Grzegorz Łyś: Zdobycie kolonii wydawało się łatwiejsze niż inwestycje w przemysł [WYWIAD]

manifestacja_czlonkow_ligi_morskiej_nac.jpg, default, Manifestacja członków Ligi Morskiej i Kolonialnej na rzecz uzyskania przez Polskę kolonii, 1939, fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe NAC/Zbiory NAC on-line

#społeczeństwo

#literatura

Angola, Liberia, Madagaskar – to tylko niektóre z planów podbojów kolonialnych, które pojawiały się w międzywojennej Polsce. Skąd brały się takie pomysły w kraju, który dopiero co sam odzyskał niepodległość? Rozmowa z Grzegorzem Łysiem, autorem książki "Bzik kolonialny. II Rzeczpospolitej przypadki zamorskie".

Pana książka opowiada o różnych pomysłach zamorskiej kolonizacji, które pojawiały się w II RP. Na początek chciałbym jednak zapytać o zagadnienie, które pojawia się gdzieś na marginesie tej opowieści – czy Pana zdaniem Polska kiedykolwiek była krajem kolonialnym?

Ma Pan na myśli, na przykład, to, czy ziemie ukraińskie lub białoruskie były przedmiotem kolonizacji?

Tak, w książce pojawia się zresztą szereg cytatów dotyczących tego zagadnienia, począwszy od Stefana Batorego, zwracającego się do jezuitów, żeby nie zazdrościli "Portugalczykom i Hiszpanom obcych w Azji i Ameryce światów, [bo] są tu w pobliżu Indie i Japony w narodzie ruskim", po Żeromskiego piszącego po odzyskaniu niepodległości o tym, że "zmaganie się jedynie ze Wschodem znów toczy nasz organizm i nasze jestestwo".

Jeśli chodzi o sposób władania tymi terytoriami, to rzeczywiście możemy znaleźć pewną analogię, ponieważ one także były przedmiotem wyzysku. Z drugiej strony, odbywało się to przy pewnym udziale ludności miejscowej, czyli rusińskich elit, a ziemie te były przedmiotem ciągłej rywalizacji między Polską, Rosją i Turcją. To dość zawiła sprawa, z którą ciężko się uporać w kilku zdaniach. Współcześnie w zachodniej historiografii dość często pojawiają się stwierdzenia, że były to ziemie poddane kolonizacji. Patrząc z tego punktu widzenia, to większość dzisiejszego terytorium rosyjskiego było kolonią. Na potrzeby książki przyjąłem jednak węższą definicję kolonii – to terytorium zamorskie, leżące poza granicami danego państwa, w którym stanowiąca większość ludność rdzenna jest pozbawiona praw do decydowania o sobie.

A dlaczego, Pana zdaniem, przez wieki Rzeczpospolitą charakteryzował ten brak zainteresowania morskimi wyprawami? Generał Orlicz-Dreszer, który w Pana książce często się pojawia jako szczególnie wpływowa postać w środowisku propagatorów idei kolonialnej, pisał nawet o potrzebie pokonania "polskiej choroby morskiej", czyli strachu przed zamorskimi inwestycjami itd.

Okładka książki "Bzik kolonialny. II Rzeczpospolitej przypadki zamorskie", autor: Grzegorz Łyś, 2023, fot. wydawnictwo W.A.B

Z jednej strony ta wspomniana wcześniej ekspansja na wschód, historycznie – z chwilą osłabnięcia państwa tatarskiego – wydawała się dość zdroworozsądkowa. Interesy morskie Rzeczypospolitej reprezentował Gdańsk na zasadzie takiego jakby outsourcingu, jednak dostęp do tych bezkresnych wschodnich stepów wydawał się łatwiejszy niż organizowanie dalekich wypraw zamorskich.

Istotny był też czynnik strukturalny. Rzeczpospolita była krajem szlacheckim i przez to nie była szczególnie zainteresowana rozwijaniem handlu czy przemysłu – wzmacniałoby to warstwy mieszczańskie, które mogłyby stać się konkurencją dla władzy szlacheckiej.

Czyli krótko mówiąc, zarówno z przyczyn geograficznych, jak i tych wynikających z wewnętrznej struktury państwa, morza były mało interesujące, dalekie, trudno dostępne, nie było żadnych sił w państwie, które byłyby zainteresowane tymi podróżami, nie mówiąc już o jakiejś ekspansji gospodarczej. Ale trzeba też pamiętać, że na przykład Niemcy, które miały o wiele szerszy dostęp do morza, miały silne mieszczaństwo, firmowały tak potężną organizację jak Hanza, też właściwie do XIX wieku nie były krajem kolonialnym.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Pochód wojsk kolonialnych z okazji zjazdu Ligi Morskiej i Kolonialnej, 1939, fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe NAC/Zbiory NAC on-line

Obrazek

pochod_wojsk_kolonialnych_nac.jpg

W II RP sytuacja się diametralnie zmienia, Gdynia się rozbudowuje, wzrasta zainteresowanie morzem. Przytacza pan wypowiedzi niemieckich publicystów, którzy z przekąsem pisali wówczas o polskiej "mistyce dostępu do morza". Nie bez kozery zresztą w nazwie Ligi Morskiej i Kolonialnej, która jest niejako główną bohaterką książki, przymiotnik "morska" pojawia się przed "kolonialna".

Niewątpliwie międzywojenna Polska zwróciła się ku morzu i na tym polu działalność Ligi trzeba ocenić jednoznacznie pozytywnie. Morze w sferze mitycznej zaczęło zastępować w zasadzie już utracone kresy. Polityka morska stała się istotnym aspektem polityki zagranicznej, co związane było również z licznymi już w tym czasie społecznościami polonijnymi. Przy czym ta polityka przybrała też najbardziej bajkową i najbardziej nierealną formę, jaką było wówczas dążenie do zdobycia kolonii.

Już pod koniec lat 30. Liga Morska i Kolonialna zrzeszała niemal milion członków. Skąd brały się takie pomysły w kraju, który dopiero co sam odzyskał niepodległość?

Myślę, że wielu Polaków – oczywiście nie wszyscy, ale jednak dość znacząca liczba ludności – jakoś polubiła tę myśl, żeby mieć kolonie, rządzić w nich i mieć z tego bezpośrednie korzyści. Był to efekt dążenia do nadrobienia zaległości, które przypisywano rozbiorom – choć był to niekoniecznie słuszny pogląd, że to tylko rozbiory zadecydowały o miejscu Polski w Europie. W myśl tego rozumowania, kolonie byłyby potwierdzeniem tego, że Polska wreszcie się liczy na mapie świata, że odzyskuje swoją mocarstwową pozycję. To przemawiało do wyobraźni, a także wydawało się łatwiejsze w realizacji i bardziej efektowne niż, powiedzmy, obliczone na dziesiątki lat plany Eugeniusza Kwiatkowskiego, żeby inwestować w przemysł i infrastrukturę.

Zastanawiam się, czy to nie było trochę takie groteskowe zwycięstwo pozytywizmu nad ideą romantyczną: zamiast mesjanizmu praca organiczna – z tym że w tym wypadku miałaby to być praca cudzymi rękami.

Tak, z całą pewnością można tak uważać, bo w końcu pozytywizm w pewnym swoim wydaniu dość ewidentnie sprzyjał kolonializmowi. Ta pozytywistyczna idea postępu, który należało zaprowadzić na świecie, dawała kolonializmowi szlachetniejsze uzasadnienie. Przedtem takim ideowym usprawiedliwieniem podbojów była chrystianizacja pogan, a później ogarnięcie "dzikich" dobrem cywilizacji. W Polsce odrzucenie romantyzmu wiązało się również z odrzuceniem idei walki o "wolność naszą i waszą", co, jak udowadniają te aspiracje kolonialne, dość łatwo przyszło Polakom.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Tydzień propagandowy Ligi Morskiej i Kolonialnej w Katowicach, 1930-1939, fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe NAC/Zbiory NAC on-line

Obrazek

tydzien_propagandowy_ligi_morskiej_i_kolonialnej_nac.jpg

Dużą rolę w propagowaniu idei kolonialnych odegrało też wysokonakładowe pismo "Morze". Jakie treści się w nim pojawiały?

W części poświęconej tematyce morskiej, która mimo wszystko zajmowała większość tego miesięcznika, były to w miarę sensowne treści o charakterze popularyzatorskim: artykuły o handlu morskim, flocie, infrastrukturze portowej i oczywiście Gdyni. Istotnym zagadnieniem była też promocja sportów wodnych, szkolenia młodzieży. Natomiast, jeśli chodzi o kwestie kolonialne, to pismo było redagowane w taki sposób, jak gdyby Polska już właściwie prawie miała te kolonie – dużo było w tym pustosłowia i propagandy. W związku z tym przytaczano dość szeroki przegląd wiadomości z kolonii: o inwestycjach, o sporach granicznych i przede wszystkim o zamieszkujących je ludziach. Treści, które tam się pojawiały, z jednej strony rozbudzały zainteresowanie światem, z drugiej jednak wzmacniały wyższościowe podejście do niebiałych narodów, np. bunty miejscowej ludności w koloniach były opisywane jako niesłuszne – co samo w sobie nie było wynalazkiem działaczy LMiK, bo było obecne w polskim dyskursie już od czasów Sienkiewicza.

Żeby wzmocnić te aspiracje kolonialne w warstwie symbolicznej odwoływano się z kolei do opisywanych przez pana dość anegdotycznych wydarzeń z przeszłości – przygód Maurycego Beniowskiego na Madagaskarze czy dziewiętnastowiecznych wypraw badawczych Stefana Szolc-Rogozińskiego do Kamerunu.

Tak, te historie, o których mało kto wcześniej pamiętał, były bardzo mocno eksponowane w czasach międzywojennych jako akompaniament do propagandy Ligi Morskiej i Kolonialnej. Niektórzy publicyści wyobrażali sobie na przykład, co by było, gdyby Maurycemu Beniowskiemu udało się utrzymać jako władcy Madagaskaru i zapoczątkowałby dynastię, której przy wsparciu kolonistów z Węgier czy z Polski udałoby się przetrwać do współczesności.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Grupa członków Ligi Morskiej i Kolonialnej na rynku, 1930–1939, fot. Zakład Fotograficzny "Studio"" Tarnowskie Góry/Narodowe Archiwum Cyfrowe NAC/Zbiory NAC on-line

Obrazek

grupa_czlonkow_ligi_morskiej_nac.jpg

Na arenie dyplomatycznej próbowano zaś odwoływać się choćby do różnych legalistycznych kruczków – podkreślano, że skoro około 10% terytorium Polski przed odzyskaniem niepodległości wchodziło w skład Cesarstwa Niemieckiego, to te 10% terytorium dawnych niemieckich kolonii Polsce się po prostu należy.

W Niemczech nazywano to algebraicznym żarcikiem. Na Zachodzie raczej też mało kto brał te roszczenia na poważnie, dlatego już w latach 30. zmieniono taktykę – podkreślano słuszność żądań, argumentowano, że te ziemie zamorskie należą się krajom, które ich potrzebują i które potrafią dla dobra całej ludzkości je zagospodarować.

Polska usiłowała więc prowadzić dyplomatyczną grę, żeby uzyskać choć perspektywicznie szansę na zdobycie kolonii. Z jednej strony te aspiracje kolonialne Polski miały być ripostą na rewindykacje niemieckie – w latach 30. Niemcy co i rusz występowały z żądaniami dotyczącymi kolonii utraconych przez nich po I wojnie światowej. Z drugiej strony Polska próbowała rozgrywać też swoich zachodnich sojuszników, Wielką Brytanię i Francję – lokowała się wśród tych państw, które domagały się kolonii, a tym samym domagały się rewizji porządku wersalskiego. Zatem była to gra dość niebezpieczna, bo na arenie międzynarodowej sytuowała Polskę blisko państw Osi.

W książce przedstawia pan przede wszystkim perspektywę zwolenników koncepcji posiadania przez Polskę kolonii. A jak ta debata kolonialna prezentowała się w szerszej skali, czy padały też głosy krytyczne? Wspomina pan o krytyce ze strony socjalistów i ludowców – wśród nich pojawiały się opinie, że te aspiracje kolonialne mogą służyć temu, żeby zarzucić jakąkolwiek ideę konstruktywnej reformy rolnej w kraju, a zamiast niej wysłać część polskich chłopów gdzieś za morze.

Dokładnie tego nie badałem, choć zawodowy historyk pewnie by to zrobił, ale z mojego rozeznania wynika, że nie było jakiejś generalnej antykolonialnej akcji politycznej. Czasem się po prostu z tego naśmiewano, albo, gdy już płynęła gdzieś grupa przyszłych kolonistów, to ubolewano nad ich losem. Być może przedstawiciele partii opozycyjnych uważali, że to jest stosunkowo niewielki problem w skali polityki państwa, bo wyłącznie propagandowy.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Wyprawa członków Ligi Morskiej i Kolonialnej do Afryki Zachodniej, 1935, fot. Ernest Raulin/Narodowe Archiwum Cyfrowe NAC/Zbiory NAC on-line

Obrazek

wyprawa_czlonkow_ligi_morskiej_i_kolonialnej_do_afryki_zachodniej_nac.jpg

Zastanawiające jest to, że te wszystkie awanturnicze przygody zamorskie szybko poszły w zapomnienie – dlaczego np. władze PRL, które deklaratywnie przynajmniej wspierały dekolonizację, nie nagłaśniały tego tematu propagandowo, żeby mieć kolejnego haka na sanację?

Wydaje mi się, że po wojnie, po tych wszystkich traumach, zmianach granic, sprawach na wagę życia i śmierci, gdyby mieszkańcy Polski spojrzeli wstecz na te plany kolonialne, to musieliby się zdrowo stuknąć w głowę. W stosunku do realnych wydarzeń historycznych i tego co działo się z naszym krajem w XX wieku, to te idee kolonialne wydawały się zupełnie baśniowe – i może w tym sensie atrakcyjne, ale też całkowicie nierealistyczne.

A drugą rzeczą jest to, że była to wstydliwa sprawa – kolonializm raczej wychodził z mody, więc nawet w PRL-u uznano, że lepiej chyba skorzystać wizerunkowo z tego, że Polska nie była krajem kolonialnym, niż reklamować to, że sanacyjna Polska domagała się kolonii. Prawdopodobnie w ostatecznym rozrachunku bardziej opłacalne było trzymać się z daleka od tego tematu, a rozbudzone przed wojną zainteresowania zamorską egzotyką przekształcić w zainteresowanie tak zwanym Trzecim Światem. Dość charakterystyczne i nieco zaskakujące jest zresztą to, że część prominentnych działaczy Ligi – Mieczysław Lepecki, Janusz Makarczyk czy Apoloniusz Zarychta – wróciła po wojnie do Polski Ludowej i nie doznawali oni jakichś wielkich represji ani nie wypominano im ich przeszłości. Być może mieli jakieś obietnice co do tego, że w nowym ustroju będą mogli wystąpić w roli ekspertów. Część z tych osób zajęła się później zresztą tworzeniem literatury podróżniczej.

No i jest jeszcze jedna rzecz, którą warto brać pod uwagę w rozważaniach o tym, dlaczego to tak szybko poszło w zapomnienie, czyli po prostu niebywała nieudolność tych poczynań – wszystkie te plany kolonialne kończyły się szeregiem katastrof.

Grzegorz Łyś – dziennikarz, publikował m.in. w “Życiu Warszawy” i “Rzeczpospolitej”, autor książki “Dzikie żądze. Bronisław Malinowski nie tylko w terenie”

Język Polish

dwudziestolecie międzywojenne

kolonializm

morze