Igrając z rzeczywistością: gry wideo oparte na faktach

wanderlusttravel_stories.jpg, default, Gra "Wanderlust: Travel Stories", fot. materiały prasowe producenta

W napisach końcowych "Wanderlust Travel Stories" pojawia się element nietypowy dla gier wideo – bibliografia. I to nie byle jaka – Paul Theroux, Wojciech Tochman, Tim Butcher. Twórcy gier poszukują inspiracji nie tylko na półkach z fantastyką, ale i w działach literatury podróżniczej i historii.

"Wanderlust" jest bliskim krewniakiem właśnie tego rodzaju tekstów – bardzo wyraźnie działa w nim żywioł dokumentalny, który w grach wideo coraz wyraźniej się przebija, ale wciąż miewa trudności z docieraniem do odbiorców głównego nurtu.

To seria opowieści o podróżach po całym świecie, od Europy po Antarktydę. Podane są w ascetycznej, jak na dzisiejsze gry wideo, formie – na ekranie pojawia się przede wszystkim tekst, ilustrowany od czasu do czasu interaktywnymi mapami i fotografiami. Poza czytaniem, gracz dokonuje wyborów. Czasem prostych, jak wtedy, gdy trzeba wybrać cel dalszej wyprawy, a czasem dużo bardziej skomplikowanych, na przykład tam, gdzie nadajemy kierunek relacjom z innymi współpodróżnymi.

Podróżnicy z "Wanderlusta" są bardzo różnorodni. Znajdziemy tu początkującą projektantkę mody, która podróżuje po Tajlandii w poszukiwaniu "autentyczności" albo znudzonego korporacyjnym stylem życia młodzieńca podróżującego po Europie, ale są też postaci zupełnie inne, takie jak emerytowany korespondent wojenny czy dojrzała kobieta, która po latach wraca do Afryki, gdzie spędziła kawał swojej młodości. Każde z nich patrzy na swoją podróż inaczej – niektórzy są zbyt naiwni, inni zbyt zgorzkniali. I, co w "Wanderlust" najważniejsze, wszyscy podróżnicy się zmieniają, zdając sobie sprawę z tego, jak bardzo doświadczenie podróży odbiega od ich z góry ustalonych oczekiwań. Tutaj podróże zmieniają podróżników – dlatego młoda dziewczyna, która początkowo traktowała Tajlandię jako egzotyczne źródło inspiracji dla swojej twórczości, będzie tam wracała, żeby poznawać ciężkie losy kobiet pracujących w miejscowych szwalniach.Jednym z głównych tematów "Wanderlusta" jest różnica między turystą a podróżnikiem. Turysta poszukuje malowniczych widoków i przyjemnych doznań. Podróżnik chce przede wszystkim zrozumieć. Turysta chce uciec od (szarej) rzeczywistości, a podróżnik chce się do niej jak najbardziej zbliżyć. Fabuły "Wanderlusta" często skupiają się na tym, jak dostępna turystom kolorowa fasada pęka i wali się, ukazując to, co się za nią kryje – mechanizmy świata niesprawiedliwego i często trudnego do zaakceptowania. Ukryte za kolorowymi fikcjami fakty są dużo mniej przyjemne – cenę za budowę konsumpcyjnych rajów Zachodu muszą pokrywać ludzie żyjący z dnia na dzień po drugiej stronie globu.

Thumbnail — Gra "A Mind Forever Voyaging", producent: Infocom, fot. materiały prasowe producenta

Od samego początku ważnym elementem gier wideo był eskapizm, stąd w ich wczesnej historii widać wyraźną dominację wątków fantastycznych. Twórcy gier ostrożnie podchodzili do faktów, czasem z obawą, czy gracze zaakceptują produkcję nie tylko odnoszącą się do bieżącej rzeczywistości, ale jeszcze ośmielającą się przedstawiać jej konkretną, wyrazistą wizję.

Kiedy trwały prace nad wydaną w roku 1985 grą "A Mind Forever Voyaging", która pod płaszczykiem konwencji science fiction ostro atakowała program prezydentury Ronalda Reagana, w firmie Infocom trwały dyskusje, czy taki pionierski tytuł jej nie zaszkodzi. Na szczęście dla historii gier wygrał argument, że jeśli komuś w firmie "AMFV" nie odpowiada, może zaproponować projekt innej gry, tym razem pro-reaganowskiej.

Tego rodzaju dylematy pojawiają się do dzisiaj – wielu przedstawicieli społeczności graczy narzeka na wątki polityczne i publicystyczne w grach, twierdząc, że gry przecież służą do zabawy, a nie do przedstawiania mniej przyjemnych aspektów rzeczywistości, któremu towarzyszy, trudny do ukrycia, światopogląd twórców. W takim ujęciu gry mają być miejscem bezpiecznie oderwanym od bieżących sporów. Fakty mają to do siebie, że takie spory generują, więc lepiej ich unikać, skupiając się na walce z demonami fikcyjnymi, a nie rzeczywistymi.

Na szczęście ta tendencja staje się dzisiaj coraz słabsza i gry coraz częściej odważają się na romans z faktem. Chociaż rzadko przybiera on formę niemal reportażową jak w "Wanderlust", istnieją różne sposoby budowania interaktywnych opowieści o współczesnym świecie.

Jedna z najbardziej znanych polskich gier wideo "This War of Mine" firmy 11bit Studios, opowiada o losie cywilów w oblężonym mieście. Nigdy nie dowiadujemy się, kto w tej wojnie walczy z kim i o co. Ważne jest tylko przeżycie niewielkiej grupy koczujących w opuszczonym domu ludzi do kolejnego ranka. Rozpaczliwe próby przetrwania w ruinach wiążą się z kolejnymi dylematami moralnymi, a wygrana wcale nie daje poczucia tryumfu.

Kadr z gry "This War of Mine", fot. materiały promocyjne

"TWoM" szybko stało się sztandarowym przykładem tego, jak można za pomocą gier poruszać niezwykle poważne i trudne tematy. Miejscem akcji jest niedookreślone fikcyjne miasto z wyraźnymi nawiązaniami do historii wojny w byłej Jugosławii. Bałkany to bezpieczny dla zachodniego odbiorcy punkt odniesienia, który nie budzi wielkich kontrowersji. Kiedy jednak spojrzymy na pierwszy zwiastun gry, przedstawiający najpierw biegnących w zwolnionym tempie szturmujących żołnierzy, a później gromadkę skulonych w ciemnym pokoju cywilów, zobaczymy, że nie jest to gra o wojnie na Bałkanach. Świetnie wyposażeni w najnowocześniejszy sprzęt żołnierze wskazują na dużo bardziej współczesny konflikt. Mogą się kojarzyć przede wszystkim z wojskami amerykańskimi na Bliskim Wschodzie. Jednak być może najistotniejszym skojarzeniem związanym z "TWoM" była w momencie premiery wojna domowa w Syrii. Gra nie tylko pasowała jak ulał do relacji medialnych o cywilach funkcjonujących na granicy życia i śmierci, ale twórcy wspominali też, że konsultowali się z ludźmi, którym udało się uciec z syryjskiego piekła.

Fakty inspirują też twórców gier zajmujących się wydarzeniami z przeszłości. One też miały przez długie lata swoje bezpieczne, nie budzące sporów terytorium – gry wojenne, skupione przede wszystkim na higienicznie oczyszczonych z ludzkiego cierpienia symulacjach działań militarnych. Dzisiaj obecność historii w grach nie ogranicza się do gier taktycznych i symulatorów maszyn bojowych. Pojawia się również wiele produkcji skupionych na osobistych, ludzkich historiach.

Inspiracje faktami z przeszłości mogą przebiegać bardzo różnymi drogami. Twórcy z firmy Punch Punk Games postanowili przyjrzeć się bliżej materiałom związanym z historią słynnego amerykańskiego seryjnego zabójcy, znanego tylko jako Zodiak. Za scenariusz powstającej gry "This is the Zodiac Speaking" odpowiada Łukasz Orbitowski – nie tylko świetny pisarz, ale też doświadczony gracz. Historię Zodiaka poznamy z perspektywy dziennikarza podążającego tropem mordercy przez odrobinę odrealnioną, pełną odwołań do ikonicznych obrazów z klasycznego kina Amerykę lat 70-tych.

Inne podejście do przeszłości reprezentuje powstająca gra "Wicuś marynarz", której bohater zrodził się z inspiracji legendarną postacią warszawskiej Pragi. Wincenty Andruszkiewicz to słynny handlarz z Bazaru Różyckiego i właściciel równie słynnej knajpki funkcjonującej pod różnymi nazwami – dla jednych była Schronem u Marynarza, dla drugich karczmą Pod Ryjkiem. Zaradny praski cwaniak przeżył okupację handlując bimbrem, kaszanką i kiełbasą, przy okazji wspierając polski ruch oporu. W grze opowieść o autentycznych miejscach i ludziach będzie się swobodnie mieszać z miejskimi mitologiami, a nawet wizjami zaczerpniętymi z żydowskiej mistyki.

Ślady przeszłości stoją również za najnowszym projektem studia Holy Pangolin. W grze "Odgłos" użytkownicy bawią się artystycznymi animacjami przy akompaniamencie dźwięków zaczerpniętych z archiwum Studia Eksperymentalnego Polskiego Radia. To zupełnie inny sposób ożywiania przeszłości, nie tyle za pośrednictwem nazwisk, fotografii i dokumentów, co przez próbę oddania ducha procesu twórczego, który stał za największymi osiągnięciami SEPRu.

Wbrew stereotypowym opiniom, gry wideo wcale nie muszą służyć ucieczce od rzeczywistości. Mogą jej dotykać tak, jak każda inna forma działalności artystycznej na bardzo wiele różnych sposobów – od jak największej dosłowności po niezwykłe i pomysłowe przetworzenia.

Gry "This is the Zodiac Speaking", "Wicuś Marynarz" i "Odgłos" zostaną zaprezentowane na tegorocznej konferencji Digital Cultures. Gra "Wanderlust Travel Stories" będzie jednym z polskich projektów prezentowanych na lwowskiej edycji Digital Cultures.

Autor: Paweł Schreiber, wrzesień 2019

Język Polish

gry video

this war of mine

11 bit studios

Wanderlust Travel Stories