Komiczne i bardzo smutne miasteczko. Kazimierz Dolny oczami Kuncewiczowej

widoki_krolestwa_polskiego_z_wycieczek_po_kraju._1_ca_1904_17893474.jpg, default, Kazimierz Dolny, z “Widoki Królestwa Polskiego: z wycieczek po kraju”, 1904, fot. Wikipedia

#literatura

"Byłam zaszokowana i jednocześnie zaczarowana", mówiła Maria Kuncewiczowa, wspominając po latach swój pierwszy pobyt w Kazimierzu nad Wisłą. Jak twierdziła, bezgranicznie zachwyciła ją różnorodność i malowniczość tego miejsca, zwierzęta na rynku i na stokach wzgórz, chłopi i Żydzi w tradycyjnych strojach, kamieniczki przypominające włoską architekturę sąsiadujące z chatkami rybaków... "Obraz składał się na wrażenie pełnej egzotyki", wspominała początki relacji z miasteczkiem.

Mówiła także, że Kazimierz cuchnął i było w nim “wszystko z wyjątkiem higieny”. Dla kontrastu w opublikowanym w latach 70. artykuliku “Mój Kazimierz” dodawała opowieść o przepięknych piaszczystych wyspach, brzegach porośniętych ziołami i aromatycznym powietrzu. To zestrojenie dwóch światów pojawiać się będzie zarówno we wspomnieniach pisarki, jak i w jej prozie, w której portretowany jest Kazimierz.

Nędza po pas

Portret Marii Kuncewiczowej, 1937, fot. Benedykt Jerzy Dorys / Biblioteka Narodowa Polona

W 1933 roku nakładem Towarzystwa Wydawniczego “Rój” – największego międzywojennego wydawcy – ukazały się “Dwa księżyce”, zbiór dwudziestu krótkich, kilkustronicowych opowiadań, których akcja osadzona została w Kazimierzu Dolnym. Miasteczko nie jest jednak w “Dwóch księżycach” po prostu tłem zdarzeń czy scenografią – Kazimierz nad Wisłą jest tutaj bohaterem, sprawczą figurą; jest widoczny i obecny, dostrzegany i odczuwany, wpływa na postaci. Poetykę tomu wyznacza otwierające go tytułowe opowiadanie, w którym miasteczko opowiadane jest poprzez zmysły. Pojawia się w nim zapach macierzanki, światło wielkiego czerwonego księżyca, srebrząca się rzeka, głosy ludzi i maszyn w zgiełku kończącego się dnia. Wydaje się wręcz, że to opisywany harmider ludzkiej codzienności, szczebiotanie dzieci i szczekanie psów stanowi tło dla przemian zachodzących w przyrodzie i atmosferze Kazimierza (“Każda rzecz odmieniała się ciągle”) i że to właśnie owe przemiany są sednem przedstawianych wydarzeń. W “Dwóch księżycach” – którego 90. rocznicę wydania obchodziliśmy w tym roku – kwestia zmysłowego poznania tworzącego relację z rzeczywistością powraca w różnych kontekstach: niewidomy Michał rozpoznaje zagajniki, torfowiska, zwierzęta, innych mieszkańców poprzez powonienie, słuch i dotyk. Nazywa także rzeczy i zjawiska kolorami – ku zdumieniu bohaterek i bohaterów opowiadania, ale i, jak sądzę, czytelniczek. W innym z krótkich tekstów postać Michała (w zbiorze losy postaci przeplatają się w kolejnych odsłonach) wprowadzona jest jako ta, która, nawiązując pozawzrokowy kontakt ze światem, świadczy przeciwko okulocentrycznym przyzwyczajeniom. “Oto człowiek, który, nie widząc, ogląda”, mówi Jeremi, malarz, który przyjechał do Kazimierza, by stworzyć obraz religijny na zlecenie.

Na uliczkach i placykach stała nędza po pas. Ludzie brodzili w niej jak w czystej wodzie. [...] Wszędzie leżały nietknięte roboty i słowa spleśniałe bez echa. Ale zamek jaśniał w słońcu niemal alabastrowo, rzeka pod nim niosła z polnej oddali gęstą zieleń, płową żółtość, jedwabne szafiry.

– niekiedy zdaje się, że Kuncewiczowa dostrzegała kontrast między potężną, bujną, magiczną i prężną przyrodą tworzącą krajobraz a nędzą ludzkiej instytucji miasta.

Ludzkie kukiełki

Dom Kuncewiczów - filia Muzeum Nadwiślańskiego w Kazimierzu Dolnym, fot. Wojtek Jargiło / PAP

Człowieczy świat autorka przedstawiała poprzez dobrze ugruntowaną w kulturze metaforę teatru, sięgając po obraz spektaklu kukiełkowego, w którym bohaterowie bezwiednie animowani są jakąś zewnętrzną siłą:

Miasteczko było maleńkie. Komiczne i bardzo smutne. Oglądając jego kukiełkowe sprawy, miało się wrażenie, że za murami szczerbatego zamku, który bielał na górze, dymi krater wulkanu, przysypany kwiatami i śmieciem.

Owe “kukiełkowe sprawy” dotyczą zróżnicowanej polsko-żydowskiej zbiorowości zamieszkującej i odwiedzającej międzywojenny Kazimierz: autorka portretowała zarówno przyjezdnych, jak i miejscowych, pastuchów i artystów, damy i żebraczki; służące, tragarzy, krawcowe, mundurowych, burmistrza i komornika, psy i rybitwy, zaspanych robotników… Nad wszystkimi jednakowo górował powracający w opowiadaniach Księżyc. Czy rzeczywiście jednakowo? Tytułowa dwojakość odnosi się do dwóch “żywotów równoległych” – tego wiedzionego przez miejscowych, kładących się i wstających wcześnie oraz przyjezdnych artystów i socjety, określonych “letnikami”, którzy zachłystują się kazimierzowskim klimatem. Księżyc oświetla wszystkich po równo, ale według zbioru Kuncewiczowej w tym świetle zapisana jest różnica. Jak w wierszu “Wróżby niewinności” Williama Blake’a, w którym “Jedni się rodzą dla radości / Inni dla nocy i ciemności”. Dla jednych Kazimierz był miejscem codziennej wyczerpującej pracy fizycznej, dla innych – jak na przykład dla jurnego mecenasa-letnika – był “dzikim miasteczkiem” i “ulubionym miejscem popisów w trakcie cygańskich wakacyj”. Kuncewiczowa – w duchu dialektycznego sojuszu bytów ludzkich i pozaludzkich – mistrzowsko żeni ekspresywne opisy otoczenia wprawiające w ruch to, co nieożywione z prostym obrazowaniem lokalnej, powtarzalnej codzienności. Być może na tej linii rozgrywa się kolejna podwójność; ujawnia się kolejna różnica właściwa światłu dwóch księżyców:

Rzeka zawsze tam j e s t – w zatoce między kościołami. Las, po bokach krzyże – jeden świecki, drugi kościelny – na spodzie woda; tak to wygląda, jakby na zawsze przyklejone było do nieba. Ludzie, których po drodze się spotyka, wiadomo, dokąd idą. Krowy, które się pasą pobok, wiadomo, czyje są.

Dom przetrwał wojnę

Kuncewiczowa zamieszkała w Kazimierzu w roku 1927 i została tam do wybuchu II wojny. Jednak w okresie Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej powróciła do drogiego swojemu sercu miasteczka. W 1958 roku rozpoczęła swój drugi kazimierski epizod i tam też spędziła resztę życia. Zmarła w roku 1989. Interesującą refleksją podzieliła się na łamach “Akcentu” historyczka literatury Alina Kochańczyk, która zauważyła, że zjawisko związania się twórcy z jednym miejscem i stworzenia z nim emocjonalnej relacji to w dobie powszechnego przemieszczania się i wędrowania (zarówno dobrowolnego, jak i koniecznego) fenomen coraz rzadszy. Kuncewiczowa miasteczko nad Wisłą traktowała szczególnie: “Wyjeżdżając, nie opuszczam Kazimierza. Kazimierz jedzie ze mną do Wirginii, do Nowego Jorku, na Sycylię i nawet do Rzymu”, pisała we wspomnieniach. Pisarka wybrała Kazimierz razem ze swoim mężem, Jerzym, adwokatem i działaczem ludowym. To z jego inicjatywy w roku 1934 rozpoczęła się zakończona dwa lata później budowa domu projektu architekta Karola Sicińskiego, autora planu powojennej odbudowy Kazimierza Dolnego. Willa przy ulicy Małachowskiego 19 zwana “Kuncewiczówką” lub “Pod Wiewiórką” wzniesiona została z sosnowych bali na podpiwniczeniu z białego kamienia – lokalnej opoki, czyli wapniowo-krzemionkowej skały. Krótko po wybuchu wojny służył za schronienie dla przyjaciół pary, między innymi Juliana Tuwima i Antoniego Słonimskiego. Dziś znajduje się tam poświęcony małżeństwu Kuncewiczów oddział Muzeum Nadwiślańskiego z zachowanymi wnętrzami i wyposażeniem. Wolę, by budynek i jego wnętrze zachowany został dla potomnych, wyrazili sami jego właściciele, traktując go jako “dokument pewnej epoki, pewnego stylu życia”. Ów styl życia polegał między innymi na prowadzeniu rodzaju otwartego domu dla ówczesnego środowiska artystycznego (miasteczko Kuncewiczowa nazywała także “ulubionym żerowiskiem” dla szkoły malarskiej). W Kazimierzu spędzali przede wszystkim ciepłe miesiące, Willa projektu Sicińskiego, także dzięki zastosowanym rozwiązaniom, wyszła cało z opresji wojny: “[Dom] przetrwał wojnę bez nas. Nie zawaliły się belkowane stropy, wytrzymało podmurowanie z miejscowego kamienia, wytrzymały sosnowe ściany, małe drzewka wyrosły na olbrzymy”, pisała artystka. Jedynie wnętrze nieco się po wojnie zmieniło: Kuncewiczowie zastali… jaskrawożółte ściany przemalowane dla dzieci przebywających w willi w ramach letniej kolonii harcerskiej.

Na ekranie

“Bez tego domu i miasta byłaby kimś innym jako człowiek i jako pisarka”, stwierdziła Kochańczyk. Obraz kazimierskiego życia pojawia się także w innych tekstach Kuncewiczowej – chociażby w dyptyku składającym się z “Fantomów” i “Natury” – ale to właśnie “Dwa księżyce” pisane przez nią w brzozowym zagajniku w Kazimierzu stanowią najpełniejszy literacki portret miasteczka. W 1993 roku Andrzej Barański wyreżyserował film na podstawie autorskiej adaptacji “Dwóch księżyców”, w którym wystąpiło łącznie sto siedem aktorek i aktorów, między innymi Krzysztof Kolberger, Joanna Szczepkowska, Cezary Pazura, Stanisława Celińska, Jan Frycz i Anna Polony. Wydaje się dziwne, że zbiór kazimierskich opowiadań czekał na filmową realizację aż sześć dekad, jako że zastosowane przez Kuncewiczową plastyczne obrazowanie, ekspresyjność frazy budującej wyraziste nastroje, umiejętność łączenia wydarzeń i przemian na kilku planach wprost domagają się przekładu na język wizualny. “Dwa księżyce” to bowiem nie tylko proza interesująca dla literaturoznawczyń i osób związanych z nadwiślańskim Kazimierzem (którego pisarka stała się swego rodzaju “hagiografką”), ale również jeden z nieco zapomnianych dokumentów barwnej, bogatej i niepowtarzalnej polszczyzny.

Źródła: M. Kuncewiczowa, “Dwa księżyce”, Warszawa 1980; “Rozmowy z Marią Kuncewiczową”, wybór i opracowanie Helena Zaworska, Warszawa 1983; A. Kochańczyk, “Kazimierz Marii Kuncewiczowej”, “Akcent”, nr 4 1997;

Język Polish