsce – jako jedyna kobieta poza Olgą Boznańską – zaprezentowała swój obraz na wystawie Towarzystwa Artystów Polskich „Sztuka”. Utrzymany w secesyjnej, ornamentacyjnej stylistyce pastel Gołębie (pokazywany również później w latach 30. w Paryżu, a dziś znajdujący się w kolekcji prywatnej Annie Partouche) to zresztą jedyne dzieło Lipskiej, które wyraźnie nawiązuje do jej żydowskiego pochodzenia.

Semicka piękność w złotej, wyszywanej perłami sukni i w perłowej ozdobie na włosach, siedząca w złotym fotelu na tle błękitno-złotej tapiserii i z ptakami u swych stóp, śmiało mogłaby być siostrą paryskiego Buddy z 1927 roku. Nie wiadomo, czy perłowo-złota suknia z pierwszego znanego obrazu Lipskiej kiedykolwiek została uszyta, z pewnością jednak, porównując strój Antoine’a i obraz, można sporo powiedzieć o estetyce Lipskiej. Baśniowa, wizyjna, nawiązująca do sztuki Dalekiego Wschodu, pełna przepychu, bogata w detale. „Secesyjno-orientalna stylistyka i giętka linia powodują, że całość przypomina haftowany złotem gobelin, uwidoczniając inspiracje orientalnymi tkaninami i stylistyką art nouveau” – pisała o Gołębiach Ewa Ziembińska, znawczyni artystki, w biograficznym albumie Sara Lipska. Artystka wszechstronna.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Sara Lipska, „Portret kobiety”, 1932, olej na płótnie, fot. © Musées de Poitiers, Ch. Vignaud

Obrazek

sarah_lipska_portrait_de_femme_1932_huile_sur_toile_musees_de_poitiers_inv._986.9.13.jpg

Pozostaje tajemnicą, dlaczego dobrze zapowiadająca się malarka postanowiła zaryzykować nowe życie w nieznanym kraju. Być może ważnym czynnikiem były narastające nastroje antysemickie albo po prostu marzenia o rozwoju i o paryskiej bohemie, ale najbardziej prawdopodobne jest, że o wyjeździe zadecydowały względy osobiste i chęć odcięcia się (nieskutecznego, jak się później okaże) od kochanka – o czym będzie jeszcze tutaj mowa.

Balety Rosyjskie

Nad Paryżem już unosiła się iskra inspiracji, która na dobre miała rozpalić się w latach 20. i 30. Od 1904 roku mieszkał tu Picasso, dwa lata później sprowadził się Amedeo Modigliani, w roku 1910 przyjechał Marc Chagall. W tym samym roku na deskach Opery Paryskiej zostaje wystawiona Szeherezada – spektakl, którym Siergiej Diagilew – rosyjski wizjoner i reformator baletu – rozbudził w paryżanach miłość do Baletów Rosyjskich. Tańczył m.in. Wacław Niżyński (do muzyki Nikołaja Rimskiego-Korsakowa). Dekoracje i stroje były barwne i skąpane w złocie. To właśnie po tym przedstawieniu na francuskich ulicach pojawiły się indyjskie turbany i szerokie szarawary, rodziła się moda na orientalizm.

Biografia Sary Lipskiej jest pełna białych plam – nie wiadomo, jak to się stało, że już niedługo po przeprowadzce nawiązała współpracę z głównym kostiumologiem i scenografem Baletów Rosyjskich artystą Leonem Bakstem. Pod jego okiem projektuje kostiumy odwołujące się do sztuki wschodniej. Musi być ceniona przez swojego nauczyciela, skoro w 1914 roku razem z zespołem Baletów wyjeżdża na tournee do Anglii. Wykształcona w Polsce rzeźbiarka i malarka, rozwija się w nowej dziedzinie, w której materią jest tkanina.

Z Baletami Rosyjskimi będzie prawdopodobnie współdziałała aż do śmierci Diagilewa, czyli do 1929 roku. Poza tym nawiąże współpracę z innymi zespołami teatralnymi, projektując dla nich kostiumy. Tworzenie strojów – odważne zestawienia materiałów, kolorów, ozdób, haftowanych wzorów – stanie się jej wielką pasją. Jej baśniowe wręcz projekty będą cieszyć się wielką popularnością i w latach 20. zapewnią Sarze nie tylko sławę, ale też pieniądze, co dla samotnej matki będzie bardzo ważne.

Największa pasja – moda

Swój pierwszy salon mody Lipska otworzyła na 4 rue Belloni, najpewniej w 1924 lub 1925 roku. Już w 1928 roku przeniosła się do prestiżowej lokalizacji na Avenue des Champs-Élysées – i w tym miejscu prowadziła go do 1939 roku. Wnętrze nowego butiku zaprojektowała sama. Widać w nim było już inspirację innymi trendami niż secesyjne. Uwagę zwracały nowoczesne szklane i aluminiowe elementy, m.in. szklany stolik kawowy, geometryczne, aluminiowe kufry albo aluminiowy parawan.

Klientki – do których należały rosyjskie arystokratki czy francuskie aktorki teatralne – wstępowały, aby podziwiać sklep, ale przede wszystkim przychodziły po stroje: wizjonersko projektowane i szyte z wyjątkowych tkanin. Ewa Ziembińska pisze o nich tak: „Wiele z nich zdobiła haftem przy użyciu metalowych nici. Motyw zdobniczy jest wypukły, co na tkaninie daje efekt wręcz płaskorzeźby. Gęstość, bogactwo oraz złożoność wzoru czynią tkaninę bardzo dekoracyjną. Lipska stosowała motywy kwiatowe, geometryczne, figuratywne – ludzi oraz zwierząt realnych i fantastycznych. Najbardziej lubiła ptaki i jednorożce”.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Sara Lipska, tkanina, fot. © Musées de Poitiers, Ch. Vignaud

Obrazek

sab89c1.jpg

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Sara Lipska, sukienka, n.d., szyfon jedwabny haftowany wełną, fot. © Musées de Poitiers, Ch. Vignaud

Obrazek

sarah_lipska_robe_s.d._mousseline_de_soie_brodee_de_laine_musees_de_poitiers_inv._986.8.12.jpg

Wyszywa na jedwabiu albo atłasie, haftuje baśniowe pawie, kobiety z szeroko rozłożonymi ramionami, mnóstwo kwiatów. Na Wystawie Sztuki Dekoracyjnej w 1925 roku jej haftowane tapiserie zdobyły złoty medal, co było potwierdzeniem nie tylko jej wielkiego talentu, lecz także artystycznej popularności w Paryżu.

Bogato zdobione, wyrafinowane suknie Lipskiej nosiła amerykańska śpiewaczka Ganna Walska, Helena Rubinstein – która w latach 20. była jedną z najbardziej wpływowych kobiet we Francji – czy ogromnie wówczas popularna aktorka Cécile Sorel.

Liczy się wnętrze

Równocześnie już od początku lat 20. Lipska rozwijała się jako projektantka wnętrz. Współpracowała z Maison Myrbor, obok takich nazwisk jak Picasso, Braque, Léger, Miró czy Le Corbusier. Tutaj podobnie jak w swoich projektach modowych inspiruje się sztuką Wschodu i secesją, ale pojawiają się także – jak pisze Ziembińska – motywy art deco i geometryczne. Biografka dodaje, że projektami wnętrz i mebli Lipskiej zachwycał się we wstępie do książki Le Style Moderne, Contribution de la France Henry van de Velde – architekt i projektant uznany przez Waltera Gropiusa za nauczyciela, jednym z reformatorów, którzy zmienili myślenie o wzornictwie przemysłowym i sztuce użytkowej.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Sara Lipska, „Skrzynia”, ok. 1925, aluminium i drewno, fot. © Musées de Poitiers, Ch. Vignaud

Obrazek

sarah_lipska_coffre_v._1925_aluminium_et_bois_musees_de_poitiers_inv._2018.2.1.jpg

Jednym z najsłynniejszych projektów Lipskiej był modernistyczny Szklany dom Antoine’a Cierplikowskiego na 4 rue Saint-Didier, wykonany w 1931 roku. To właśnie Lipska jako jedna z pierwszych twórców potraktowała poważnie szkło jako tworzywo do projektowania wnętrza. Jak pisze Ziembińska o domu Antoine’a: „Lipska wykorzystała przezroczystość szkła i jego efekty świetlne – odbicia i załamania. […] Duże wrażenie robiły sięgające od podłogi do sufitu okna. W części z nich użyto niebieskiego i czerwonego szkła, tworząc efekt witrażu. Wpadające światło odbijało się od podłóg wykonanych z polerowanego kamienia i od ścian w części pokrytych lustrami. W jadalni w suficie nad stołem zamontowano ogromne lustro w złotej ramie. Ściany obito czarnym szklanymi taflami, które nie będąc przezroczyste, świetnie odbijały światło i przestrzeń wokół”.

Wykonana ze szkła i metalu przypominała nowoczesne laboratorium. Szklane były schody – które stanowiły centralną część aranżacji – i podesty oraz ścianki działowe w mieszkaniu. Za przezroczystymi elementami ukryte były też grzejniki. Jednak największe wrażenie robiło zaprojektowane przez nią ekscentryczne szklane łóżko-trumna, nad którym wisiał znany już nam dobrze portret Antoniego jako Buddy w złoto-niebieskim stroju Lipskiej. W okresie międzywojennym połączenie szkła, metalu i funkcjonalnego designu (Antoine utrzymywał, że nigdy nie spał w wygodniejszym łożu) było niezwykle innowacyjne. Szkło pozostało ulubionym tworzywem Lipskiej, już po wojnie pisała o sobie: „Byłam prekursorką w zastosowaniu szkła w sztuce dekoracyjnej”.

Poza szkłem – metal. Aluminiowe, surowe elementy nie tylko w sklepie Lipskiej, ale też projektowanych przez nią mieszkaniach. Miedziany blat kuchennego stołu (wnętrze stworzone z myślą o wydawczyni książek Barbary Harrison). Projekty Lipskiej nie tyle odzwierciedlały ducha epoki, ile wyznaczały nowy nurt.

Poza monumentalnymi dziełami, w jej dorobku znajduje się też wiele ciekawych drobiazgów – choćby zachwycający szklany flakon perfum, stworzony na zamówienie Heleny Rubinstein. Uformowany w kształt stożka, przypomina kobiecą postać w bogato zdobionej sukni. Dla Rubinstein artystka projektowała także witryny sklepowe i afisze, była też autorką kilku jej portretów.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Sara Lipska, „Helena Rubenstein”, olej na płótnie, fot. Muzeum Rzeźby im. Xawerego Dunikowskiego

Obrazek

kolekcja-prywatna-sara-lipska-nie-tylko-twa6d.jpg

Muza mistrza

Jak to możliwe, że po stu latach Sara Lipska – artystka tak wszechstronna i o takim dorobku – jest właściwie nieznana w obu swoich ojczyznach?

Jej sztuka została przyćmiona przez życie prywatne: wieloletni związek z wybitnym polskim rzeźbiarzem Xawerym Dunikowskim. Poznała go jako dwudziestodwulatka, kiedy rozpoczęła studia w pracowni rzeźby w warszawskiej Szkole Sztuk Pięknych (jako studentka pierwszego rocznika nowej uczelni). Jej profesor był od niej siedem lat starszy. Na pewno jedną z rzeczy, która go w niej ujęła, była uroda Lipskiej – Dunikowski malował ją potem i jej rysami obdarzał swoje rzeźby. Ale musiało być coś jeszcze. Sara była piękna, ale poza tym wyróżniała się talentem i odważnym, otwartym umysłem. Już samo to, że pochodząca z tradycyjnej, chasydzkiej rodziny kobieta odważyła się pójść na studia artystyczne – i to na kierunek kojarzony raczej z mężczyznami – świadczy o jej niepospolitej osobowości.

W 1906 roku Lipska i Dunikowski wyjechali wspólnie do Palestyny i Syrii, krążyły plotki o zawarciu tam przez nich małżeństwa, najpewniej jednak nie miały one nic wspólnego z prawdą. W 1908 roku Sara urodziła w Brukseli nieślubną, uznaną przez Dunikowskiego córkę, której dała imię Xawera.

Po wyjeździe Lipskiej do Paryża rzeźbiarz dołączył do niej w 1914 roku. Zaprzyjaźnił się z jej znajomymi, jednak nie zamieszkał z córką i z jej matką. We Francji pozostał przez osiem lat (po wybuchu wojny zaciągnął się do francuskiej armii, ale z powodu słabego zdrowia został zwolniony ze służby wojskowej), w roku 1921 wrócił do Polski, by objąć profesurę w krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych. Jednak do końca jego życia przyjaźnili się, nawzajem uwieczniali w swoich dziełach, pisali do siebie listy. Lipska jeździła na wystawy Dunikowskiego i nigdy nie związała się z nikim innym. Jego sława – również ta paryska – sprawiła, że w środowisku artystycznym zaczęto postrzegać ją przede wszystkim jako muzę Mistrza.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Obrazek

sarah_lipska_oiseau_v._1940_pate_de_verre_et_ciment_musees_de_poitiers_inv._986.9.4.jpg

Inną możliwą przyczyną tego, że w świecie sztuki nie zdobyła takiego rozgłosu, na jaki zasługiwała, może być to, że nigdy o to nie zabiegała. Tworzyła z pasją i radością, ale jednocześnie słynęła z samokrytycyzmu. „Nie jestem zadowolona” – powtarzała. Poza tym nie sprzyjały jej czasy. Dziedziny, w których realizowała się najpełniej, były – jak rzeźbiarstwo – zarezerwowane dla mężczyzn albo – jak projektowanie wnętrz, strojów czy kostiumów teatralnych – dopiero zyskiwały rangę sztuki.

Drugą wojnę przetrwała, ukrywając się – była Żydówką, więc w hitlerowskim państwie Vichy groziła jej śmierć. Po wojnie wróciła do teatru – zachowały się jej projekty fantastycznych kostiumów do planowanego (nigdy niewystawionego) baletu w Operze Paryskiej Taniec ptaków. W 1953 roku wygrała konkurs ogłoszony przez miasto Narbonne na pomnik znanego działacza socjalistycznego Leona Bluma. Rozpoczęła też współpracę z Francuską Ligą Ochrony Ptaków – i wróciła do ich malowania. Kolorowe obrazy ptaków – podobne do tych, które wyszywała na kostiumach tancerzy Baletów Rosyjskich – należą do najciekawszych jej kompozycji malarskich.

Do końca życia poszukiwała nowych środków wyrazu, bawiła się formą. Zachowały się portrety mozaikowe jej autorstwa, wykonane z koralików albo kolorowego szkła, pochodzące najpewniej z lat 30. Do końca życia nie porzuciła też swojej pierwszej artystycznej pasji – rzeźby. W zbiorach Centre Pompidou znajduje się wyrzeźbiona głowa z czerwonej żywicy syntetycznej. Głowa Heleny Rubinstein, również najpewniej powstała w latach 30., została wykonana z miedzianej blachy. „Pełna temperamentu i witalności artystka nigdy nie utraciła radości tworzenia, pracując do późnej starości. W wieku 83 lat wyrzeźbiła Głowę Artura Rubinsteina” – pisze Ewa Ziembińska. Opisuje również: „Jest to praca, w której odnaleźć można wpływ Dunikowskiego z wczesnego okresu jego twórczości. […] Artystka wiele uwagi poświęciła na opracowanie charakterystycznej dla Rubinsteina fryzury”. Za tę rzeźbę została nagrodzona na Salon de l’Art Libre w Palais des Beaux-Arts de la Ville de Paris.

Zmarła w wieku 91 lat. Zostawiła po sobie stosunkowo niewiele – o wielu projektach, np. o wystroju wnętrza rosyjskiej księżniczki Natalie Paley, możemy tylko przeczytać wzmianki, nie zachowały się żadne zdjęcie ani szerszy opis. Ale już Szklany dom Antoine'a został odrestaurowany z możliwą wiernością oryginałowi. Jedna z rzeźb Lipskiej znajduje się w Musée National d’Art Moderne – Centre Pompidou, a jej projekty modowe można oglądać w Musées de Poitiers i Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku. Wiele dzieł zachowało się w prywatnych kolekcjach i tylko czasami można je oglądać, podczas retrospektywnych wystaw. Wciąż zachwycają.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Obrazek

sarah_lipska_antoine_et_ses_reves_1934_huile_sur_toile_musees_de_poitiers_inv._986.8.12.jpg

Język Polish

dwudziestolecie międzywojenne

rzeźba

tkanina artystyczna

projektanci polscy