Poznaj najważniejszych projektantów graficznych XX wieku

no-image, Poznaj najważniejszych projektantów graficznych XX wieku

Nakładem Culture.pl ukazała się angielskojęzyczna książka "VeryGraphic. Polish Designers of the 20th Century" – pierwsza tak obszerna publikacja poświęcona polskiemu projektowaniu graficznemu XX wieku. Jej polski odpowiednik to "Piękni XX-wieczni. Polscy projektanci graficy", wydany przez 2+3D. Oto wybór 18 najważniejszych twórców, którzy zmienili tor polskiej grafiki użytkowej.

Henryk Berlewi

Berlewi (1894-1967) reprezentuje najbardziej radykalny nurt polskiej awangardy lat 20. XX wieku (współzakładał Grupę "Blok") i był znany nie tylko w środowisku warszawskim, ale także paryskim i berlińskim. Początkowo w jego grafice dominowały motywy wywodzące się z kultury żydowskiej, artysta dążył bowiem do stworzenia nowoczesnej ikonografii narodowej. W 1923 ogłosił nowatorską teorię mechanofaktury (odrzucenie iluzji na rzecz dwuwymiarowości płótna) i jego charakterystycznym stylem stały się czarno-biało-czerwone kompozycje, budowane z linii i płaszczyzn oraz prostych form geometrycznych. Dziś uznawany jest za prekursora op-artu.

Tadeusz Gronowski

Tadeusz Gronowski (1894-1990) jest najbardziej znanym polskim grafikiem i ilustratorem okresu dwudziestolecia międzywojennego, który w większości spędził w Paryżu (współpracował tam jako dekorator ekskluzywnych sklepów, m.in. Galleries Lafayette). Jego twórczość jest znakomitym przykładem stylu art déco. W Polsce projektował reklamy dla wielu firm, w tym Wedla i Orbisu, a jego najsłynniejszym plakatem jest "Radion sam pierze" (1926). Używany od 1929 r. do dziś znak firmowy Polskich Linii Lotniczych LOT (sylwetka żurawia wpisana w literkę O) jest dziełem właśnie Gronowskiego. W 1925 roku zdobył Grand Prix na Międzynarodowej Wystawie Sztuki Dekoracyjnej w Paryżu.

"Rano człowiek się budzi, patrzy w kalendarz (rysowany przez Tadeusza Gronowskiego) i zapala papierosa (pudełko rysowane przez Tadeusza Gronowskiego). Na ulicy, na każdym słupie parę plakatów (rysowane przez Tadeusza Gronowskiego) zachęca człowieka do kupowania różnych przedmiotów. Gdy bierze się do ręki książkę (okładka Tadeusza Gronowskiego) i przegląda 'Panią' (rysunki Tadeusza Gronowskiego), gdy czyta się jakiekolwiek pismo (winieta tytułowa Tadeusza Gronowskiego). Gdy wreszcie idzie się do kina (afisz i reklamy świetlne Tadeusz Gronowski) albo do teatru (dekoracje projektował Tadeusz Gronowski) - wszędzie spotyka się to nazwisko. Gdy odbiorę honorarium za ten artykuł w 'Wiadomościach' (winieta tytułowa Tadeusz Gronowski) - kupię akcje (projektowane przez Tadeusza Gronowskiego) i wyjadę pierwszym statkiem Red Star Line (plakat rysował Tadeusz Gronowski)" – tak ironicznie podsumował Gronowskiego Antoni Słonimski na łamach "Wiadomości Literackich".

Adam Półtawski

Replika Antykwy Półtawskiego, źródło: wikipedia.pl

Adam Półtawski (1881-1952) był jednym z najważniejszych grafików okresu międzywojennego. Jego twórczość reprezentowała styl tradycyjny i klasyczny w polskiej typografii, a działalność wpisała się w opozycję do tego, co w tamtym czasie tworzyła awangarda z Władysławem Strzemińskim, Henrykiem Berlewim i Mieczysławem Szczuką na czele. Półtawski jest znany przede wszystkim jako autor pierwszego polskiego kroju pisma zaprojektowanego od podstaw – zwanego Antykwą Półtawskiego (1923-28). Jest to jeden z najbardziej rozpoznawalnych w Polsce krojów pism, który bywa nazywany "polskim krojem narodowym".

Mieczysław Szczuka

Jeden z najwybitniejszych reprezentantów polskiej awangardy lat 20., dla którego sztuka użytkowa była najważniejsza. Mieczysław Szczuka (1898-1927) jest także jednym z pionierów polskiego fotomontażu. Projektował plakaty i materiały reklamowe dla Partii Komunistycznej. Razem ze swoją towarzyszką życia i współpracownicą, Teresą Żarnower, wydawali czasopismo "Blok" (początkowo wspólnie z Władysławem Strzemińskim i Henrykiem Stażewskim), którego pierwszy numer uznawany jest za początek tzw. druku funkcjonalnego (autorem idei był Strzemiński – głosiła ona odejście od grafiki użytkowej rozumianej jako rękodzieło o walorach estetycznych do ekonomicznego, szybkiego i uniwersalnego komunikatu wizualnego). Ich najbardziej docenioną pracą – w duchu głoszonej przez nich nowej typografii – jest grafika do wiersza "Europa" Anatola Sterna (1929).

Teresa Żarnower

Teresa Żarnower (1895-1950), prywatnie i zawodowo związana z Mieczysławem Szczuką, należała do środowiska międzywojennej awangardy konstruktywistycznej, a w Polsce do pionierów tego nurtu. Była współzałożycielką grupy i czasopisma "Blok". Interesowała ją sztuka społecznie użyteczna – w swoich plakatach, projektach druków i fotomontażach łączyła zaangażowanie polityczne ze zdobyczami sztuki awangardowej. Projektowała okładki książek lewicujących pisarzy. Żarnowerówna jest autorką okładki do polskiego wyboru poezji Włodzimierza Majakowskiego (1927), która pozostaje klasycznym przykładem nowoczesnej grafiki okładkowej. Połączyła na niej fotograficzną podobiznę poety z układem barwnych płaszczyzn tła i liter, tworząc znakomity fotomontaż. Za jej największe osiągnięcie w twórczości plakatowej uważany jest afisz z kampanii wyborczej do Sejmu "13-tka Jedność Robotniczo-Chłopska" (1928) – grafika przedstawia karzącą pięść ludu robotniczego, która uderza w budynek więzienia. Więcej prac Teresy Żarnower

Henryk Tomaszewski

Jeden z największych polskich plakacistów, którego wiele dzieł zalicza się do światowego kanonu. Henryk Tomaszewski (1914-2005) był współtwórcą polskiej szkoły plakatu, który "przez całe życie starał się odnaleźć znaki, które byłyby zrozumiałe dla wszystkich". Debiutując w drugiej połowie lat 30. XX wieku, wniósł do polskiego plakatu warsztat zbliżony do malarskiego. W swoich pracach stosował barwną plamę i syntetyczny rysunek, co wzbudziło olbrzymie zainteresowanie artystą na Wystawie Światowej w Nowym Jorku (1939). Po wojnie tworzył plakaty i ilustracje minimalistyczne, które zbudowane znakomicie zaprojektowanymi znakami, literami i symbolami celnie komentowały spektakle, wystawy, filmy i koncerty, które reklamowały. W 1976 roku otrzymał tytuł Honorowego Projektanta Królewskiego (Honorary Royal Desinger), przyznawany przez Royal Society of Arts w Londynie. Więcej plakatów Henryka Tomaszewskiego

Roman Cieślewicz

Roman Cieślewicz (1930-1996) był jednym z głównych twórców tzw. polskiej szkoły plakatu, której najważniejszymi założeniami były: prostota i czytelność wypowiedzi plastycznej, posługiwanie się syntetycznym znakiem i poetycką metaforą oraz bogactwo środków wyrazu. Przez większą część życia związany z Paryżem (w 1971 otrzymał obywatelstwo francuskie), gdzie m.in. pracował jako dyrektor artystyczny pisma "Elle", któremu narzucił własną wizję graficzną (opracował także grafikę kultowego polskiego miesięcznika "Ty i Ja"). Wielkie uznanie przyniosły artyście projekty graficznych wielusetstronicowych katalogów do największych wystaw w paryskim Centrum Pompidou. Cieślewicz inspiracje czerpał z obrazów dawnych mistrzów, z dokonań konstruktywistycznej awangardy rosyjskiej i polskiej, ale też ze współczesnych zdjęć prasowych. Jego prace wyróżniają wymyślne struktury oraz drapieżna ekspresja. Więcej plakatów Romana Cieślewicza

Roman Duszek

Logo Polskich Linii Lotniczych LOT, projekt autorstwa Romana Duszka i Andrzeja Zbrożka z wykorzystaniem projektu Tadeusza Gronowskiego z 1928 (sylwetka żurawia wpisana w literkę O), fot. Polskie Linie Lotnicze LOT S.A.

Roman Duszek (ur. 1935) jest bez wątpienia pionierem nowoczesnego projektowania systemu identyfikacji i informacji wizualnej w Polsce – pisze Ewa Satalecka w książce "VeryGraphic". Znany jest przede wszystkim z projektów logotypów (kiedyś nazywanych znakami firmowymi): Telewizji Polskiej (1976), Dziennika Telewizyjnego (1976), Hotelu Victoria (1976) oraz identyfikacji wizualnej Polskich Linii Lotniczych LOT (1978, we współpracy z Andrzejem Zbrożkiem) i warszawskiego metra (1982, razem z Ryszardem Bojarem i Markiem Stańczykiem).

Wiktor Górka

Jeden z twórców polskiej szkoły plakatu, którego najbardziej znaną pracą jest plakat do kultowego filmu "Kabaret" Boba Fosse'a (1973) z Lizą Minelli. Na afiszu tym Wiktor Górka (1922-2004) przedstawił nogi tancerek kabaretowych oraz twarz aktora Joela Greya w wyzywającym makijażu, które razem układają się w motyw swastyki. Od początku lat 70. mieszkał w Meksyku, gdzie do lat 90. prowadził zajęcia z rysunku i projektowania plakatu na prestiżowych uczelniach artystycznych. Podczas Międzynarodowego Biennale Plakatu w Meksyku w 2000 roku otrzymał najwyższą nagrodę za olbrzymi wkład w rozwój sztuki graficznej Meksyku – Medal a la Excelencia José Guadalupe Posada.

Jan Lenica

Twórczość Jana Lenicy (1928-2001) należy do najważniejszych rozdziałów polskiej sztuki drugiej połowy XX wieku – sławę i uznanie w Polsce oraz na świecie przyniosły mu plakaty i filmy animowane (uważany jest za prekursora współczesnej animacji). Był niezwykle wszechstronnym twórcą, który poruszał się na pograniczu gatunków, rzucając wyzwania konwencjom estetycznym, co doprowadziło do wykreowania niepowtarzalnej poetyki jego prac. Był, obok Henryka Tomaszewskiego, jednym z prekursorów nowoczesnego rysunku prasowego w Polsce (drukował je m.in. w "Szpilkach" i "Rzeczpospolitej") – typowy dowcip rysunkowy zastąpił mini felietonem plastycznym o cechach rozprawki filozoficznej. Na początku lat 50. należał do grona młodych grafików, którzy współtworzyli zjawisko tzw. polskiej szkoły plakatu. To właśnie Lenica uchodzi za autora tego określenia, które posłużyło za tytuł jego artykułu o polskim plakacie, opublikowanym w szwajcarskim piśmie "Graphis".

Jan Młodożeniec

Ten jeden z najwybitniejszych twórców polskiej szkoły plakatu (1929-2000) był uczniem samego Henryka Tomaszewskiego. Rodzaj plakatu, jakim się zajmował, nazwał "plakatem osobowościowym" – artysta wykonywał litery ręcznie, używając różnych krojów pisma. Gruba, pozornie nieporadna, choć zdecydowana kreska, nieco dziecięca (lub ludowa) stylizacja rysunku i żywa paleta barw to cechy nadające wyjątkową rozpoznawalność plakatom Młodożeńca. Jego afisze do filmów "Jajo węża", "Klute" i "Konformista" weszły do historii kina, podobnie jak drukowane przez lata na łamach "Filmu" i "Miesięcznika Literackiego" rysunkowe komentarze kinowe, traktowane często jako mini-recenzje.

Piotr Młodożeniec

Piotr Młodożeniec (ur. 1956) – syn wybitnego malarza i grafika Jana Młodożeńca – jako jeden z pierwszych artystów w Polsce zaczął wykorzystywać w grafice technikę i język obrazu komputerowego – pisze Ewa Gorządek w biogramie artysty. Charakterystycznymi cechami jego wczesnych druków są kanciaste, szablonowe litery, komiksowe sylwetki postaci, szarość, czerń i biel. Plakaty Młodożeńca przypominają uliczne graffiti, sam artysta podkreśla, że robi sztukę miejską, chociaż nigdy nie wykonywał klasycznego graffiti na ścianach, woli malować na papierach. Często jego dzieła mają polityczną wymowę (artysta był związany z podziemną "Solidarnością"). W 1991 roku razem z malarzem Markiem Sobczykiem założył spółkę artystyczną "Zafryki", firmę projektującą plakaty, ilustracje, grafikę użytkową (działała do 2004), w której artyści stworzyli kilkadziesiąt oryginalnych krojów liter.

Jan Sawka

Uznany na arenie międzynarodowej Jan Sawka (1946-2012) – pracował m.in. dla "New York Timesa" – zaliczany jest do tzw. pokolenia "ilustratorów". Debiutujący w latach siedemdziesiątych młodzi plakaciści zmienili tor rozwoju polskiego plakatu. Porzucili ideały lapidarnej, prawie abstrakcyjnej wypowiedzi na rzecz dłuższego, ilustracyjnego opowiadania, nie zrezygnowali jednak z aluzji, podtekstu i intelektualnego rebusu zadawanego za pomocą języka plastyki. Plakaty Sawki cechował płasko kładziony, jaskrawy kolor, psychodeliczny, wijący się kontur i senna atmosfera. Ale, jak pisała Sylwia Giżka, "mimo tej łagodnej, narkotycznej estetyki, plakaty Sawki były zjadliwe. Pod pozornie banalnymi tematami kryły się – przerażające czasem – interpretacje sytuacji obywatela państwa totalitarnego."

Janusz Stanny

Janusz Stanny (1932-2014) to jeden z najsłynniejszych polskich twórców ilustracji książkowej i prasowej – był m.in. karykaturzystą w kultowym piśmie "Szpilki". Uczeń Henryka Tomaszewskiego, który w swoich pracach łączył malarskie spojrzenie z poczuciem humoru i ostrą kreską. Stworzył charakterystyczny, rozpoznawalny na pierwszy rzut oka styl. Z równą swobodą i wirtuozerią ilustrował bajki i baśnie, jak i literaturę przeznaczoną dla dorosłych.

Franciszek Starowieyski

Jeden z najwybitniejszych przedstawicieli tzw. polskiej szkoły plakatu. W swojej twórczości projektowej Franciszek Starowieyski (1930-2009) nawiązywał do estetyki barokowej, której był fascynatem. Był pierwszym Polakiem, który miał indywidualną wystawę w Museum of Modern Art w Nowym Jorku (1985).

Karol Śliwka

Śliwka (ur. 1932) należy do tej grupy projektantów graficznych, których twórczość od wczesnych lat 60. do późnych 80. XX wieku miała decydujący wpływ na codzienny krajobraz Polski – pisze Michał Warda w książce "VeryGraphic". Wiele z jego projektów stało się rozpoznawalnymi symbolami przeszłości – materialnej historii czasów PRL, a niektóre z nich do dziś funkcjonują w przestrzeni publicznej. Karol Śliwka jest autorem logotypów tak powszechnie znanych marek, jak Bank PKO (1968) – w kształcie skarbonki, do której wpada moneta, Instytut Matki i Dziecka (ok. 1980), Biblioteka Narodowa (1990) oraz woda kolońska Wars (ok. 1975).

Waldemar Świerzy

Jeden z ojców polskiej szkoły plakatu, jest autorem imponującej i najprawdopodobniej rekordowej liczby plakatów – stworzył ich ponad półtora tysiąca, z których wiele wyróżniono najważniejszymi nagrodami w dziedzinie projektowania. W jego pracach rozwiązania graficzne dominują nad malarskimi, a punktem wyjścia dla budowania znaku jest postać ludzka. Jest autorem znanego plakatu "Mazowsza" (1954), który powielono w milionowym nakładzie. Jego plakat z Fernandelem, a także dwa inne z tego okresu, do filmów "Bulwar zachodzącego słońca" (1957) oraz "Ulica hańby" (1959) należą dziś do klasyki światowego plakatu. Waldemar Świerzy (1931-2013) jest także autorem plakatów reklamujących Rok Polski w Hiszpanii (2001-2002): koncertów "3 x Chopin" oraz "Henryk Mikołaj Górecki", które wykonał na zamówienie Instytutu Adama Mickiewicza. Więcej plakatów Waldemara Świerzego

Wojciech Zamecznik

Największą sławę Wojciech Zamecznik (1923-67) zdobył jako plakacista, ale był też uznanym fotografem i twórcą czołówek do filmów i programów telewizyjnych np. "Pegaza". Najbardziej charakterystycznym elementem jego twórczości było stosowanie fotografii przy tworzeniu plakatów – wykorzystywał technikę fotogramu likwidującą półtony, co wymuszało – tak lubiane w owym czasie przez polski plakat – uproszczenie. Jan Lenica pisał o jego plakatach:

"Jego ascetyczna wstrzemięźliwość była odosobniona w czasie, w którym plakat polski skłaniał się chętnie ku barokowej obfitości. Dla Wojciecha Zamecznika plakat był działaniem matematycznym, jego dążeniem było sprowadzenie skomplikowanych wzorów do najprostszych równań, do sumy dwóch, trzech elementów. Chętnie 'zderzał' ze sobą fotografię i znak graficzny, często organizował całą przestrzeń plakatu (jak w 'Titanicu') jednym tylko elementem, niekiedy poprzestawał na sprowadzeniu działania do znaku, ale z najwyższą lubością alchemika preparował fotografię: wyżerał ją kwasami, odwracał, maltretował w kuwetach, moczył w wannie, kadrował, ciął, wyżymał, aż wreszcie wydobywał z niej sam ekstrakt, działanie spotęgowane, dźwięk mocny i czysty."

Źródła: Culture.pl, "VeryGraphic. Polish Designers of the 20th Century"

Autorka: Agnieszka Sural, 30.03.2015

VeryGraphic. Polish Designers of the 20th Century [galeria]

Styl wyświetlania galerii

wyświetl slajdy

Język Polish