Natalia Korczakowska: Sztuczna inteligencja nie może stworzyć prawdziwego dzieła sztuki [WYWIAD]

Natalia Korczakowska: AI nie stworzy dzieła sztuki [WYWIAD]

inatalia_korczakowska_w_tokijskim_nihon_ki-in_japan_go_association_fot._tom_urasoe_mg_25431.jpg, default, Natalia Korczakowska w tokijskim Nihon Ki-in / Japan Go Association, fot. Tom Urasoe

#teatr

#społeczeństwo

„Sztuka potrzebuje wolności, a AI pozwala kontrolować rynek i cenzurować w skali, jakiej dotąd nie było”. Rozmowa o spektaklu Teoria poświęcenia. AlphaGo_Lee z reżyserką teatralną i dyrektorką artystyczną Teatru Studio w Warszawie.

Kanwą pani sztuki jest mecz rozegrany w 2016 roku w Seulu pomiędzy Lee Sedolem – południowokoreańskim mistrzem starochińskiej gry w go i AlphaGo – programem stworzonym przez Google DeepMind opartym na samouczącej się sztucznej inteligencji. Z pięciu rozgrywek człowiek wygrał tylko jedną. Dlaczego właśnie ten moment w rozwoju sztucznej inteligencji uznała pani za przełomowy?

Natalia Korczakowska: To nie jest tylko moja opinia. Pracując nad spektaklem, starałam się jak najdokładniej poznać historię sztucznej inteligencji, przeczytałam kluczowe książki, ukończyłam dwumiesięczny kurs na MIT – i zauważyłam, że wielu znawców przedmiotu uważa ten mecz za prawdziwy przełom, bo to był moment, w którym AI stała się autonomiczna.

Na przykład Beniamin Labatut w książce Maniak podkreśla, że ruch nr 37, wykonany przez AlphaGo w drugiej grze z Lee Sedolem, oznacza właściwe narodziny sztucznej inteligencji. Z początku komentatorzy nie rozumieli tego ruchu, myśleli że to błąd maszyny. Okazało się jednak, że przesądził on o wygranej programu. Wykraczał poza ludzkie doświadczenie, wynikające z niemal czterech tysięcy lat historii go. Z kolei James Lovelock w książce Novacene dzieli historię świata, wskazując na mecz rozegrany w seulskim hotelu Four Seasons jako moment przejścia z antropocenu do kolejnej epoki, w której my, ludzie, nie będziemy już dominującą formą inteligencji na Ziemi.

Jakie były skutki tej rozgrywki?

Rozwój sztucznej inteligencji gwałtownie przyspieszył, bo w branży AI pojawiły się prawdziwe pieniądze. Programowi AlphaGo udało się pokonać ludzką inteligencję, reprezentowaną przez arcymistrza gry w go, o dziesięć lat wcześniej, niż się spodziewano. Demis Hassabis, CEO DeepMind, zaplanował ten mecz jako wielkie widowisko medialne, dopracowane w każdym detalu. Pojedynek odbył się w dopiero co wybudowanym, ekskluzywnym hotelu przeznaczonym dla jednego procenta najbogatszych. Transmisję finałowej rozgrywki oglądało około dwustu milionów ludzi – mniej więcej tyle, co finał Eurowizji. Była to forma demonstracji siły, spektakl stworzony po to, by zdominować rynek sztucznej inteligencji i pozyskać inwestorów. W ten sposób Google wypromowało narzędzie, które można wykorzystać także na prawdziwej wojnie.

Odnotowanym zjawiskiem jest także zwrot ku religijności w Dolinie Krzemowej i narodziny czegoś na kształt kultu sztucznej inteligencji, która ma uwolnić ludzkość od biedy, chorób i problemu zmian klimatycznych. Pomyślałam, że dla takiego kultu zwycięstwo maszyny nad arcymistrzem skomplikowanej gry może stać się symbolicznym początkiem nowego ruchu religijnego podobnie jak ukrzyżowanie Chrystusa dla chrześcijaństwa.

W tej historii splotły się wątki, które zgłębiam przez całą swoją karierę zawodową: koncepcja społeczeństwa spektaklu czy zjawisko egzekucji wizerunku bohatera. W pewnym sensie ten mecz był symboliczną formą egzekucji medialnej bohatera reprezentującego całą ludzkość.

„AlphaGo_Lee. Teoria Poświęcenia” w reżyserii Natalii Korczakowskiej [galeria]

Styl wyświetlania galerii

wyświetl slajdy

W spektaklu grę w go można odczytać także jako metaforę sztuki. Jakie widzi pani zagrożenia dla ludzkiej kreatywności związane z rozwojem sztucznej inteligencji?

Zagrożenie widzę przede wszystkim w tym, że rynek sztuki zostanie zalany falsyfikatami i prawdziwa sztuka w nich utonie. Nie spotkałam się jak dotąd z przekonującym argumentem, że sztuczna inteligencja jest w stanie tworzyć coś więcej niż imitacje dzieł sztuki. Większość wypowiedzi opiera się na wierze, a nie na rzeczowych przesłankach.

W ramach współpracy z DeepMind testowałam program Fabula, stworzony dla dramaturgów i scenarzystów. To niesamowite narzędzie, będące wynikiem pasji i żmudnej pracy wspaniałych inżynierów, ale stoi za nim naiwne przekonanie, że sztukę teatralną można demokratyzować, że można – prawie dosłownie – wcisnąć guzik i po chwili otrzymać gotowe dzieło. Nie będzie to żywa sztuka, ponieważ AI bazuje na wzorach, które są już nieaktualne, nie opisują naszej rzeczywistości, która zmienia się w przyspieszonym tempie.

Ktoś kiedyś zapytał ChatGPT, jak rozumie gatunek ludzki. Odpowiedź była złożona, ale jeden punkt zrobił na mnie wrażenie. ChatGPT przyznał, że nie jest w stanie pojąć, jak ludzie mogą funkcjonować, będąc świadomymi, że oni i ich najbliżsi muszą kiedyś umrzeć. Moim zdaniem sztuka jest właśnie tym, co pozwala ludziom przetrwać, pomimo świadomości własnej śmiertelności. I dlatego sztuczna inteligencja nie może stworzyć prawdziwego dzieła.

To pierwsze zagrożenie. A inne?

Obawiam się, że ludzie, którzy będą używali sztucznej inteligencji, by wyręczała ich w codziennych sprawach, po prostu doszczętnie zgłupieją i sztuka nie będzie im już do niczego potrzebna. Prowadzone są już badania na ten temat i wynika z nich, że prowadzi to do gwałtownych zmian w mózgu człowieka. Tak jak w wizji z Nowego Wspaniałego Świata Huxleya, gdzie nie ma już sztuki – są koncerty sensoryczne, na których ludzie rozpływają się w immersyjnym świecie łechczącym ich zmysły. To sprawia im przyjemność i nie potrzebują niczego więcej.

Napisałam sztukę AlphaGo_Lee. Teoria Poświęcenia także dlatego, że poruszył mnie wykład, który Lee Sedol wygłosił na Uniwersytecie Narodowym w Seulu, niemal dekadę od meczu, po którym wycofał się z życia publicznego. Stwierdził w nim, że był jedną z ostatnich osób, które uczyły się gry w go jako formy sztuki i dlatego poświęcił jej życie. Gdy AlphaGo wygrało pojedynek, gracze zaczęli studiować strategie sztucznej inteligencji i teraz na tej podstawie uczą się na pamięć pierwszych pięćdziesięciu ruchów. Według Lee Sedola go to sztuka tworzona przez dwóch graczy z niczego. Są tylko białe i czarne kamienie na pustej planszy – to wspólna kreacja oparta na intuicji, kreatywności i starciu charakterów. Podobnie jest w teatrze. Spektakl powstaje między widzami i aktorami, w pustej przestrzeni sceny.

Sztuczna inteligencja jest wspaniałym narzędziem do przekraczania granic w nauce. Wspomniany wcześniej Demis Hassabis w 2024 roku otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie chemii za stworzenie modelu sztucznej inteligencji, który przewiduje struktury białek. Dla medycyny to przełomowe odkrycie. Ale sztuka jest czymś, co opiera się na intuicji. Jest taki cytat z Witkacego, który często przywołuję: „Sztuka jest jedyną pałką w szprychach wozu, który prowadzi ludzkość w stronę całkowitej automatyzacji”.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Scena z przedstawienia „AlphaGo_Lee. Teoria Poświęcenia” w reżyserii Natalii Korczakowskiej, 2025, fot. Natalia Kabanow/ Teatr Studio w Warszawie

Obrazek

aphago_fot-nk_9mmm.jpg

W jednym z wywiadów mówiła pani o „zasłonie magii i mistyfikacji”, którą tworzy Big Tech wokół tematów związanych ze sztuczną inteligencją. Co pani przez to rozumie?

Dominująca narracja wytwarzana w Dolinie Krzemowej przedstawia nam sztuczną inteligencję jako istotę nadprzyrodzoną – coś, co może nas zbawić albo zniszczyć. Przypomina to religijne wizje apokalipsy lub raju. A nic nie jest równie skuteczne w kontroli mas ludzkich, jak zarządzanie strachem lub obiecywanie wiecznego szczęścia. Religie praktykują to skutecznie od zawsze.

Uważam, że jest to pewnego rodzaju zasłona dymna, która ma usprawiedliwić wyścig o dominację na rynku AI. Istnieje przekonanie, że pierwsza korporacja, która stworzy tzw. superinteligencję, przewyższającą człowieka intelektualnie pod każdym względem, zdominuje świat. To jest pułapka, o której pisze Parmy Olson w książce Supremacja – nawet jeśli wychodzi się od dobrych intencji (a takie prawdopodobnie ma Demis Hassabis), to i tak koniec końców trzeba po prostu dowieźć superinteligencję jak najszybciej, „po trupach”, aby ubiec konkurencję i nie zawieść nadziei inwestorów.

Z drugiej strony, są w tym środowisku takie postacie jak Peter Thiel, założyciel PayPala, który był pierwszym inwestorem w DeepMind. W mojej sztuce jest postać nim inspirowana. On naprawdę głosi tezy, że sztuczna inteligencja jest spełnieniem biblijnych proroctw, a w ludziach, którzy domagają się regulacji związanych z AI, widzi Antychrysta. To wydaje się śmieszne i przerażające, ale robi się mniej zabawnie, gdy uświadomimy sobie, że on – tak jak Elon Musk – wychował się w RPA w czasach apartheidu, gdzie uczęszczał do elitarnych szkół dla białych, a jego ojciec w tym czasie był właścicielem kopalni, w której pracownicy niemal codziennie umierali z wycieńczenia. Jest przyzwyczajony do podziału świata, w którym są elity tych „lepszych” ludzi i cała reszta, sprowadzona do masy biologicznej. Dziś przemawia jakby był prorokiem, ale gdy zagłębić się w jego twierdzenia, są to bardzo prymitywne koncepcje. To, że ktoś jest genialnym inwestorem czy inżynierem, nie oznacza, że został powołany do decydowania o przyszłości ludzkości i rozstrzygania metafizycznych zagadek dotyczących naszego istnienia. A tacy ludzie uzurpują sobie to prawo.

Pisząc tę sztukę, czytałam świetną książkę The Racket Matta Kennarda o elitach politycznych i biznesowych Zachodu. Autor podróżował po świecie i dał świadectwo z pierwszej ręki o tym, jak korporacje eksploatują zasoby, obalają rządy i wyzyskują lokalne społeczności, a wszystko to pod pretekstem pomocy w rozwoju i budowaniu demokracji. Jest to dziennikarstwo śledcze, ale autor poświęca też rozdział sztuce, która jego zdaniem może się temu przeciwstawić. Dlatego rządzący zawsze bali się sztuki. Graffiti Banksy’ego na budynku Royal Courts of Justice w Londynie, na którym sędzia bił sędziowskim młotkiem protestującego człowieka, zostało natychmiast zamalowane, ale też od razu stało się wiralem.

I tu dochodzimy do mojej kolejnej największej obawy związanej ze sztuczną inteligencją – cenzury. Sztuka potrzebuje przestrzeni wolności, a AI pozwala kontrolować rynek i cenzurować w skali, jakiej dotąd nie było.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Scena z przedstawienia „AlphaGo_Lee. Teoria Poświęcenia” w reżyserii Natalii Korczakowskiej, 2025, fot. Natalia Kabanow/ Teatr Studio w Warszawie

Obrazek

aphago_fot-nk_29mmm.jpg

W trakcie pracy nad spektaklem odwiedziła pani Seul i Tokio. Co pani dały te podróże?

Szukałam świadków tego meczu. Chciałam poznać historię wspaniałej gry, jaką jest go. Miałam poczucie, że jest tak głęboko zakorzeniona w azjatyckiej kulturze, że muszę wysłuchać ludzi z nią związanych. Mam pasję szukania sztuki w nieoczywistych obszarach – poza muzeami czy instytucjami – i gra go była dla mnie fascynującym odkryciem także w tym kontekście. Wydaje się dość prosta, ale ilość możliwych konfiguracji na planszy jest niemal nieskończona. Demis Hassabis powiedział w jednym z wywiadów, że gdyby sztuczna inteligencja stworzyła grę tej klasy, to dopiero wtedy moglibyśmy mówić o jej prawdziwej kreatywności.

Udało mi się przeniknąć do świata ludzi, którzy żyją tą grą – to było piękne przeżycie i zupełnie odmienne doświadczenie Seulu i Tokio. Przeprowadziłam wywiad z profesorem Chihyung Jeonem z KAIST University, autorem tekstu Alphahumans, który zainspirował mnie do oddania „nadludziom” roli narratorów w mojej sztuce. Dzięki jego prezentacji stworzonej ze zdjęć z meczu poznałam szczegóły tego wydarzenia, w tym fakt, że nikt poza VIP-ami nie mógł wejść do pokoju gry, a wejścia strzegli ochroniarze. To on wysłał mi wykład Lee Sedola, który jest w mojej sztuce epilogiem.

Spotkałam się także z profesor Chihyung Nam związaną z Myongji University – pierwszą profesjonalną zawodniczką go w Korei Południowej – która jest jedną z bohaterek filmu Alphago i zna osobiście Lee Sedola. Próbowałam skontaktować się z nim samym, ale był akurat w podróży. Profesor Nam pomogła mi wejść do Korean Baduk Association w Seulu, które organizowało pojedynek Lee Sedola z AlphaGo. W Tokio spotkałam się z Tomem Urasoe, sekretarzem generalnym Międzynarodowej Federacji Go. Powiedział mi, że historię tej gry można podzielić na stuletnie okresy – średnio raz na sto lat pojawia się mistrz, który wywraca reguły, ustala nowy styl gry, który potem naśladują gracze. W jego opinii fakt, że ostatnio zrobiła to sztuczna inteligencja nie musi wcale oznaczać, że za sto lat nie pojawi się człowiek, który znów przebije stawkę.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Scena z przedstawienia „AlphaGo_Lee. Teoria Poświęcenia” w reżyserii Natalii Korczakowskiej, 2025, fot. Natalia Kabanow/ Teatr Studio w Warszawie

Obrazek

aphago_fot-nk_27mmm.jpg

Jaki jest status go w Japonii i Korei – czy to jest egalitarna czy elitarna gra? Zastanawia mnie również to, czy istnieje stereotyp gracza w go, tak jak na przykład stereotyp szachisty?

Status go jest szczególny – już w dawnych Chinach gra w go była uznawana za jedną z czterech sztuk szlachetnych, które powinien opanować wykształcony człowiek. Współcześnie, żeby zawodowo grać w go, trzeba się temu całkowicie poświęcić. Lee Sedol od dzieciństwa zajmował się tylko tym, został profesjonalnym graczem w wieku 12 lat. Z tym wiąże się cała legenda – urodził się w biednej rodzinie na maleńkiej wyspie Bigeum, a z czasem stał się jednym z najlepiej zarabiających sportowców w Azji.

W mojej sztuce jest fragment, w którym robotnik-schizofrenik oglądający mecz na ulicy Seulu mówi, że go to nie jest gra dla biedaków. Rzeczywiście, dziś, żeby móc poświęcić się tej grze, z reguły trzeba urodzić się w zamożnej rodzinie, która będzie cię latami wspierać finansowo. Konkurencja jest ogromna, więc trudno jest dojść do poziomu, na którym zaczyna się zarabiać prawdziwe pieniądze.

Od Imada Khachana, właściciela nowojorskiego sklepu i miejsca do gry Chess Forum, dowiedziałam się, że w rekrutacjach na wyższe stanowiska menedżerskie na Wall Street gra się z kandydatami w szachy, żeby sprawdzić ich zdolności przewidywania. Z kolei wśród biznesowych elit Azji Wschodniej do analogicznych testów służyła gra w go.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Scena z przedstawienia „AlphaGo_Lee. Teoria Poświęcenia” w reżyserii Natalii Korczakowskiej, 2025, fot. Natalia Kabanow/ Teatr Studio w Warszawie

Obrazek

aphago_fot-nk_21mmm.jpg

W roli Lee Sedola obsadziła pani koreańską aktorkę, Cat Kim, za choreografię odpowiedzialny jest koreański zespół. Jak doszło do tej współpracy?

Zależało mi na tym, żeby mieć przy tym spektaklu koreańskich partnerów. W tym meczu spotkała się koreańska kultura i angielski Big Tech, więc chciałam, by w moim spektaklu również była symboliczna reprezentacja tej kultury. Mimo podróży i głębokiego researchu wciąż nie czuję się ekspertką w tej dziedzinie.

Postanowiłam w roli sędziów meczu obsadzić tancerki – to wzmacnia performatywny charakter spektaklu, który wymyka się temu, co racjonalne. Wybitną choreografię opartą na tym pomyśle stworzyła Sung Im Her, związana z legendarną grupą NeedCompany, razem z tancerkami – Cynthią Cin Yee Cheung, Jiwon Oh i Sugyeong Won. To było świetne spotkanie i muszę podkreślić, że jestem ogromnie wdzięczna Centrum Kultury Koreańskiej w Warszawie, dzięki któremu te wspaniałe artystki mogły pracować ze mną w Studio.

Chciałam również znaleźć koreańskiego aktora do roli Lee Sedola. Travis Preston z California Institute of the Arts skontaktował mnie z aktorką z San Francisco, Cat Kim. Co ciekawe, ona jeszcze kilka lat temu była menedżerką dużej firmy z Doliny Krzemowej, ale postanowiła zmienić swoje życie i rozpocząć karierę aktorską. Podczas naszego pierwszego spotkania online mówiła piękne rzeczy o Lee Sedolu i już wiedziałam, że trafiłam na właściwą osobę.

W trakcie spektaklu Cat odtwarza gry Lee Sedola, co może obserwować część widowni. Spektakl jest bowiem pomyślany w ten sposób, że tylko publiczność z tzw. przestrzeni dla VIP-ów na scenie może oglądać mecz z bliska. Główna widownia śledzi rozgrywkę na ekranach i słucha relacji. Tak jak w trakcie meczu w Four Seasons, gdzie widownia też była podzielona według ścisłej hierarchii – przestrzeń dla VIP-ów, miejsca dla dziennikarzy i tak dalej. Ten symboliczny podział widzów na „lepszych” i „gorszych” symbolizuje fakt, że narzędzia sztucznej inteligencji pogłębiają rozwarstwienie społeczne i wprowadza dodatkowy, performatywny poziom spektaklu. Co nie oznacza wcale, że miejsca na scenie są przeznaczone dla prawdziwych VIP-ów – na przykład w trakcie próby generalnej usiadły tam kobiety z Aresztu Śledczego na Grochowie, które były na przepustce.

W trakcie pracy nad spektaklem uświadomiłam sobie, jak niezwykłą rzeczą w dzisiejszych czasach jest to, że dostajemy od ludzi dwie godziny ich skupienia. We współczesnym świecie z jednej strony panuje obsesja bycia zauważonym, a z drugiej – uwaga stała się czymś deficytowym. Więc świadomość tego, że tworzymy coś wspólnie – i widzowie, i aktorzy – jest doświadczeniem na tyle wyjątkowym i ulotnym, że przywraca wiarę w sens teatru.

Język Polish

sztuczna inteligencja

natalia korczakowska

teatr studio w warszawie

korea południowa

nowe technologie