Konrad Krzyżanowski, "Widok Istebnej", 1906, olej na desce, fot. dzięki Muzeum Narodowego w Warszawie

Polski malarz i rysownik czynny w Warszawie i Kijowie, reprezentant wczesnego ekspresjonizmu.

Urodzony w 1872 roku w Krzemieńczuku na Ukrainie, zmarł w 1922 roku w Warszawie. Edukację artystyczną rozpoczął w 1887 w kijowskiej Szkole Rysunkowej pod kierunkiem N. Muraszki. Naukę kontynuował w latach 1892-1897 w petersburskiej Akademii Sztuk Pięknych u K. Lebiediewa i I. Tworożnikowa; zetknął się wówczas z A. Kuindżim, którego sztuka w istotny sposób oddziałała na kształtowanie się jego postawy twórczej. Relegowany z uczelni na skutek konfliktu z rektorem, wyjechał do Monachium, gdzie podjął studia w prywatnej szkole S. Hollósy'ego. Brał udział w letnich plenerach organizowanych przez swego profesora w Nagybanya na Węgrzech (obecnie Rumunia). W 1898 odbył podróż studyjną do Włoch. W 1900 osiadł w Warszawie, gdzie związał się z kręgiem modernistów skupionych wokół elitarnego czasopisma artystyczno-literackiego "Chimera" redagowanego przez Zenona Przesmyckiego; współpracował z nim jako rysownik-ilustrator. W okresie tym poznał także Stanisława Przybyszewskiego propagującego w polskim środowisku artystycznym filozofię i estetykę wczesnego ekspresjonizmu. W latach 1904-1909 pełnił funkcję profesora w warszawskiej Szkole Sztuk Pięknych. Swych uczniów zabierał na studia plenerowe do Arkadii koło Nieborowa (1904), Zwierzyńca koło Zamościa (1905), Istebnej na Śląsku Cieszyńskim (1906) i Werek pod Wilnem (1907); malował z nimi w Finlandii (1908) i na Ukrainie (1909). Działalność pedagogiczną rozwijał ponadto w prowadzonej przez siebie od 1900 prywatnej szkole malarstwa. W 1907 zwiedzał Włochy, w 1912 przebywał w Paryżu i Londynie. Okres I wojny światowej spędził na Polesiu i Wołyniu; w 1916 zamieszkał w Kijowie, gdzie nauczał malarstwa w Polskiej Szkole Sztuk Pięknych. Po powrocie do Warszawy reaktywował w 1918 działalność swej prywatnej szkoły artystycznej; wyjeżdżał ze studentami do Płocka (1919), Kartuz i Chmielna na Pomorzu (1920, 1921). Był członkiem petersburskiego stowarzyszenia "Nowoje Obszczestwo Chudożnikow". Eksponował swe prace w warszawskim Towarzystwie Zachęty Sztuk Pięknych (1899, 1902, 1903, 1905, 1912, 1914, 1918, 1919, 1921), Salonie Krywulta (1901-1904), Warszawskim Towarzystwie Artystycznym (1901, 1920), Salonie Artystycznym przy ul. Nowy Świat (1913), Salonie Artystów Polskich Nowoczesnych (1920) i Polskim Klubie Artystycznym (1921). Prezentował swą twórczość także w krakowskim Towarzystwie Przyjaciół Sztuk Pięknych (1901, 1903, 1912, 1914, 1917), w Wilnie (1907) i Częstochowie (1909). Za granicą uczestniczył w wystawach w Londynie (1908), Petersburgu (1908), Rzymie (1911), Monachium (1912, 1913), Amsterdamie (1912), Wenecji (1914, 1920) i Paryżu (1921). Indywidualne wystawy artysty miały miejsce w 1918 roku w Kijowie i Warszawie.

Krzyżanowski, zaliczany do najwybitniejszych reprezentantów sztuki Młodej Polski, był twórcą oryginalnej, ekspresjonistycznej stylistyki malarskiej i znakomitym portrecistą. Głębia psychologicznej charakterystyki współgrała w malowanych przez artystę wizerunkach z darem chwytania zasadniczych rysów fizjonomicznych za pomocą paru szybkich, dynamicznych uderzeń pędzla sumarycznie oddających formy. Swobodny, niekiedy wręcz brawurowy sposób malowania opanował Krzyżanowski w środowisku malarzy petersburskich pozostających pod wpływem sztuki skandynawskiej. Portrety powstałe we wczesnym okresie jego twórczości noszą piętno dekadenckiego pesymizmu; wydobyte zamaszystymi smugami farby postacie ulegają w nich dematerializacji wtapiając się w abstrakcyjne tło (Portret rosyjskiej aktorki, 1897). Siła wyrazu koncentruje się w twarzach modeli, jakby niobecnych, zasłuchanych i zapatrzonych w swój wewnętrzny świat (Portret Marii Krzymuskiej, ok. 1900). Niekiedy ich rysy deformuje bolesny grymas będący przeczuciem śmierci (Portret Pelagii Witosławskiej, 1912-1913). Ulotne niczym zjawy postacie te stają się plastycznymi ekwiwalentami uczuć i psychicznych stanów - przygnębienia, rozpaczy, melancholii. Stężoną ekspresję obrazów intensyfikuje mroczna gama czerni, brązów i paryskich błękitów, którą ożywiają drobne akcenty karminu; w tej niemal monochromatycznej tonacji dźwięczy na zasadzie kontrapunktu jasna plama twarzy modela. Istotną rolę w kształtowaniu się artystycznej wizji Krzyżanowskiego odegrała fascynacja Rembrandtowskim luminizmem, zachwyt kontrastowym światłocieniem o mistycznej wymowie. Związany z modernistyczną bohemą artysta malował wizerunki słynnych w środowisku intelektualej elity kobiet nadając im znamiona femme fatale, ewokując patetyczne uniesienie lub głęboki smutek (Portret Dagny Przybyszewskiej, 1901; Portret Bronisławy Ostrowskiej, 1901). Bardziej demoniczny wyraz nadawał w swych rysunkach węglem postaciom mężczyzn - znanych pisarzy, poetów i artystów - wyłaniających się z nicości niczym fantomy (Portret Zenona Przesmyckiego, 1902; Portret Stanisława Przybyszewskiego, 1902). Ekspresjonistycznej deformacji ulegały w twórczości Krzyżanowskiego także motywy pejzażowe syntetycznie malowane szybkimi, szerokimi pociągnięciami pędzla, aluzyjnie tylko nawiązujące do form natury (Chmury, 1906; Widok Istebnej, 1906). Podobnie jak wielu polskich symbolistów artysta z zamiłownaiem konfrontował teatr nieba z wąskim skrawkiem ziemi lub morza (Chmury w Finlandii, 1908). W malowanych przez Krzyżanowskiego widokach wnętrz przestrzeń utraciła trójwymiarowość i statyczność by wraz z duktem pędzla rozciągać się i rozpływać na boki przeobrażając się w obraz "wnętrza duszy" (Pokój, 1902).
 

Portretowa formuła Krzyżanowskiego ewoluowała z czasem. Po 1903 artysta zaczął nadawać twarzom modeli cechy zmysłowości subtelnie różnicując modelunek karnacji (Portret Aliny z Bondych Glassowej, ok. 1903; Portret Janiny z Korsaków Dziekońskiej, 1908-1910); do kompozycji wprowadził też przedmioty, szkicowo potraktowane, lecz niekiedy decydujące o ekspresji obrazu (Narzeczona przy lampie, ok. 1905; Portret Romana Laskowskiego, 1905-1906). Stopniowo charakteryzował fizjonomiczne rysy postaci z coraz większą uwagą zwiększając pierwiastek realizmu (Portret Izabeli Buttowt Andrzejkowiczowej, ok. 1908; Portret pani Makowskiej, 1914; Portret Wincentego Drabika z żoną, 1921). Gamę barwną wzbogacił o tony mocne, niekiedy dysonansowo zestrojone, działające na dużych płaszczyznach dynamicznie kładzionych plam (Wieczór w pracowni, ok. 1906; Portret żony z kotem, 1912). Z czasem rozjaśnił paletę wprowadzając wyestetyzowane zestawienia bieli, różów, błękitów i żółcieni (Portret żony artysty z pieskiem, 1911; Portret Janiny Wilczyńskiej, 1912). W niektórych portretach starannie aranżował wystrój wnętrza (Portret Józefa Piłsudskiego, ok. 1920). Późne malarstwo Krzyżanowskiego cechuje powrót do wąskiej kolorystyki i ostrych kontrastów światłocieniowych. Wizerunki z tego okresu stają się psychologicznymi studiami malowanymi szybko i zręcznie (Portret Kazimierza Mazarakiego, 1921). Prócz uprawiania malarstwa olejnego i ilustratorstwa Krzyżanowski projektował witraże, m.in. do kościoła św. Stanisława bpa w Brześciu Kujawskim (1908).

Autor: Irena Kossowska, Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, kwiecień 2004.