Teatralna jesień. 7 wydarzeń, które warto zobaczyć

matka_joanna_od_aniolow_fot_w_kompala_tvp.jpg, default, „Matka Joanna od Aniołów”, fot. W. Kompala / TVP

Nowe spektakle w Teatrze Telewizji, projekty performatywno-choreograficzne, historia walki o prawa kobiet, czarna komedia z postaciami z uniwersum Henrika Ibsena czy Forum Młodej Reżyserii. Prezentujemy subiektywny przewodnik po jesiennych teatralnych wydarzeniach.

Jesienią polskie teatry budzą się ze snu i wracają do regularnego grania. Jeszcze przed rozpoczęciem sezonu prześcigają się w zapowiedziach premier, festiwali czy wydarzeń, jeśli więc nie wiecie, na co się wybrać – mamy dla was teatralną ściągawkę.

Sublime, Komuna Warszawa, premiera: 3 października 2025

„Sublime”, chor. Karolina Kraczkowska, Teatr Komuna Warszawa, fot. Łukasz Kuś

Karolina Kraczkowska – tancerka, performerka, choreografka występująca dotychczas w spektaklach m.in. Anny Smolar (Melodramat, Halka), Pawła Sakowicza (Masakra) czy Ramony Nagabczyńskiej (Anonimowi Performerzy, Kocham Balet) w swoim autorskim solo podejmuje dialog z kategorią wzniosłości, próbując oświetlić różnice między wysublimowaniem a pięknem czy zachwytem a melancholią. Razem ze wspierającą ją dramaturgicznie Nagabczyńską czerpią w Sublime inspiracje z różnych scen filmowych, choć nośnikiem znaczeń i narracji czynią bardziej ciało i ruch niż słowa. Choreografki skupiają się zwłaszcza na tych momentach, w których dotychczasowe strategie odbioru i porządkowania rzeczywistości ulegają nagłemu rozpadowi. Komuna Warszawa to jedno z niewielu miejsc, które od lat systemowo promuje rozwój nowej choreografii oraz sztuk performatywnych. Kto ma ochotę odetchnąć na chwilę od ciągle przetwarzanej na scenie literatury, niech zapisze sobie ten adres.

Festiwal Łódź Wielu Kultur 3–12 października 2025

Program teatralno-performatywny festiwalu – za którego koncepcję kuratorską odpowiadali: Kamila Majchrzycka-Szymańska, Joanna Podolska-Płocka, Agata Siwiak, Jarosław Suchan – jest w tym roku znakomity. Od Jakubowskiej. Jakubowskiej. Jakubowskiej (tryptyku na temat życia i twórczości Wandy Jakubowskiej, którego poszczególne części opracowują: Weronika Szczawińska oraz dwa duety twórcze – Agnieszka Jakimiak z Mateuszem Atmanem i Marta Szlasa-Rokicka z Jowitą Mazurkiewicz), przez spektakl-koncert Patrycji Kowańskiej – Lezbianke, aż po Shirtshow Agaty Siniarskiej, Zuzanny Berendt i Ilja Subkoffa – badający bawełnę jako materiał zakorzeniony w historii przemysłu i kolonializmu oraz jako performatywne medium umożliwiające namysł nad współczesną rzeczywistością.

Festiwalowa publiczność będzie miała okazję zobaczyć również SPAfrica, czyli zagraniczny spektakl Juliana Hetzla i Ntando Cele oferujący namysł nad związkami kapitalizmu i kolonializmu. Tego pierwszego artystę – na co dzień pracującego głównie w Holandii i Niemczech – polscy widzowie i widzki mogą kojarzyć z takich projektów jak All Inclusive (pokazywany w ramach Festiwalu Nowa Europa w warszawskim Nowym Teatrze w 2022 roku) czy Ziemia jest płaska z Narodowego Starego Teatru w Krakowie (2024).

Very Ibsen, Teatr Współczesny w Szczecinie, premiera: 4 października 2025

„Very Ibsen”, reż. Dominik Knapik, Teatr Współczesny w Szczecinie, fot. Emilia Łapko

Dominika Knapik i Patrycja Kowańska dały się poznać publiczności kilka lat temu jako duet twórczy występujący pod nieco prowokacyjnymi i zarazem subwersywnymi pseudonimami: Gruba i Głupia. Knapik jest reżyserką, choreografką i performerką, a Kowańska – dramatopisarką, dramaturżką i również performerką. W tej konfiguracji zadebiutowały w 2023 roku na Festiwalu Szekspirowskim, pokazując performans Very Funny. I choć sam spektakl rzeczywiście był – jak wskazuje tytuł – bardzo zabawny i brawurowy, to trudno zaprzeczyć, że śmiech funkcjonował w nim raczej jako mechanizm obronny, bo tematem były tu prekaryjne warunki pracy w kulturze oraz niestabilne życie w trybie od projektu do projektu.

Tym razem (w repertuarowej instytucji i wspólnie z zespołem aktorskim) zaprezentują czarną komedię z postaciami wyciągniętymi wprost z uniwersum norweskiego dramatopisarza – Henryka Ibsena. Nie zabraknie rodzinnych traum, trudnych relacji i odkrywania głęboko skrywanych tajemnic.

Do Teatru Współczesnego w Szczecinie warto wybrać się również dlatego, że jego zespół od kilku miesięcy walczy o zachowanie ciągłości instytucji. Na ten moment Współczesny zajmuje tymczasową – od ponad pół wieku! – siedzibę w gmachu Muzeum Narodowego na Wałach Chrobrego, ale najprawdopodobniej – bo rozmowy z organizatorem wciąż trwają – w 2026 roku będzie zmuszony ją opuścić, choć budowa nowego budynku teatru zajmie przynajmniej kilka lat.

Proces Pelicot, TR Warszawa, premiera: 5 listopada 2025

Sprawa Gisèle Pelicot – podtruwanej i doprowadzanej do nieprzytomności, a następnie gwałconej przez męża i innych mężczyzn, którzy nagrywali ten proceder – wstrząsnęła światem. 72-letnia dziś Gisèle Pelicot, decydując się upublicznić swój wizerunek w trakcie toczącego się postępowania sądowego, stała się symbolem walki o prawa kobiet. Sprawcami przemocy byli w dużej mierze powszechnie szanowani obywatele: biali Francuzi z klasy średniej, mężowie, ojcowie, funkcjonariusze publiczni.

Milo Rau, reżyser głośnych rekonstrukcji teatralnych i realizacji opartych na dramatach sądowych oraz dyrektor Wiener Festwochen, zainscenizuje wraz z aktorami i aktorkami TR Warszawa czytanie performatywne scenariusza złożonego z zeznań Gisèle, oskarżonych mężczyzn i materiałów sądowych. Proces Pelicot – jak zapowiadają twórcy – obnaża mechanizmy przemocy, opresji i funkcjonowanie systemu patriarchalnego szkodliwego dla wszystkich, bez względu na płeć.

Premiery w Teatrze Telewizji

„Melodramat”, Teatr Powszechny, fot. Magda Hueckel

Największa scena świata – jak zwykło się pisać o tym medium – przygotowała na jesień prawdziwą teatralną ucztę. Obok nagrań popularnych i szeroko dyskutowanych spektakli z ostatnich sezonów, w repertuarze znajdą się także autorskie realizacje wyreżyserowane specjalnie dla Teatru Telewizji. Zaplanowano m.in. nową odsłonę Matki Joanny od Aniołów w reżyserii Weroniki Szczawińskiej oraz rejestrację – pokazywanego na poznańskim Festiwalu Malta – performansu Embodying Pasolini z Tildą Swinton w roli głównej. Ponadto, już 6 października o 20:30 na TVP1 będzie można zobaczyć nagradzany Melodramat w reżyserii Anny Smolar z warszawskiego Teatru Powszechnego, przedstawienie luźno inspirowane filmem Pętla Wojciecha Jerzego Hasa i opowiadaniem Marka Hłaski. Luźno, bo Smolar interesuje głównie postać współuzależnionej Krystyny, która u Hasa i Hłaski stanowiła raczej tło dla uzależnionego Kuby. Melodramat jest poruszający (zwłaszcza znakomity finałowy dialog Anny Ilczuk i Karoliny Adamczyk) i silnie rezonuje w takim kraju, jak Polska, w którym nadużywanie alkoholu wciąż jest romantyzowane i na różne sposoby usprawiedliwiane.

Od tego sezonu do Teatru Telewizji powróciła także Scena Młodego Widza, którą zainaugurowała rejestracja przedstawienia Człowiek jaki jest, każdy widzi w reżyserii Katarzyny Minkowskiej – do obejrzenia również na platformie VOD.

15. Forum Młodej Reżyserii, Akademia Sztuk Teatralnych w Krakowie 13–16 listopada 2025

Ubiegłoroczne Forum Młodej Reżyserii, fot. FB / FMR

Co roku w listopadzie do Krakowa przyjeżdża kilkudziesięciu dyrektorów i dyrektorek teatrów, kuratorek i kuratorów festiwali, dziennikarzy i dziennikarek, by przekonać się, jaki kształt przyjmie rodzima scena teatralna w najbliższych latach. Forum Młodej Reżyserii i – od niedawna – Dramaturgii oferuje bowiem jedyną w swoim rodzaju możliwość gruntownego przeglądu nowych języków, tematów i strategii artystycznych. Do konkursu głównego zakwalifikowano w tej edycji 15 przedstawień, w tym projekty osób będących zarówno przed profesjonalnym debiutem teatralnym, jak i chwilę po nim, m.in.: Ewy Platt, Piotra Mateusza Wacha, Miłki Dziasek, Jadwigi Klaty, Kamili Kuci czy Eliasza Niezgody.

Oprócz spektakli prezentowanych w nurcie głównym swoje wydarzenia (czytania performatywne, dyskusje) zaplanowała też Pracownia Dramaturgiczna działająca pod opieką Igi Gańczarczyk. Z roku na rok Forum Młodej Reżyserii (i Dramaturgii) staje się coraz ważniejszym wydarzeniem, którego po prostu nie można ominąć.

Wszystkie jesteśmy Belén, Teatr Jaracza w Olsztynie, premiera: 28 listopada 2025

Reżyserka Katarzyna Minkowska – razem z dramaturżką Martyną Wawrzyniak – przenoszą na scenę wydany kilka lat temu przez wydawnictwo Karakter, głośny reportaż Wszystkie jesteśmy Belén autorstwa Any Eleny Correi opisujący walkę argentyńskich kobiet o ich prawa reprodukcyjne, która doprowadziła do przegłosowania w 2020 roku ustawy o legalnej i darmowej aborcji. Minkowska to dzisiaj jedna z ważniejszych polskich reżyserek (nominowana w ubiegłym roku do Paszportu Polityki), która nie zamyka się na określony gatunek literacko-teatralny. Tworzy spektakle dla dzieci (Człowiek jaki jest, każdy widzi), poruszające opowieści o rozpadzie relacji czy rodzinnych traumach (Cudzoziemka, Kiedy stopnieje śnieg, Sceny z życia małżeńskiego), a niedawno wyreżyserowała także ostatni koncert Quebonafide. Z kolei olsztyński teatr – pod dyrekcją Pawła Dobrowolskiego – konsekwentnie umacnia swoją pozycję odważnego i otwartego miejsca na teatralnej mapie Polski. Dlatego warto i tę listopadową premierę wpisać do kalendarza.

Język Polish