Jerzy Zoń jest absolwentem polonistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego. W połowie lat siedemdziesiątych był aktorem krakowskiego Teatru STU, następnie Teatru Lalki i Maski "Groteska" (1981). W 1979 roku zaczął szefować Teatrowi KTO (Krakowski Teatr Osobliwości), grupie utworzonej dwa lata wcześniej przez studentów krakowskiej uczelni. Wkrótce stał się głównym reżyserem zespołu, który po pierwszych przedstawieniach przygotowywanych w zamkniętej przestrzeni sal teatralnych (między innymi "Paradis" według Janusza Głowackiego, 1983), zaczął grać pod gołym niebem.
"Ja wszystko buduję obrazami - mówił reżyser o swojej pracy nad widowiskami ulicznymi. - Trzeba otworzyć wyobraźnię. Zapalić ogień umie każdy - ważne jest żeby umieć i wiedzieć jak zgasić. (…) Mówienie mnie w ogóle nie interesuje, zresztą my wcale nie mówimy. W związku z tym bardzo dbam o opracowanie muzyczne. U mnie muzyka jest wypieszczona, dobrana, wycyzelowana, poprzycinana, domontowana. Naprawdę się o to troszczę. (…) Premiera jest bardzo ważna bo masz po raz pierwszy kontakt z publicznością. Masz wszystko przygotowane i sprawdzasz, patrzysz - wyczuwasz publikę. Ja zamykam oczy i już wiem czy to jest dobre przedstawienie - nie muszę patrzeć." (za: www.up.krakow.pl, studium@www, Marta Groffik, "Trzeba otworzyć wyobraźnię", rozmowa z Jerzym Zoniem).
Zoń w kolejnych latach doskonalił formę swoich plenerowych przedsięwzięć. Zrealizował między innymi "Apokryf" Bogdana Rudnickiego (1991), "Zapach czasu" według tekstów Gabriela Garcii Marqueza, Hugo Clausa i Emila Zegadłowicza (1997), "Mazepę" według Juliusza Słowackiego (2001), dał premierę "Fahrenheita 451. Projektu pierwszego" - rzeczy o potrzebie czytania, ze sceną płonących książek, na podstawie prozy Raya Bradbury'ego (2005). Wyreżyserował także "Quixotage" na motywach "Don Kichota" Cervantesa (2007) i "Ślepców" inspirowanych powieścią José Saramago "Miasto ślepców" (2010), "Wesele Zielonej Gęsi" (2012) oraz "Ziemię obiecaną" (2013). Uliczne przedstawienia Teatru KTO angażowały za każdym razem wielu wykonawców. Pojawiały się w nich elementy cyrkowe, taniec, muzyka, składając się na sugestywne, poetyckie obrazy sceniczne.
Prowadzony przez Zonia teatr podbija ulice świata, jego widowiska goszczą na międzynarodowych festiwalach. Wędrowna krakowska trupa swoje prace pokazywała ostatnio między innymi w Rosji, Niemczech, Francji, Hiszpanii, Portugalii, Chorwacji, Włoszech, Holandii, Wielkiej Brytanii, Stanach Zjednoczonych, Brazylii, Kolumbii, Korei Południowej i Iranie. W 2005 roku Teatr KTO na festiwal w Edynburgu przyjechał z przedstawieniem Zonia na podstawie życia i twórczości Bohumila Hrabala "Sprzedam dom, w którym już nie mogę mieszkać" (2003). W tym przejmującym, wzruszającym widowisku reżyser, posługując się cienką ironią, opowiadał o samotności, tymczasowości i przemijalności.
" 'Sprzedam dom, w którym już nie mogę mieszkać' w reżyserii Jerzego Zonia to kawałek urzekająco pięknej Hrabalowskiej rzeczywistości pozbawionej słów - notowała Magda A. Jasińska.- Fenomen spektaklu polega właśnie na tym, że obecność pisarza odczuwalna jest w każdej niemalże minucie tego spektaklu, mimo iż nie ma w nim ani jednego cytatu, nawet słowa, autorstwa tego znakomitego czeskiego pisarza." ("Dziennik Teatralny - Kraków", 13 stycznia 2001).
Zoń nie porzucił całkowicie formy widowisk scenicznych, obok Hrabalowskiej inscenizacji zrealizował ostatnio graną w zamkniętej przestrzeni "Ostatnią godzinę" na motywach życia i twórczości Lwa Tołstoja (2008).
Reżyser pracował też w teatrze repertuarowym. W latach 1989-1995 pełnił funkcję dyrektora artystycznego Teatru im. Cypriana Kamila Norwida w Jeleniej Górze (do roku 1992 sprawował jednocześnie funkcję dyrektora naczelnego). Wprowadził tam, dobrze przyjęty przez publiczność, nurt groteski z powodzeniem wystawiając "Noc Walpurgii" Wieniedikta Jerofiejewa (1989), "Monachomachię" Ignacego Krasickiego (1990), "Kontredans" Bogdana Rudnickiego (1992). Od 1995 roku Zoń jest dyrektorem Międzynarodowego Festiwalu Teatrów Ulicznych w Krakowie. Tworzy także okolicznościowe widowiska przygotowywane na takie okazje jak wejście Polski do Unii Europejskiej (2004) czy 25-lecie Solidarności (2005).
We wrześniu 2014 roku Zoń wyreżyserował kameralny spektakl "Chór sierot", który zakwalifikował się do konkursu głównego prestiżowego Międzynarodowego Festiwalu Teatralnego Boska Komedia w Krakowie. Jak mówi reżyser, to seans teatralny z orkiestrą, sopranem solo oraz aktorami inspirowany powieścią Guy’a Croussy’ego "Bławatki". To opowieść o samotności, dorastaniu i dzieciństwie w powojennym sierocińcu północnej Francji, którą Zoń wraz z zespołem przełożył na poetycki i poruszający język gestu i ruchu, bez żadnych słów. Wszystkie emocje wyraża ciało.
W spektaklu biblijne inspiracje spotykają się z tradycyjną boliwijską pieśnią i słynną "III Symfonią" Henryka Mikołaja Góreckiego, która kompozytorowi przyniosła międzynarodową sławę. Grupę tytułowych sierot i ich dwie srogie opiekunki widzowie obserwują z dwóch stron sceny, na której znajduje się konstrukcja przypominająca stół. Jerzy Zoń w jednym z wywiadów wyjaśniał:
" Sieroty chcą zasiąść przy jednym stole, by poczuć się jak w rodzinie. Do tego dążą. Stół pełni w spektaklu także symboliczną rolę. Kto dziś je wspólnie obiady poza świątecznymi posiłkami? Dawniej był to rytuał, okazja do spotkania, wymiany myśli, ukarania czy pochwalenia dzieci. Mam nadzieję, że to kiedyś wróci. Wciąż tli się w nas potrzeba ciepła, empatii, utrzymywania więzi. Chwilowo zachłysnęliśmy się tym pędzącym światem, ale to minie, bo widzimy, że ten stan do niczego nie prowadzi."
W 2015 roku premierę miała kolejna realizacja Teatru KTO w reżyserii Zonia – "Peregrinus" na podstawie "Ziemi jałowej" T.S. Eliota i projektów plastycznych Krzysztofa Wodiczki. Po raz pierwszy spektakl zaprezentowany został podczas Biennale Nederland w Niemczech, a następnie na ulicach Archangielska. W Polsce zagościł on na Międzynarodowym Festiwalu Teatrów Ulicznych. Świetnie przyjęty, ukazuje dzień z życia współczesnego człowieka, opowiada o poszukiwaniu sensu w świecie przepełnionym konsumpcją i technologią. Chociaż przedstawienie pozbawione jest słów, posiada bardzo bogatą oprawę muzyczną, wypełnioną klasycznymi kompozycjami, utworami ze ścieżek filmowych i piosenkami pop. Paweł Wrona pisze:
„Poddanie się nowym trendom, zagubienie wartości moralnych, rozpad więzi społecznych i nastawienie się na zysk (ten materialny) to najczęstsze symptomy współczesnej wędrówki, w której uczestniczy coraz większa część społeczeństwa. Teatr KTO poprzez happening Peregrinus stawia lustro pomiędzy kreowaną rzeczywistością a jej faktycznymi skutkami. Powstający obraz jest smutnym i dość bolesnym odzwierciedleniem współczesnej religii, zwanej potocznie konsumpcjonizmem.” („Człowiek wędrowny”, Teatralia.com.pl)
W tym samym roku podczas Nocy Poezji na krakowskim rynku po raz pierwszy została zaprezentowana wyreżyserowana przez Zonia "Neomonachomachia" na podstawie "Monachomachii" Ignacego Krasickiego, do której scenariusz stworzył Bronisław Maj.
Nagrody:
- 1987 - odznaka honorowa Zasłużony Działacz Kultury;
- 1992 - Buława hetmańska dla przedstawienia "Apokryf" Bogdana Rudnickiego z Teatru KTO na 17. Zamojskim Lecie Teatralnym;
- 2001 - Srebrny Krzyż Zasługi;
- 2012 - nominacja do nagrody Total Theatre Award na Fringe Festival w Edynburgu.
Autor: Monika Mokrzycka-Pokora, czerwiec 2011; ostatnia aktualizacja: lipiec 2016 (ND)
