Dorota Grabek: Opowiadania o zamykaniu się w sobie [WYWIAD]

grabek-zmartwychwstanki2-s.jpg, default, Dorota Grabek, „Zmartwychwstanki”, fot. Czarne

„Zaczynając pisać książkę, ukułam sobie takie stwierdzenie, że będą to opowiadania o zamykaniu się w sobie. O samotności, która nie wynika ze społecznego odrzucenia, wykluczenia, tylko z niemożności wyjścia poza własny świat wewnętrzny. O wchodzeniu w fantomowe relacje” – mówi Dorota Grabek, autorka książki Zmartwychwstanki.

Mateusz Demski: Chodzą słuchy, że te opowiadania do ciebie przyszły.

Dorota Grabek: To był całkowicie spontaniczny proces, usiadłam i zaczęłam pisać. Nie myślałam o tym wcześniej. Przez jakiś czas widziałam się bardziej w reportażu. Nie do końca wierzyłam, że będę potrafiła coś sobie wymyślić, wyobrazić. Czułam, że moją mocniejszą stroną jest obserwacja, wyłuskiwanie z rzeczywistości scen, fragmentów, w których zawiera się szerszy kontekst. Aż otworzyłam plik i zaczęłam wynotowywać różne rzeczy, które przychodziły mi do głowy. Z jednej strony były to pomysły, a z drugiej różne ścinki – powidoki, wspomnienia obrazów i scen podsłuchanych na ulicy.

Tak po prostu?

Po prostu. A bohaterka opowiadania Słona to mi się w ogóle przyśniła. W tym śnie wróciłam do swojego mieszkania i siedziała tam jakaś obca dziewczyna. Powiedziała mi, że przychodzi do obcych mieszkań, żeby sobie pożyć cudzym życiem. Żeby zobaczyć, jak to by było być kimś innym. Korzysta z cudzych sprzętów, śpi w cudzym łóżku i wychodzi.

Często miewasz takie sny?

Nieczęsto, ale dwukolorowe miasto też mi się przyśniło. Było szaro-czerwone. To były przedmieścia Białej Podlaskiej, gdzie chodziłam do szkoły. Dużo miałam w głowie obrazów, które gdzieś już kiedyś widziałam. Na początku jednego opowiadania bohaterka się zwierza, że jak była mała, to myślała, że grzywka to specjalne włosy, które wyrastają nad czołem tylko u niektórych osób. Nie wymyśliłabym tego. Sama w dzieciństwie nie miałam grzywki, więc myślałam, że nie mam tego „grzywkowego genu”. Zawstydzająco długo tak myślałam. Potem oszukałam przeznaczenie i też jej się dorobiłam.

Wiele jest tu podobnych, nieco oderwanych od rzeczywistości motywów.

To było jak stopklatki, które sobie spontanicznie notowałam. Najbardziej interesuje mnie to, co na pierwszy rzut oka może wydawać się surrealistyczne, ale wydarzyło się naprawdę. Są w tej książce sceny, które ktoś może uznać za niemożliwe, a ja wzięłam je po prostu z życia.

Na przykład?

Początek opowiadania Pętla, w którym bohater budzi się i widzi fenka, lisa pustynnego, pijącego herbatę. Podkreślam: fenek nie jest wymyślony, lecz autentyczny. Spotkałam go na pustyni w Egipcie. Spałam bez namiotu na piasku, obudziło mnie chłeptanie. Otworzyłam oczy i zobaczyłam fenka pijącego moją herbatę.

Czyli interesują cię takie przesunięcia w obrębie rzeczywistości.

Takie sytuacje na granicy – wydają się absurdalne, nieprawdopodobne, ale w sumie mogłyby się wydarzyć. Zdecydowanie mniej interesuje mnie surrealizm rozumiany w taki sposób, że nagle pojawia się duch albo następuje jakieś zdarzenie zaprzeczające prawom fizyki.

A czym są tytułowe zmartwychwstanki?

To rośliny pustynne, które charakteryzują się tym, że są zdolne do pewnego rodzaju hibernacji. Nie znam się na roślinach, mogę to spróbować opisać terminami niezbyt botanicznymi. Kiedy nie mają dostępu do wody, są w stanie zasuszyć się, zamknąć w sobie i przetrwać w skrajnie dla siebie niekorzystnych warunkach nawet kilka lat. Odcinają się od świata zewnętrznego, przechodzą na alternatywny tryb funkcjonowania. Wypuszczają też tak zwane diaspory, czyli części, które mogą podróżować w poszukiwaniu lepszych warunków. Jeśli na nie trafią, to znowu się otwierają i wracają do życia.

Tacy są też twoi bohaterowie i bohaterki. Każde z nich ma swoje osobliwe fiksacje. Jest tu fryzjerka, która kradnie włosy jednego z klientów i potajemnie wypycha nimi poduszki. Ktoś inny ma nawyk ustawiania telewizorów w wieże, jeden na drugim. Jedna z twoich bohaterek mówi: „dobrze mieć takie zwyczaje, których nikt inny nie zna, bo to tak, jakby się miało na własność najmniejszy język świata”.

Pomimo różnego sztafażu oni wszyscy są do siebie podobni pod względem tego, jakie sposoby funkcjonowania w świecie sobie wypracowują. Jak próbują sobie radzić z tymi niesprzyjającymi dla siebie warunkami. W jakie „strategie przetrwania” uciekają. Łączy ich też sam fakt, że czują taką potrzebę, że im to w ogóle przychodzi do głowy. Zaczynając pisać książkę, ukułam sobie takie stwierdzenie, że będą to opowiadania o zamykaniu się w sobie. Chodzi o samotność, która nie wynika ze społecznego odrzucenia, wykluczenia, tylko z niemożności wyjścia poza własny świat wewnętrzny. O niemożność wyjścia do ludzi, ale też potrzebę, która sprawia, że moi bohaterowie wchodzą w fantomowe relacje z różnymi obiektami.

Twoim bohaterom udaje się jednak spotkać, a niekiedy ich losy się splatają.

Ale mimo podobieństwa ich światów wewnętrznych nie znajdują porozumienia. Odbijają się od siebie. Nawet finałowe opowiadanie, którego akcja osadzona jest w muzeum, podbija ten brak nadziei. Na jedną wystawę trafiają eksponaty moich bohaterów, zasadniczo każdy może coś na nią przynieść, co by znaczyło, że tworzą jakiegoś rodzaju wspólnotę. A jednak jednemu z nich wydaje się, że jest tak nijaki, że nie może należeć nawet do wspólnoty „dziwaków”.

Piszesz o tym wszystkim bez zwracania uwagi na kontekst społeczny.

Lubię myśleć o tych opowiadaniach jako o baśniach, miałam śmiałe aspiracje, by te emocje były w pewien sposób uniwersalne. Do tego właśnie był mi potrzebny ten niedookreślony świat. Nie chciałam pisać o żadnej bańce społecznej. Gdybym umieściła akcję w Warszawie, to prawdopodobnie byłyby to częściowo opowiadania „warszawskie” i w takim kluczu byłyby odczytywane – przez pryzmat problemów jej mieszkańców.

Gdzie zatem dzieje się akcja tych opowiadań?

Kleiłam to miasto w logice snu. Czasem w snach jest tak, że jesteś, powiedzmy, w Warszawie, idziesz ulicą Świętokrzyską, ale nagle za rogiem zamiast ulicy, która tam powinna być, jest jakieś jezioro, nad którym byłeś w dzieciństwie.

Z tego, co wiem, mieszkałaś w różnych miejscach, między innymi w czeskiej Pradze. Czy te doświadczenia znajdują w twojej książce odzwierciedlenie?

Nie wiem, z jakim skutkiem, ale staram się pisać plastycznie o tym, jak coś wygląda, jak coś brzmi, jak pachnie. To częściowo wynika z intensywności wrażeń, kiedy jest się gdzieś daleko, w nowym miejscu. Percepcja moich bohaterów wygląda tak, jakby dopiero przed chwilą zostali wrzuceni do tego miasta. Inna sprawa, że jednym z kluczowych punktów odniesienia dla tej książki był film Spiskowcy rozkoszy Jana Švankmajera. Mamy tam kilku bohaterów i zazębiających się wątków. Każda z postaci oddaje się dziwnym nawykom, fetyszom w swoich mieszkaniach – jak wciąganie skórek chleba nosem.

Czeskie inspiracje są niezaprzeczalne.

Kolejną były animacje Jana Baleja, szczególnie jego film Pewnej nocy w pewnym mieście. Znowu jest to opowieść o mieszkańcach jednej kamienicy, którzy robią w ukryciu różne dziwne rzeczy. Ale jest tam też coś, co absolutnie porusza moją wrażliwość, czyli postać Pana Gałązki. Jest drzewem, mieszka w małym mieszkanku, kiedy wychodzi na dwór, to zakłada na nogi dwie doniczki, jak buciki. Pewnego dnia Pan Gałązka czyta w gazecie o słynnym gitarzyście. Pisze przejmujący list, że bardzo chce zostać gitarą, reklamuje się, że jest wspaniałym drewnem, że odda się na przerób za darmo. I nigdy nie dostaje odpowiedzi.

Poza tym miałam w głowie książki Ladislava Fuksa, autora Palacza zwłok. Fiksacje, przekonania i percepcja świata bohaterów w całości determinują te opowieści. W jego debiutanckiej powieści bohater tak bardzo koncentruje się na myśli, że na pewno trafi do obozu zagłady, że zaczyna w swoim mieszkaniu w Pradze żyć tak, jakby już był w tym obozie. Żeby trenować i przygotowywać się na najgorszy scenariusz.

Jako autorka i czytelniczka szukasz podobnych rzeczy w literaturze?

Szukam Panów Gałązek, którzy tak mocno do mnie trafią, a zazwyczaj trafiają dramatyzmem bardzo małego, szarego losu. Pod tym względem napisałam te opowiadania częściowo dla siebie. Ale szukam też światotwórstwa. Przesada jest jednym z moich ulubionych narzędzi. Kiedy świat opisywany jest zawieszony gdzieś między realizmem a pewnym przesunięciem. Formującą lekturą była dla mnie Kobieta z wydm. Połowę przeczytałam jeszcze w sklepie przy półce, zanim doszłam do kasy. Potem szukałam podobnych wrażeń estetycznych.

W Kobiecie z wydm doszukiwano się wpływów Kafki. O twoich opowiadaniach pisze się, że czerpią z surrealizmu. Mierżą cię takie etykiety i szuflady?

Tego typu etykiety powstają na potrzeby krótkich komunikatów prasowych, więc rozumiem, czemu one służą. Akceptuję łatkę surrealizmu, ale bardziej widzę siebie w realizmie. Powtórzę, że nawet fenek pijący herbatę jest postacią autentyczną! Początkowo chciałam, żeby te opowiadania były całkiem realistyczne. Wrażenie dziwności miało wynikać wyłącznie z tego, że bohaterowie podejmują działania niezgodne z normami społecznymi. Później stwierdziłam, że nie muszę czuć się zobowiązana do trzymania się swoich założeń z samego początku, bo przecież nikt nie będzie mnie z nich rozliczać.

A skoro już rozmawiam z filmoznawcą, to zrobię taką dygresję – jest taki film, jeden z moich ulubionych, czyli Kandahar Mohsena Makhmalbafa. Jest tam scena, kiedy pomoc humanitarna zrzuca ofiarom min przeciwpiechotnych protezy na spadochronach. Ktoś by powiedział, że to surrealizm, ale to nie jest wcale nieprawdopodobne. Jest to obraz absurdalny, porażająco smutny i piękny estetycznie zarazem. Dla mnie to idealny sposób opowiadania historii, który z różnymi skutkami próbuję realizować.

Dorota Grabek – autorka opowiadań i reportaży. Publikowała na łamach „Więzi”. Pochodzi z Warszawy, dorastała na podlaskiej wsi, mieszkała w Pradze i Ramallah. Studiowała bohemistykę i kulturoznawstwo na Uniwersytecie Warszawskim.

Język Polish

literatura polska

współczesna literatura polska

opowiadania

opowiadania surrealistyczne

surrealizm

zbiór opowiadań