Zobacz też życie Karskiego w zdjęciach na stronach "Fotobiografii"
W służbie dyplomatycznej
W 1935 r. Karski poszedł na roczny kurs w Szkole Podchorążych Rezerwy Artylerii we Włodzimierzu Wołyńskim. Skończył ją z tytułem podchorążego rezerwy 28 czerwca 1936 r. jako najlepszy z uczniów. Już jako podchorąży przyjęty został do pracy w Ministerstwie Spraw Zagranicznych, którą rozpoczął kolejnymi praktykami w Genewie (osiem miesięcy) i Londynie (11 miesięcy).
Karski chciał zostać ambasadorem i był na dobrej drodze, żeby to osiągnąć. W 1938 r. zdał egzamin wewnętrzny MSZ. Od 1 stycznia 1939 r. był już pełnoprawnym pracownikiem ministerstwa na stanowisku referendarza i sekretarza wydziału polityki emigracyjnej. Kolejny awans na sekretarza dyrektora personalnego MSZ Wiktora Tomira Drymmera dostał kilka tygodni przed wybuchem wojny. 23 sierpnia 1939 r. podporucznik Jan Kozielewski otrzymał tajny rozkaz mobilizacyjny.
Wojna
Po wkroczeniu Rosjan na wschodnie tereny Polski we wrześniu 1939 roku, Karski wraz z tysiącami polskich oficerów znalazł się w sowieckiej niewoli. Dzięki akcji wymiany jeńców miedzy III Rzeszą a ZSRR został przetransportowany do niemieckiej strefy okupacyjnej. Uciekł z transportu i w ten sposób uniknął losu większości polskich oficerów, których zamordowano w 1940 roku w Katyniu.
Po dotarciu do Warszawy Karski zaangażował się w działalność ruchu oporu i został kurierem Polskiego Państwa Podziemnego. Obdarzony fotograficzną pamięcią i władający kilkoma językami kilkukrotnie - po raz pierwszy w styczniu 1940 r. - wyruszał z misją do polskiego rządu na uchodźstwie we Francji i Wielkiej Brytanii, przewożąc tajne instrukcje i rozkazy.
Przyczynił się do budowy struktur Polskiego Państwa Podziemnego i funkcjonowania tej największej w okupowanej Europie organizacji polityczno-wojskowej. Podczas trzeciej misji w czerwcu 1940 r. został aresztowany na Słowacji i torturowany przez Gestapo, próbował popełnić samobójstwo, ale został odratowany. Wkrótce polskie podziemie zorganizowało akcję odbicia go ze szpitala w Nowym Sączu. Dopiero po latach Karski dowiedział się, że w jego ucieczce pomagało przeszło 20 osób. W odwecie Niemcy zabili ponad 30 osób.
Ostatnia misja
Po krótkim okresie rekonwalescencji Karski wraca do pracy w konspiracji - najpierw w Krakowie, a potem w Warszawie. W sierpniu 1942 roku dwa razy spotyka się z przedstawicielem Bundu Leonem Feinerem i delegatem syjonistów Menachemem Kirszenabumem, którzy namówili go, by na własne oczy zobaczył, co Niemcy robią z Żydami i przekazał tę wiedzę przedstawicielom rządu na uchodźctwie, aliantom i i Żydom na Zachodzie.
Karski dwukrotnie został wprowadzony do warszawskiego getta. W przebraniu ukraińskiego żołnierza spędził również kilka godzin w obozie przejściowym w Izbicy Lubelskiej, z którego Żydów transportowano do obozów zagłady w Sobiborze i Majdanku. Tam ponownie widział nieludzko traktowanych, umierających z głodu i rozstrzeliwanych ludzi. Obrazy, które wtedy zobaczył, pamiętał do końca życia.
Jesienią 1942 r. Karski przez Brukselę, Paryż Perpignan, Barcelonę, Madryt i Gibraltar przedostaje się do Londynu. Raportuje przed premierem i gen. Sikorskim o strukturze, organizacji i funkcjonowaniu Państwa Podziemnego, przekazuje też informacje o eksterminacji Żydów.
Swój raport, którego w skróconej 17-minutowej wersji wyuczył się na pamięć, prezentuje w Anglii przed brytyjskim Ministrem Spraw Zagranicznych Anthonym Edenem i ministrem wojny Henrym Stimsonem. W lipcu 1943 roku, w dwa miesiące po zagładzie warszawskiego getta, Karski spotkał się w Białym Domu z prezydentem Stanów Zjednoczonych Franklinem D. Rooseveltem. Rozmowy Karskiego nie przyniosły oczekiwanych rezultatów - interwencja aliantów nigdy nie nastąpiła.
W sierpniu 1943 r. wraca do Wielkiej Brytanii - pracuje nad scenariuszem filmowym o polskim państwie podziemnym. W 1944 r. ponownie wysłany do USA, próbuje w Hollywood doprowadzić do realizacji filmu na podstawie swojego scenariusza. Wobec fiaska planów filmowych publikuje swoje wspomnienia jako książkę. Opublikowane w listopadzie 1944 r. "The Story of Secret State" okazuje się wielkim sukcesem - nakład liczy 400 tys. egzemplarzy.
Po wojnie
Po wojnie Karski pozostał w USA. Po ukończeniu studiów i uzyskaniu doktoratu na Uniwersytecie Georgetown w Waszyngtonie przez czterdzieści lat wykładał stosunki międzynarodowe i teorię komunizmu w Szkole Służby Zagranicznej Uniwersytetu Georgetown, kuźni amerykańskiej elity dyplomatycznej. W 1954 r. otrzymał amerykańskie obywatelstwo, a w 1965 roku ożenił się z Polą Nireńską, polską Żydówką, wybitną tancerką i choreografką, która straciła część swojej rodziny podczas Holokaustu. W 1992 roku cierpiąca na depresję Nireńska popełniła samobójstwo.
Przez wiele lat Jan Karski nie ujawniał swoich wojennych przeżyć. Jego rola w informowaniu wolnego świata o trwającej zagładzie stała się znana dopiero po wywiadzie, jakiego udzielił w 1978 roku Claudowi Lanzmannowi realizującemu film "Shoah".
W 1995 roku Jan Karski otrzymał z rąk Prezydenta Lecha Wałęsy Order Orła Białego, a 29 maja 2012 roku Prezydent Barack Obama odznaczył go pośmiertnie Prezydenckim Medalem Wolności, najwyższym amerykańskim odznaczeniem cywilnym.
Jan Karski zmarł 13 lipca 2000 r. w Waszyngtonie.
Książki Jana Karskiego:
- "Courier from Poland: The Story of a Secret State", Boston 1944 (Houghton Mifflin), ostatnie wydanie w USA 2012 (Penguin Books)
- "Tajne państwo: opowieść o polskim Podziemi", Warszawa 1999; nowe wydanie "Tajnego państwa" wydało w 2014 r. wyd. Znak na podstawie oryginalnej wersji angielskiej
- "Wielkie mocarstwa wobec Polski: 1919-1945 od Wersalu do Jałty" wyd. I krajowe Warszawa 1992, Wyd. PIW, wyd. ang. "The Great Powers and Poland, 1919-1945: From Versailles to Yalta", 1985
- "Tajna dyplomacja Churchilla i Roosevelta w sprawie Polski: 1940-1945", wyd. krajowe Lublin, 1995
- "Polska powinna stać się pomostem między narodami Europy Zachodniej i jej wschodnimi sąsiadami", Łódź 1997.
Książki o Karskim:
- J. Korczak, "Misja ostatniej nadziei", Warszawa 1992.
- E. T. Wood, "Karski: opowieść o emisariuszu", Kraków 1996.
- J. Korczak, "Karski", Warszawa 2001.
- Y. Haenel, "Jan Karski", 2009.
- S. M. Jankowski, "Karski: raporty tajnego emisariusza", Poznań 2009.
- A. Żbikowski, "Karski", Warszawa 2011.
- Jan Karski, Maciej Wierzyński, "Emisariusz. Własnymi słowami", PWN, Warszawa 2012.
Źródła w internecie: biografia Karskiego została opracowana m.in. na stronie www.jankarski.org przygotowanej przez Muzeum Historii Polski i Fundację Edukacyjną Jana Karskiego.
Poza tym życie Karskiego jest tematem internetowej wystawy "Jan Karski. Bohater Ludzkości" w ramach Google Cultural Institute - zobacz
Autor: Mikołaj Gliński, 23.4.2014
