„P.OST” Mateusza Choróbskiego w Kunstverein am Rosa-Luxemburg-Platz w Berlinie

chorobski-post-berlin-fot-tomasz-koszewnik.jpg, default, „P.OST” Mateusza Choróbskiego w Kunstverein am Rosa-Luxemburg-Platz w Berlinie, fot. Tomasz Koszewnik / dzięki uprzejmosci artysty i Kunstverein RLP

sztuki wizualne

Berlińska wystawa autora instalacji i rzeźbiarza Mateusza Choróbskiego angażuje widza w wielowymiarową grę – ze światłem, przestrzenią, a także z historią miejsca, w którym znajduje się galeria. Stawką jest nie tylko odkrywanie kolejnych warstw złożonych dziejów placu Róży Luksemburg, lecz przede wszystkim odmienna relacja z czasem. A ten u Choróbskiego nie jest bynajmniej linearny.

Architektura to nie tylko kubatury brył, ściany nośne, przypory czy stropy – to też gra światła i cienia, rzeźba przystosowana do użytku, wchodząca w bliskie relacje z ludzkim ciałem. To rozumienie architektury – jako wprowadzania racjonalnej kompozycji w przestrzeń, nakładania na nią siatki znaczeń – Mateusz Choróbski eksplorował już od wczesnych etapów swojej twórczości, jednak na berlińskiej wystawie jego poszukiwania nabierają jeszcze konkretniejszego wyrazu. Zwłaszcza że tym razem rzeźbiarz wchodzi w bezpośredni dialog z przestrzenią wystawy – nie tylko galerii, lecz także placu Róży Luksemburg z górującym nad okolicą centralnie umiejscowionym gmachem teatru Volksbühne i sąsiadującym z nim kinem Babylon. Zabudowany monumentalnymi budynkami w oszczędnym modernistycznym stylu – duża ich część została albo zupełnie zniszczona, albo odbudowana po wojnie – trójkątny plac staje się u Choróbskiego przestrzenią historycznego palimpsestu, w którym nakładają się na siebie różne wersje przeszłości, teraźniejsze napięcia i nieokreślone przyszłości.

Wystawę otwiera dyskretna ingerencja w drzwiach wejściowych do budynku, na których Choróbski zainstalował klamkę (instalacja To Hold) nawiązującą formą do wyposażenia kina Babylon. Ten został wybudowany pod koniec lat 20. w eleganckim, opływowym stylu, zapowiadającym już estetykę art déco z następnej dekady. Klamka – przetopiona z polskich jednogroszówek, mieniąca się charakterystyczną miedzią monety – jest nie tylko wizualnym cytatem przywołującym oryginalny, dziś trochę już zatarty wygląd berlińskiego placu, lecz także przyczynkiem do pytania o zmienną wartość przedmiotu i dzieła sztuki. Nawiązanie do zabytkowego budynku kina naświetla to pytanie z jeszcze innej strony – Babylon jest bowiem do dziś istotnym elementem krajobrazu politycznych przemian. Po latach świetności w czasach kina niemego i długim okresie eksploatacji po wschodniej stronie muru berlińskiego transformacja ustrojowa lat 90. nie obeszła się z gmachem zbyt łaskawie. Długo niemodernizowane kino studyjne nie mieściło się w logice wymogu rentowności, a zły stan techniczny przyspieszył tylko jego czasowe zamknięcie. Pod wpływem nacisku lokalnej społeczności, dla której Babylon był istotnym elementem sąsiedzkiego krajobrazu i świadectwem historii niemieckiej sztuki filmowej, wyremontowany budynek otwarto na nowo pod koniec dekady. Kino po niemal stu latach pracy funkcjonuje do dziś. Prosta jednogroszowa klamka jak w soczewce ogniskuje tę historię – opowieść o tym, że wartość przedmiotu nie zawsze jest wymierną funkcją.

„P.OST” Mateusza Choróbskiego w Berlinie [galeria]

Styl wyświetlania galerii

Wyświetl slajder (domyślny)

Choróbskiego bardziej niż transformacja ustrojowa końca XX wieku interesuje jednak dawniejsza historia, przede wszystkim rozkwit kulturalny i artystyczny, jakiego Berlin był świadkiem – i ważnym bohaterem – w dwudziestoleciu międzywojennym. Nie przez przypadek w jednym z okien witryny Kunstverein artysta prezentuje instalację wideo z rejestracją dyrygenta kierującego orkiestrą. Jej muzyka towarzyszy niememu filmowi Golem Paula Wegenera i Carla Boesego z 1920 roku, jednemu z najbardziej znanych obrazów niemieckiego kina sprzed przełomu dźwiękowego. Choróbski z rejestracji wykadrowuje tylko lewą rękę dyrygenta, która wyrwana z kontekstu całego obrazu i ścieżki audio wydaje się odgrywać abstrakcyjną choreografię. Próba oddania muzyki w geście, cielesnego zapanowania nad dźwiękową materią jest typową dla artysty strategią destylacji znaczeń i pojęć, a tę przejmuje on przede wszystkim od minimalistycznych rzeźbiarzy drugiej połowy XX wieku. Tak jak jego amerykańscy poprzednicy twórca prowadzi namysł nad tym, co stanowi o rzeźbie jako medium, co dla niej najbardziej swoiste – dlatego też na berlińskiej wystawie odsącza ze swoich instalacji najbardziej prymarne kategorie: światło i przestrzeń.

Sedno wystawy wyznaczają świetlne instalacje ledowe zamontowane na rozmaitych obiektach. Wszystkie pochodzą z przetworzonych wcześniej już istniejących i pełniących zupełnie inne funkcje materiałów – czy będzie to wspomniana moneta jednogroszowa, czy flakon na perfumy, element zabudowy (instalacja Yes, But Not So Rapidly), grzejnik (That Passed Time) albo też ochronne szkło, jakie można by spotkać w zakładach przemysłowych – za pomocą których Choróbski przywołuje historię przedmiotów, zanim stały się dziełami sztuki, kiedy nieodwołalnie zmienił się ich status, choć ich pochodzenie nie przestało być czytelne. Gęste, przetopione szkło przepuszcza światło, mocno je deformując, co może pociągać za sobą skojarzenia z archeologią kina: z teatrem cieni czy latarnią magiczną. Zwłaszcza w ostatniej sali, w której przy dużym oknie stoi rozpostarty parawan z topionego szkła (It Would Have Passed in Any Case), przepuszczający rozmiękczone światło dzienne, wrażenie osobliwego teatru jest najsilniejsze – i to nie tylko wewnątrz galerii, ale może nawet bardziej z zewnątrz, kiedy przez okno obserwuje się szklaną powierzchnię, na której cieniem kładą się sylwetki ludzi zwiedzających wystawę. Świetlista gra staje się u Choróbskiego fundamentem wszelkich sztuk – filmu, architektury, rzeźby, malarstwa… – ale i w ogóle obrazem ludzkiego poznania, opartym na zmysłowej, siłą rzeczy subiektywnej, recepcji bodźców.

Mateusz Choróbski – prace [galeria]

Styl wyświetlania galerii

Wyświetl slajder (domyślny)

Światło nie jest jednak dane, lecz wytworzone. W jednej z instalacji, P.OST, dającej tytuł całej wystawie, ledowe oświetlenie połączone jest z czujnikiem rejestrującym stan nasłonecznienia placu przez cały dzień. Zarejestrowana dawka oświetlenia przekierowana jest do ledowej instalacji nazajutrz – w ten sposób rzeźba Choróbskiego świeci zawsze wczorajszym, niebyłym światłem.

W tym przesunięciu czasowym – prostym, a jednocześnie konceptualnie gęstym – domyka się sens całej wystawy. Światło, które zwykliśmy traktować jako najbardziej elementarny, naturalny warunek widzenia, okazuje się u Choróbskiego zapisem, śladem, czymś już z natury minionym. P.OST nie oświetla teraźniejszości, lecz materializuje jej resztkę, echo dnia niedającego się odzyskać ani powtórzyć. Tym samym artysta proponuje subtelną korektę naszego myślenia o relacji między czasem, przestrzenią i doświadczeniem: zamiast bezpośredniej obecności otrzymujemy mediację, zamiast aktualności – opóźnienie. W kontekście placu Róży Luksemburg, obciążonego historią i wielokrotnie przepisującego własne znaczenia, gest ten nabiera szczególnej wymowy. Światło z wczoraj, przechwycone i wtórnie uruchomione, staje się metaforą pamięci miejsca – zawsze fragmentarycznej, zawsze konstruowanej z tego, co pozostało. Choróbski nie próbuje jej porządkować ani zamykać w narracyjną całość; raczej pozwala jej migotać, trwać w stanie zawieszenia między dokumentem a abstrakcją. W ten sposób P.OST jawi się nie tyle jako wystawa o przeszłości, ile o nieustannym procesie jej aktualizowania – poprzez ciało widza, architekturę, światło i czas, który nigdy nie jest dany bezpośrednio, lecz zawsze przychodzi z opóźnieniem.

Mateusz Choróbski
P.OST
Kuratorki: Chiara Valci Mazzara i Susanne Prinz
Kunstverein am Rosa Luxemburg Platz, Berlin
11.12.2025–31.01.2026

Język Polish

instalacja artystyczna

wystawa sztuki współczesnej

światło

architektura

berlin