Inna bajka, czyli nowy cyrk

cyrkulacje-2017-jo271017_310.jpg, default, Alina Malko podczas Cyrkulacji 2017, fot. Jakub Orzechowski / Agencja Gazeta

Z czym kojarzy nam się cyrk? Zapewne większość odpowie, że ze sporą areną, tresowanymi zwierzętami i niecodziennymi – często niebezpiecznymi – popisami, którym towarzyszą charakterystyczne werble. Nowy cyrk ma do zaoferowania jednak coś zupełnie innego.

Cyrk bez zwierząt?

Thumbnail — Szympansica "Mimi", Cyrk Staniewski, Kraków, 1934, fot. audiovis.nac.gov.pl (NAC)

Do tego powszechnego, archaicznego wyobrażenia o cyrku dołożyć można sposób, w jaki słowo to funkcjonuje w języku. W słowniku wyrazów obcych czytamy, że w użyciu potocznym "cyrk" oznacza "śmieszne, bulwersujące lub uciążliwe zdarzenie". Niekiedy mówimy tak z pewną pogardą czy pobłażliwością o czyimś niezrozumiałym czy mało rozsądnym zachowaniu. W połączeniu ze stosowaną przez lata przemocą wobec zwierząt i promowaną postawą człowieka-pana rysuje nam się nieciekawy obraz prostej, komercyjnej rozrywki dla mas o mało wymagającym guście. Na rodzimym rynku synonimem takiego sztampowego przedsięwzięcia jest m.in. Cyrk Zalewski: działająca od 1993 roku trupa, która oferuje m.in. pokazy z końmi, kozami i wielbłądami. W tym samym roku powstał także Cyrk Korona dysponujący pokaźnym zwierzyńcem, w którym znalazły się m.in. lamy, zebry i małpy (ciekawostką jest fakt, że w 1998 roku w wielką – zakładającą wizyty w dziesięciu miastach na przestrzeni miesiąca – trasę koncertową wraz z Koroną wyjechała Maryla Rodowicz). Obie grupy od co najmniej kilku lat stają się obiektem krytyki ze strony środowisk prozwierzęcych, wskutek czego wielu włodarzy miast oficjalnie zakazało widowisk z udziałem zwierząt. Jednak ich obecność w cyrkach (i innych widowiskach) wciąż pozostaje legalna w świetle ustawy o ochronie zwierząt. Dokument wprawdzie zabrania działalności menażerii objazdowych oraz nakazuje dbałość o bezpieczeństwo, rzeczywistość jednak jest brutalna i przykra. Kilka lat temu głośno było o słoniach z Cyrku Zalewski, które wzbudzały gromki aplauz swoim rzekomym "tańcem" – w rzeczywistości ich zrytmizowane kiwanie się było zaburzeniem ruchowym wynikającym z silnego stresu, fachowo zwanym stereotypią. Nad całkowitym zakazem wykorzystywania zwierząt w sztukach widowiskowych pracuje kampania "Cyrk bez zwierząt" oraz szereg organizacji: m.in. Stowarzyszenie Otwarte Klatki czy Stowarzyszenie Empatia.

Więcej niż show

Ta dotycząca obecności zwierząt różnica między tradycyjnym cyrkiem a jego nową formułą wysuwa się na pierwszy plan ze względu na wymiar etyczny i emocjonalny. Ale to nie jedyny element stanowiący o odrębności i wyjątkowości sztuki nowocyrkowej. Wywodząca się z Francji (narodziny nowego cyrku sytuuje się w latach 70. XX wieku) dziedzina powstała jako wyraz twórczego buntu wobec zastałego, konserwatywnego kształtu cyrku. Artyści sprzeciwiali się skostnieniu widowisk opartych na "numerach", których tajniki przekazywane były z pokolenia na pokolenie (co tworzyło wokół cyrku nimb tajemnicy i klanowości). Zaczęto wprowadzać innowacje, odchodzić od wirtuozerii skomplikowanych tricków w stronę bardziej złożonych spektakli, w których ważną rolę odgrywały – poza techniką – także emocje. "W spektaklach nowocyrkowych widzimy [...] narrację, opowieść o życiu, niekoniecznie show sztuczek", mówi Marta Kuczyńska, performerka, aktorka, żonglerka, reżyserka i producentka, współzałożycielka i prezeska Stowarzyszenia Kejos The-at-er i współtwórczyni pierwszych w Polsce festiwali teatralno-cyrkowych. W Polsce sztuka nowocyrkowa wciąż pozostaje mało znana i lokuje się nieco na marginesie zjawisk performatywnych, które są dyskutowane, analizowane czy recenzowane. Widzialność nowego cyrku powoli jednak wzrasta: obok "weterana" nowego cyrku, czyli działającego od 2004 roku Stowarzyszenia Kejos, promocją tej gałęzi sztuki zajmuje się Fundacja Sztukmistrze. Wśród imprez nowocyrkowych warto wymienić organizowany przez Fundację Wschodnioeuropejski Konkurs Etiud Nowocyrkowych CYRKULACJE w Lublinie, Cyrkowy Festiwal Podwórkowy Cyrkopole we Wrocławiu, Oleśnicki Festiwal Cyrkowo-Artystyczny OFCA i lubelski Carnaval Sztukmistrzów. Rozwija się także nurt pedagogiki cyrkowej wykorzystującej narzędzia kuglarskie i akrobatyczne w edukacji, a nawet terapii – w 2019 roku formalnie zawiązano Sieć Pedagogiki Cyrku.

Często naprzemiennie z określeniem "nowy cyrk" używa się sformułowania "cyrk współczesny", dla podkreślenia jego sprzężenia z obecną rzeczywistością oraz faktu, że zjawisko to jest rodzajem kulturowego update’u: sztuka cyrkowa, nie odrzucając w całości swojego źródła, tworzy swoje nowe oblicze, bardziej spójne ze współczesnością i zachodzącymi w niej zmianami. Roman Kubicki, filozof i profesor Uniwersytetu Adama Mickiewicza zauważa, że "nowy cyrk po rezygnacji z wykorzystywania zwierząt musiał poszukać swojej nowej tożsamości".

Doskonalenie się zamiast gabinetu osobliwości

Nowy cyrk wyraźnie dowodzi, że estetyka i etyka są ze sobą splecione, a każda sztuka ma także wymiar polityczny (w takim sensie, że rezonuje z przemianami na polu społecznym i ekonomicznym). Nurt ten przekracza utrwaloną w tradycyjnym cyrku poetykę osobliwości, czyli ekscytacji na widok odmienności i egzotyki. Pamiętajmy, że elementem wielu dawnych cyrkowych i paracyrkowych widowisk były nie tylko egzotyczne i domowe zwierzęta, ale także o ludzie o nienormatywnym wyglądzie oraz alternatywnej motoryce: osoby otyłe lub z widoczną niedowagą, niskorosłe, kalekie. Współcześni artyści i artystki udowadniają natomiast, że cyrk może istnieć bez dyskryminacji i szowinizmu gatunkowego, a osobliwością stają się nieprzeciętne umiejętności wykształcone na drodze prób i błędów, w nieustannym doskonaleniu się. Kuglarze, żonglerki, akrobatki, osoby pracujące z ogniem czy hula-hopem wzbudzają zdumienie i podziw poprzez prezentację niesamowitych umiejętności ludzkiego ciała i skoncentrowanego umysłu. Nowy cyrk to także pole indywidualnej ekspresji i kreatywności, której próżno szukać w powtarzalnych, utrwalonych przez pokolenia "numerach" charakterystycznych dla tradycyjnego cyrku. Jakub Szwed z Fundacji Sztukmistrze dostrzega także medytacyjny wymiar takich aktywności, jak żonglerka. "[Nowy cyrk] to nie jest tylko kompendium figur. To sztuka nastawiona na indywidualne poszukiwania", mówi.

Dzieci uczą dorosłych

Nowy cyrk, choć niekiedy oferuje spektakle o fabule przeznaczonej dla starszego widza, najczęściej jest widowiskiem familijnym. Jak zauważa Szwed, okres skupionej uwagi jest u dzieci krótszy, dlatego sztuka, w której dużo się dzieje, ma szansę ich zaciekawić, a nie znudzić ("Dzieci w naturalny sposób odnajdują się w cyrku"). Ale nowocyrkowe działania obejmujące nie tylko widowiska, ale też edukację i pracę warsztatową skierowane są do wszystkich bez względu na wiek. Jakub Szwed i Joanna Reczek-Szwed, prezeska Fundacji Sztukmistrze szacują, że 95 procent ich działań ma charakter familijny – są dostępne dla szerokiego grona odbiorców i, co istotne, zrozumiałe bez względu na język. Do Akademii Sztukmistrzów trenować przychodzą całe rodziny, a nierzadko zdarza się, że to dzieci uczą tricków swoich rodziców:

Cyrk "uczy się uczyć". Wzmacnia cierpliwość, skłania do tego, by naukę podzielić na etapy i nie bać się porażki. Zwykle – zwłaszcza jako dorośli – boimy się zbłaźnić. A chodzi o to, by zobaczyć, że nauka żonglerki polega na podnoszeniu piłek z ziemi.

– mówi Joanna Reczek-Szwed, podkreślając, że nowy cyrk odchodzi od figury guru czy mistrza, który posiadł magiczną wiedzę i wprowadza innych w arkana sztuki. Osoby skupione wokół nowego cyrku to duża społeczność ucząca się od siebie nawzajem. Dawniej artyści cyrkowi wywodzili się ze wspomnianych klanów – współcześnie cyrk otwiera się na wszystkich, którzy jego nową odmianą chcieliby zajmować się hobbystycznie, niekoniecznie szukając w niej źródła zarobku.

Terapia cyrkiem

Praktyki nowocyrkowe pozwalają jednak nie tylko rozwinąć sprawność ciała, refleks i koncentrację, ale mogą też korzystnie wpływać na psychiczny dobrostan. Są wykorzystywane w pracy społecznej, m.in. z dziećmi i młodzieżą pozostającą w trudnej sytuacji życiowej. Przykładem może być Dzielnicowe Laboratorium Kultury, cykl zajęć animacyjno-artystycznych prowadzonych w duchu pedagogiki cyrku w różnych dzielnicach Lublina. I choć zajęcia kończą się finałowym pokazem dla lokalnej społeczności, to nie ostateczna prezentacja jest tu najważniejsza. Liczy się proces, nauka i pokonywanie własnych barier. O uczestnikach zajęć z nurtu cyrku społecznego Joanna Reczek-Szwed mówi, że "to osoby, które nie mogą uwierzyć, że są w czymś dobre. Doświadczenie np. stanięcia na dużej kuli i utrzymania równowagi sprawia, że zaczynają w siebie wierzyć". Jakub Szwed zaś dodaje, że dla dzieci i młodzieży o niskiej samoocenie moment, w którym kilkudziesięciu rówieśników po udanym wykonaniu niełatwego zadania lub sztuczki bije głośny aplauz jest bardzo ważny terapeutycznie. Jeżeli w przypadku nowego cyrku można mówić o wirtuozerii, to istotny jest tutaj inny jej aspekt – nie tyle potrzeba utrwalania kategorii mistrzostwa i wynikającej z niego hierarchii, ile kwestia przekraczania własnych granic, pokonywania strachu (np. przed stanięciem na szczudłach) oraz radość ze zdobywania i szlifowania nowych umiejętności, które zdawały się nieosiągalne.

Nowy cyrk okazuje się także częścią codzienności ekstremalnej. Z historii (w tym historii teatru) wiemy, że widowiska teatralne i inne działania performatywne towarzyszyły ludziom pomimo horroru wojennego. Nie inaczej jest ze sztuką kuglarstwa i akrobatyki:

Cyrki społeczne powstają czasami w miejscach konfliktów zbrojnych. Można powiedzieć, że to ostatnia rzecz, jaka jest potrzeba w takich miejscach. Ale one istnieją. Na przykład na obszarze Izraela i Palestyny: tam dzieci i młodzież po pierwsze otrzymują odskocznię od bardzo trudnej rzeczywistości, po drugie – uczą się zaufania do drugiej osoby. Kiedy wykonuje się np. figurę piramidy i jest się na samym jej szczycie, trzeba zaufać tym, którzy są na dole i tworzą jej fundament. To buduje silną więź w grupie

– mówi Joanna Reczek-Szwed.

Inna szkoła

Jaką ścieżkę powinna obrać osoba chcąca zajmować się nowym cyrkiem? Formalna edukacja nowocyrkowa w Polsce dopiero raczkuje. Wprawdzie Fundacja Sztukmistrze planuje w przyszłości założenie szkoły cyrkowej, jednak jest to olbrzymie, złożone przedsięwzięcie. Sytuacja w Polsce jest zupełnie inna niż w wielu krajach tzw. Zachodu: w krajach frankofońskich, jak Francja czy Kanada, szkolnictwo cyrkowe jest nieporównywalnie bardziej rozwinięte, a chętni mogą wybierać spośród szeregu placówek (w samej Francji szkół cyrkowych jest ponad sto, część z nich oferuje nawet możliwość zdobycia tytułu magistra w tej dziedzinie). W Polsce osoby pragnące zajmować się nowym cyrkiem, a nawet łączyć tę sztukę z karierą zawodową, mogą wybierać warsztaty i samonaukę np. przy pomocy materiałów dostępnych w internecie (tutoriale udostępnia m.in. strona kuglarstwo.pl, która prowadzi także swój kanał na YouTube).

Trudno oprzeć się wrażeniu, że praktyki nowego cyrku z powodzeniem mogłyby sprawdzić się jako element edukacji w szkołach publicznych. To sztuka, która uczy nie tylko zwinności, czujności i precyzji, ale pozwala zbudować inną relację ze swoim ciałem. W szkołach tymczasem króluje sport, który – choć buduje sprawność fizyczną – to uczy także rywalizacji, nastawienia na wynik i tworzy sytuację porównywania się, w której nagrodzeni zostają tylko ci, którzy osiągają wyrażany w liczbach rezultat. Działania nowego cyrku pokazują, że radość może płynąć z samego ruchu, procesu uczenia się nowych rzeczy i współpracy. "Kiedy odkryłam cyrk, bardzo żałowałam, że nie mogłam mieć w szkole takiego WF-u. Bardzo przez ten przedmiot cierpiałam, nie czułam przyjemności z ruchu", przyznaje Joanna Reczek-Szwed. Co ciekawe, w bardzo podobnym tonie o wychowaniu fizycznym w polskich szkołach publicznych mówiła choreografka Maria Stokłosa w rozmowie dla Culture.pl ("Uważam, że taniec powinien być w każdej szkole. Właśnie taniec, a nie sport, który jest nastawiony na rywalizację", mówiła artystka).

Zarówno środowisko nowocyrkowe, jak i powszechna wiedza na temat tej sztuki stale wzrasta. Poszerza się nie tylko grono praktyków i praktyczek, ale także badaczy i badaczek chcących zajmować się tym typem widowisk pod kątem teorii, genealogii i analizy.

Źródła: Nowy Cyrk - reportaż (https://www.youtube.com/watch?v=6VE5Xfid91I); Z. Snelewska-Stempień, “Bestia na arenie cyrkowej. Zjawisko nowego cyrku jako przykład zmian w relacjach pomiędzy człowiekiem a zwierzęciem”; kuglarstwo.pl, sztukmistrze.pl, otwarteklatki.pl.

Język Polish

fundacja sztukmistrze