Gry, w których siedzi Grabiński

z-cyklu-obrazow-j-matejki-z-auli-politechniki-we-lwowie-0.jpg, default, "Wynalazek transportu kolejowego", z cyklu obrazów ukazujących postęp cywilizacji w auli Politechniki we Lwowie, namalowany przez uczniów Jana Matejki

#sztuka technologiczna

#literatura

#dziedzictwo

Twórczość Stefana Grabińskiego cieszy się niesłabnącą popularnością w świecie horroru, który w Polsce tkwi w głębokiej niszy, mimo że kilka kwiatków z tego gatunku udało się wyeksportować na Zachód. Ostatnio przede wszystkim gry: momentami naprawdę niesamowite, w groźnym znaczeniu tego słowa. Czy młodych twórców coś łączy z dawnym, galicyjskim poetą strachu?

Trudno sobie wyobrazić krajobraz pożogi, która w nowo powstałej Polsce pozostała po I wojnie światowej. Ludzie w świeżo zmontowanym państwie, tak bardzo spragnieni życia, nieustannie napotykali na nowe przeszkody. Z reportaży z tamtego okresu dowiedzieć się można, że ponad stuletni zaborcy nie chcieli odejść od razu. Zwłaszcza w dawnym zaborze niemieckim wciąż trwały konflikty na tle narodowościowym. Wszystko znajdowało się w rozsypce, toteż książki dla wielu stały się miejscem wytchnienia.

Thumbnail — Okładka pierwszego wydania "Demona ruchu" (1919), fot. Polona.pl

Grabiński przyniósł polskiej literaturze nową jakość, gatunkową świeżość. Wydany w 1919 "Demon ruchu" zawierał olbrzymie dawki ekspresjonizmu, filmowego ekspresjonizmu, w którym odbiorca namacalnie odczuwał ostre zmiany w narracji (pisał o tym na łamach culture.pl Mikołaj Gliński). Jednocześnie wyciągał z pozostałej po romantyzmie kultury wszystko, co najlepsze. Potrafił wejść w zawartą w mesjanizmie paranormalność i zrobić z niej pasjonującą, mroczną rozrywkę. Tu tkwi jego siła, demoniczny seksapil. W formie opowiadania autor najpierw lekko szkicował tajemnicę, a potem gwałtownie ją rozrywał, niczym pędzący pociąg. Tę dynamikę brawurowo Grabiński eksploatował, za życia jednak nie będąc do końca zrozumianym. Wprawdzie miał wybitnych krytyków, jak choćby Karola Irzykowskiego, jednak jego aspiracje były znacznie większe.

Być może Grabiński potrzebował czytelnika innej wrażliwości. Polak doby międzywojnia poszukiwał życiowych doznań, trzymając się jednak żołnierskiej samodyscypliny. Wiadomo było, że wolność nie została dana na zawsze, a kolejna wojna światowa jest kwestią czasu. Taka też była literatura Polska tamtych czasów: choć często niesamowita, eksperymentalna, to dopiero u Schulza, Gombrowicza i pomniejszych zaczęła wyzwalać się z kultu Piłsudskiego, z międzywojennych demonów.

Tymczasem horrory Grabińskiego miały w sobie nieskrępowaną intymność. Były spektaklem do przeżywania ciałem, na ogół nurzającym się w strachu i mistyce, ale nie tylko, o czym świadczy choćby erotyczna scena z pędzącego pociągu z opowiadania "W przedziale". Blisko w niej czasem do pornografii, a czasem… wideoklipu. Pociąg u Grabińskiego mógłby służyć za akompaniament, techno-akompaniament. A poszczególne sceny to załamania rytmu, bardzo lubiane przez wielbicieli tej muzyki. Miał zresztą ten pisarz do czynienia ze światem nut, gdyż w młodości grywał na pianinie. Co więc mogło rodzić się w jego psychice, skoro dorastał w kochającej nacjonalistyczny okultyzm Galicji, przy stukocie żołnierskich butów, warkocie świeżo powstających pociągów?

Stefan Grabiński, fot. L. Oberhard / NAC — Stefan Grabiński, fot. L. Oberhard / audiovis.nac.gov.pl (NAC)

Emblematycznym dla techniki pisarskiej Grabińskiego opowiadaniem jest "Ślepy tor" i jego mesjańska liryczność. Zajmująca pasażerów, tajemnicza postać z kolejowego personelu, która prowokuje ludzi do wyjścia z pociągu zmierzającego do katastrofy, ale katastrofy w dziwacznej, zapętlonej spirali czasowej. W ekranizacji z lat 60-tych przygrywa temu człowiek z mandoliną, nucąc leniwie: "idzie żołnierz/idzie borem lasem/przymierając z głodu czasem". Grabiński w mistrzowski sposób wciągnął historiozoficzny paradygmat romantyków w fantastyczną metaforykę, łącząc ją z nową, krwawą epoką.

Mroczne dziedzictwo

Ponad 100 lat później wielu autorów mówi, że w Polsce wydarzyło się zbyt wiele naocznej grozy, by literatura tego typu, w swojej tradycyjnej formule mogła kogoś poruszyć. Pisałem o tym wielokrotnie, choćby na łamach Dwutygodnika w recenzji gry "Medium". Jest to problem, ale też atut, bo dzięki temu polscy twórcy są w stanie formułę grozy rozszerzać, naginać. Polski horror jest bardzo niszowy, ale też wyjątkowo elitarny. Podejmuje wiele tematów, których nie mieści beletrystyka. W powieściach np. Anny Kańtoch czy wczesnego Łukasza Orbitowskiego bardzo wcześnie pojawiały się najnowocześniejsze, z antropologicznego punktu widzenia, wątki kultury, jak szerzej niż do tej pory rozumiana tożsamość, refleksje na temat płci, upiorna seksualność.

Horror od dawna jednak nie potrzebuje już literatury, bo równie barwnie straszyć mogą inne media. Jego formuła doskonale sprawdza się w świecie gier video, które nastawione są na ostre, wyraziste emocje (choć potrafią wyrażać się również bardziej subtelnie). Jedną z gier najbardziej zanurzonych w polskiej tradycji horrorowej jest "The Tormentum: Dark Sorrow" (2015). Opowieść w świecie snu, ścieżka Bezimiennego poszukującego tożsamości. Stopniowo wikłając się w problematykę gry, czułem się jak w opowiadaniu "Ultima Thule", gdzie sen jest emanacją ludzkiej skłonności do cierpienia i fatalizmu. Podkreślają to również niesamowite grafiki wykonane przez OhNoo Studio z Gdyni, które dźwignęło całe filozoficzne dziedzictwo grozy, łącznie z tym wywodzącym się z mesjanizmu, gdzie budzący Bezimiennego strażnik staje się przewodnikiem-mesjaszem, wrzuca bohatera na ścieżkę zbawienia i katorgi. Jest to też poetyka zbliżona do wyżej wspomnianego "Ślepego Toru", zawierająca w sobie całą bliskość ratunku i katastrofy.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

“Tormentum: Dark Sorrow”, fot. OhNoo Studio

Obrazek

tormentum_dark_sorrow_gra_steam_fot_ohnoo_studio.jpg

Podobnie rzecz ma się z "The Cat Lady" z 2012 roku, w którym to nieszczęśliwa, samotna, 40-letnia kobieta chce popełnić samobójstwo, lecz kiedy dowiaduje się, że zagraża jej pięciu (!) psychopatycznych mężczyzn, sukcesywnie zabija ich w nadziei zyskania jakiejkolwiek przyjaźni. Zaprojektowany przez Remigiusza Michalskiego mechanizm psychologiczny głównej bohaterki, która pogrąża się w mroku, widząc gdzieś, na końcu, światło nadziei, to w zasadzie wszystko, co frapowało pogrążonego w modernistycznych mrokach pisarza Stefana Grabińskiego. Dotychczas przytoczone utwory wyrażają jego sposób widzenia całej swojej epoki, w której ludzie zwodzeni przez różnorakie formy nadziei, różnorakich, fałszywych mesjaszy dopuszczali się rozlewu krwi.

Najbardziej jednak bezpośrednim nawiązaniem do twórczości Grabińskiego, a może nawet nie tyle nawiązaniem, co ponownymi narodzinami w nowym medium jest gra "Pandemic train" (2020). Symulator pociągu pełnego zarazy, brnącego przez pustkowia spustoszone wojną. W fabule powtarza się mnóstwo przyziemnych zachowań i scenerii sprzed stu lat, kiedy podobne rzeczy faktycznie się działy. Do tego dochodzi ponowne użycie całego konceptu pociągu: pociągu – uosobienia czasoprzestrzeni, pociągu w swojej ckliwej, jak i okrutnej naturze. Cała historia stworzona przez Trigger Labs jest w zasadzie nadaniem dziedzictwu Grabińskiego nowoczesnego, steampunkowego sznytu. Pachnie tu mistyką i apokalipsą, ale jest też dużo ruchu, postmodernistycznej zabawy formą, czarnego humoru. Kto wie, czy gdyby dziś nie urodził się Stefan Grabiński, nie wolałby tworzyć podobnych gier zamiast powieści.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

“Pandemic Train”, fot. Trigger Labs

Obrazek

pandemic_train_steam_fot_trigger_labs.jpg

Wspomnieć należy też o "The Medium" (2021) od Bloober team, grze bardzo mocno związanej z Krakowem, zawierającej typową dla Grabińskiego fascynację przedmiotami przenoszącymi do innego wymiaru, miejscami skazanymi na cykliczną zagładę (jak w opowiadaniu "Pożarowisko") czy osobami, które potrafią przechodzić do zupełnie innych rejestrów czasu. "The Medium" przeniosło do najntisowego Krakowa wszystkie spirytystyczne dekadencje findesieclu, które w galicyjskim Krakowie, Lwowie czy Przemyślu kwitły. Ponowne życie dał im także Grabiński, wrzucając tę mistykę w czasy fascynacji ruchem, technologią. "The Medium" wyraża ciągłość podskórnego procesu kulturowego, w nim zawiera się polska ezoteryka, spirytyzm, fascynacja czasoprzestrzenią i podprogową metafizyką.

Dobre czasy dla katastrofy

Stefan Grabiński nie dożył II wojny światowej, umierając kilka lat wcześniej, w biedzie, samotności i chorobie. Jego skądinąd smutne życie zostawiło wizerunek zamkniętego w sobie nauczyciela o śmiałych ambicjach pisarskich, nigdy jednak za życia należycie niedocenionych. Choć napisał sporo opowiadań, także powieści, żaden inny jego utwór nie zyskał takiego blasku jak "Demon ruchu". Tam bowiem pojawiał się najbardziej wyrazisty koncept. Prosty, dosadny, a jednocześnie odsyłający do niewyczerpanej ilości skojarzeń. Pędzący pociąg jest bowiem tworem tak bardzo pojemnym, że nie da się ich wszystkich naszkicować. Najlepiej po prostu znaleźć w nim inspirację do nowych dzieł i to właśnie robią polscy twórcy. Grabiński jest dziś jednym z częściej wznawianych polskich pisarzy, a kolejne zastępy młodych krytyków chętnie włączają się w popularyzację jego postaci.

Stanisław Pigoń w uroczystym stroju akademickim z insygniami władzy, fot. szukajwarchiwach.gov.pl

Galicyjski pisarz mógłby jednocześnie być ciekawym materiałem do obserwacji psychicznej, do tego, jak kultura postromantyczna oddziaływała na ludzką psychikę. Ilu mesjaszy widział Grabiński? Czy, tak jak Schulz, uważał wręcz, że mesjaszem może być każdy? Wszystko i wszyscy? Nawet pantofelek Adeli? Nie dowiemy się nigdy. Pozostaje czytać książki jeszcze uważniej.

Jednym z najciekawszych zbiorów dziwnych, "magicznych" i mistycznych lektur jest znajdujący się w Rzeszowie księgozbiór Stanisława Pigonia. Znaleźć tam można najdziwaczniejsze wynalazki polskiej literatury: okultystyczne interpretacje Słowackiego, stare podręczniki do seansów spirytystycznych, książki o zjawach, duchach. Wśród nich wspaniale byłoby umieścić również współczesne polskie gry, zwłaszcza te niszowe, wkładające między terabajty wymierające już, zdawałoby się, fascynacje dawną, polską poetyką grozy.

Język Polish