"Jan Karski. Fotobiografia"


Pod koniec 2013 roku dostajemy wizualno-tekstową opowieść o życiu Jana Karskiego. To dobry moment – wszystko wskazuje na to, że 2014 poświęcony będzie właśnie legendarnemu kurierowi podziemnego państwa. 

To dobry moment, bo o Karskim wciąż wiemy jakby za mało – czy raczej nasza wiedza o nim zamyka się w micie, który nie pozwala na bardziej krytyczne i nieschematyczne spojrzenie. Ten mit w skrajnie uproszczonej postaci mówi o odważnym posłańcu, który sam próbował powstrzymać Holokaust, nadaremnie informując Zachód o Zagładzie. Wydana właśnie "Fotobiografia" pomaga to niezwykłe życie ogarnąć, udziela pierwszego wglądu, a także pokazuje, że wciąż skrywa ono sporo tajemnic i białych plam.

Czytaj też o innych fotobiografiach: Marii Skłodowskiej-Curie, Korczaka, Kapuścińskiego... 

Ojciec ojczyzny

Karski to pseudonim – zresztą jeden z wielu - słynnego kuriera, który urodził się w 1914 roku w Łodzi jako Jan Romuald Kozielewski. Chłopak wychował się w wielodzietnej rodzinie, w bardzo religijnym i patriotycznym domu, gdzie żywy był kult Piłsudskiego. 

Jan Karski. Fotobiografia

Właśnie kult Piłsudskiego i religię wymienia jako dwie tradycje, które go ukształtowały: 

"Matka fanatycznie wielbiła Piłsudskiego, tak, w domu panowała atmosfera uwielbienia dla Piłsudskiego. Nigdy nie mówiła o nim marszałek Piłsudski – tylko Ojciec Ojczyzny" - pisze Karski w autobiograficznym tekście "Emisariusz. Własnymi słowami" 

Właśnie tak - własnymi słowami Karskiego - opowiadane jest w "Fotobiografii" jego życie. O swoim rodzinnym mieście pisze jako o miejscu biednym ale tolerancyjnym, gdzie obok siebie żyli Polacy, Żydzi i Niemcy.

Dyplomata

W 1931 roku Karski przeprowadza się do Lwowa, gdzie na Uniwersytecie Jana Kazimierza zaczyna studiować prawo i dyplomację. Po ukończeniu studiów odbywa trzymiesięczną praktykę konsularną w niemieckim Opolu, a potem kurs oficerski w Szkole Podchorążych Rezerwy Artylerii we Włodzimierzu Wołyńskim. Wkrótce wstępuje do służby dyplomatycznej i zaczyna pracę w MSZ w Warszawie.

"Chciałem wstąpić do służby dyplomatycznej, bo chciałem reprezentować mój naród. Byłem dumnym obywatelem wielkeigo mocarstwa - Polski. Wierzyłem w potęgę Polski - wojskową, gospodarczą, pod każdym względem" - napisze po latach 

Jan Karski. Fotobiografia

Szok

Duma i wiara w Polskę obecne są w większości wypowiedzi Karskiego opisujących stan jego ducha przed wojną.  Może właśnie dlatego kampania wrześniowa i okupacja były dla Karskiego takim szokiem.

"Polski nie było. Przestała istnieć. Wraz z nią moje dotychczasowe życie".

Jan Karski. Fotobiografia

"Fotobiografia" odnotowuje kolejne kluczowe momenty wojennej działalności Karskiego – od pobytu w radzieckim obozie Kozielszczyna ("Wtedy jak każdy młody człowiek, czułem pogardę dla Rosjan niechęć. Brudasy, dzicz. Niemcy to cywilizowany naród"), przez obóz niemiecki w Kielcach (ucieczka) i Warszawę, w której rozpoczyna działalność konspiracyjną.

Samobójstwo kuriera

Jan Karski FotobiografiaW styczniu 1940 Karski odbywa swoją pierwszą tajną misję (dom siedziby rządu polskiegoo we Francji). Podczas kolejnej misji w czerwcu 1940 r. zostaje aresztowany na Słowacji przez gestapo i przewieziony do więzienia w Prezowie. Jest torturowany, nie chcąc zdradzić tajnych informacji podejmuje próbę samobójczą, zostaje jednak odratowany. Ucieczka ze szpitala w Nowym Sączu (przy pomocy personelu szpitala i ludzi podziemia) to pierwszy heroiczny epizod jego legendy.

Tajemnica

Dlaczego Karski – po tych ciężkich przejściach i wbrew woli i sugestiom swoich przełożonych  - już po kilku miesiącach wraca do pracy w konspiracji, aby podjąć się jednej z najtrudniejszych misji w historii konspiracji – jest pierwszą wielką tajemnicą tej biografii. Kiedy Karski wraca do Warszawy we wrześniu 1941 r., jego rysopis jest znany gestapo, ma wybite zęby, a na przegubach obu dłoni wciąż wyraźne są blizny...

W getcie

W Warszawie działa w Biurze Informacji i  Propagandy Komendy Głównej AK. W październiku 1942 r. po raz pierwszy wchodzi do getta warszawskiego: "To nie działo się naprawdę. To nie byli ludzie. To było jakieś piekło" - powie później w rozmowie z Claude'em Lanzmannem.

Do warszawskiego getta wejdzie jeszcze raz. Potem w przebraniu strażnika niemieckiego (lub ukraińskiego) wejdzie jeszcze do obozu tranzytowego w Izbicy Lubelskiej, skąd Niemcy transportowali Żydów do obozów w Bełżcu i Sobiborze.

Misja

JAn Karski. FotobiografiaJeszcze na jesieni tego samego roku (1942) dociera do Londynu, gdzie przekazuje emigracyjnemu rządowi szczegółowe informacje o polskim państwie podziemnym i Zagładzie. Dopiero w lutym 1943 spotyka się z ministrem Spraw Zagranicznych Wielkiej Brytanii Antonym Edenem, któremu przekazuje informacje o eksterminacji Żydów. 

Szmul Zygielbojm

W maju 1943 w Londynie samobójstwo popełnia Szmul Zygielbojm (w tym samym czaasie w Warszawie dogorywa powstanie w getcie).

"Zapamiętam ten dzień do końca życia. [...] Zastanawiam się, ilu ludzi potrafi zrozumieć, co to znaczy, umrzeć tak, jak on umarł. Był jedną z najbardziej tragicznych postaci tej wojny" - napisał o Zygielbojmie w "Tajnym Państwie".

W USA

Wczerwcu 1943 wyrusza z misją informacyjną do USA. Z prezydentem Franklinem Delano Rooseveltem spotyka się w lipcu. Odbywa kolejne spotkania z najważniejszymi amerykańskimi politykami. Jego raport spotyka się z niedowierzaniem i brakiem reakcji.

Jan Karski. Fotobiografia

Film?

W 1944 ponownie zostaje wysłany do USA z zadaniem doprowadzenia do realizacji filmu o polskiej konspiracji. Rozmowy w Hollywood nie przynoszą jednak rezultatu; w efekcie przystępuje do pisania wspomnień – relacji ze swoich misji. 

Piewca Tajnego państwa

Jan Karski FotobiografiaKsiążka "The Story of a Secret State" ("Tajne Państwo") ukazuje się na wiosnę 1945 i bardzo szybko staje się bestsellerem (nakład 400 tys. egzemplarzy) – jest też tłumaczona na inne języki. Karski był wielkim propagandystą polskiego ruchu oporu, mimo to potrafił być do bólu szczery: 

"Wojna bez naszego udziału nie byłaby dłuższa nawet o jedne dzień. Wojnę wygrali alianci bo zbudowali dziesiątki tysięcy okrętów, bombowców, czołgów. One wygrały wojnę, a nie ruch podziemny. Czy warto było pomnosić tyle strat?" - pisał po latach w książce "Emisariusz. Własnymi słowami".

To kolejna tajemnica i paradoks – Karski mimo całego swojego idealizmu, był jednocześnie skrajnym realistą. Jego kolega z lat wojny określił jego oceny jako "zimne, nieomal cyniczne".

Po wojnie

Okres powojenny to na pewno najmniej znany okres w życiu Karskiego. Na zlecenie FBI prowadzi wykłady w Pentagonie. Bierze ślub z córką ambasadora Wenezueli (małżeństwo trwa niecałe dwa lata). Rozpoczyna studia doktoranckie na Uniwersytecie Georgetown, na którym później będzie wykładał historię dyplomacji. W 1965 bierze ślub z tancerką i choreografką żydowskiego pochodzenia Polą Nireńską. Do Polski przyjedzie po raz pierwszy dopiero w 1974 roku. 

Jan Karski. Fotobiografia

Shoah

1978 rok wyznacza punkt zwrotny w życiu Karskiego – po przeszło 30 latach milczenia opowiada o tym, co widział w getcie Claude'owi Lanzmannowi w jego filmie.

Jan Karski. Fotobiografia

Tajemnica wiary

Może ostatnia i największa tajemnica biografii Karskiego to tajemnica jego wiary. Głęboka religijność towarzyszyła mu do końca życia: "Bóg wyznaczył mi zadanie mówienia i pisania w czasie wojny, gdy - jak mi się wydawało - mogło to w czymś pomóc. Ale tak się nie stało" - mówił w swoim słynnym przemówieniu z października 1981 roku.

Drugi grzech pierworodny

Holokaust i poczucie winy dręczyły Karskiego do końca życia. W tym samym przemówieniu mówił:

"Jestem praktykującym katolikiem. I chociaż nie chciałbym wygłosić tu jakiejś herezji, moja wiara wciąż mówi mi, że ludzkość popełniła drugi grzech pierworodny. Ten grzech będzie prześladował ludzkość do końca czasów. Ten grzech prześladuje mnie. I chcę, aby tak było."

To poczucie winy, którą Karski dobrowolnie bierze na siebie, to jedna z najbardziej charakterystycznych cech jego moralnej postawy.

Żyd z wyboru

Jan Karski. FotobiografiaKarski miał świadomość, że tragedia Żydów jest nieporównywalna z niczym w historii. Przestrzegał przed przywłaszczaniem sobie terminu Holokaust przez narody i rządy - uważał, że należy do Żydów. I sam poczuwał się do wspólnoty z nimi.

"Potem zostałem Żydem. Podobnie jak rodzina mojej żony, która siedzi tu na widowni, wszyscy którzy zginęli w gettach, obozach koncentracyjnych, komorach gazowych - wszyscy pomordowani Żydzi stali się moją rodziną. Ale ja jestem chrześcijańskim Żydem" - mówił w 1981 roku.

W styczniu 1994 roku Karski otrzymał honorowe obywatelstwo Izraela. Zmarł 13 lipca 2000 roku.

29 maja 2012 roku prezydent Barack Obama pośmiertnie odznaczył Karskiego Medalem Wolności, najwyyższuym amerykańskim odznaczeniem cywilnym.

W październiku 2012 roku Google Cultural Institute we współpracy z Muzeum Historii Polski zainaugurował internetową wystawę "Jan Karski. Bohater Ludzkości. Zobacz...

Wszystkie materiały ilustracyjne pochodza z książki "Jan Karski. Fotobiografia" Macieja Sadowskiego.

"Jan Karski. Fotobiografia"

Wydanie dwujęzyczne (angielsko-polskie)

koncepcja, wybór tekstów, opracowanie graficzne: Maciej Sadowski

Partnerem publikacji jest Fundacja Edukacyjna im. Jana Karskiego

Wydawnictwo Veda, Warszawa 2013

Oceń:
(93 głosy)

Autor antologii" Nie chyliłem czoła przed mocą" opowiada o historii białoruskiej literatury i jej skomplikowanych związkach z literaturą polską. Wyjaśnia,...

"Ida" Pawła Pawlikowskiego znalazła się na krótkiej liście dziewięciu filmów, które powalczą o Oscara w kategorii najlepszy film nieanglojęzyczny.

Chyba nie ma literatury innego narodu, z którą polska byłaby tak mocno związana - a może nawet zrośnięta. Oto krótka historia literatury polsko-białoruskiej.

Przebudowa wnętrz Muzeum Architektury we Wrocławiu, została uznana za jedną z wzorcowych i wybrana do przedstawienia w publikacji "New Signage Design:...

Bez polityki, rozdrapywania historycznych ran i powielania stereotypów. Polscy dokumentaliści patrzą na Rosję przez pryzmat codziennego życia zwyczajnych ludzi...

  •  
  • 1 z 787

Andrzej Romanowski o Jerzym Giedroyciu, "Tygodnik Powszechny" nr 39, 24 września 2000.

W czym chodzono na fajfy i do kasyna, a w czym na przejażdżkę Citroenem i na charlestona? Zaglądamy do żurnali dwudziestolecia międzywojennego i szaf elegantów...

Okładka (nid 6870760)

Kristóf Szabó zatańczy na międzynarodowym finale w Operze Bałtyckiej i Bałtyckim Teatrze Tańca w Gdańsku 14 czerwca 2013.

Budynek Europejskiego Centrum Solidarności otwiera się dla gości 30 sierpnia 2014 r. Stanowiąca jego serce multimedialna wystawa stała zaprezentuje historię...

Miesięcznik "Twórczość" 6/2008. Spis treści.

  •  
  • 1 z 607

Czy strój może być deklaracją polityczną? Czy można być modnym w czasach, gdy na półkach w sklepach dostępne są jedynie ubrania robocze? Czy wyglądem można...

Sztuka symboliczna, dążąca do uchwycenia istoty ludzkiego bytu istniała od zarania dziejów. Pełniła funkcje magiczne, rytualne i sakralne, służyła okiełznaniu...

Szymborska jest laureatką wielu nagród, ale dopiero Nagroda Nobla, mimo jej usiłowań, by wszystko zostało po staremu, musiała choć trochę zmienić jej życie....

Wiesław Myśliwski Warszawskim Twórcą 2014. Pozostali laureaci w czterech kategoriach tegorocznej Nagrody Literackiej m.st. Warszawy to Ignacy Karpowicz,...

Choć dla wielu pozostaje tylko jedną z odmian baletu przeznaczoną dla wtajemniczonych, polscy twórcy tańca współczesnego od lat walczą o należne im w historii...

  •  
  • 1 z 787