W 1935 roku artyści należący do grupy publikowali na łamach lewicowych pism, jak "Dwutygodnik Ilustrowany", "Głosy i Odgłosy": czy "Oblicze Dnia" ilustracje i karykatury polityczne, tworzyli agitacyjne ulotki oraz gazetki ścienne dla robotników i związków zawodowych. Ważnym obszarem działalności grupy było publikowanie na łamach prasy artykułów oraz wygłaszanie odczytów tłumaczących idee sztuki politycznej i społecznie zaangażowanej. Na początku 1936 roku artystom udało się zorganizować pierwszą wystawę rysunków i obrazów jednego z jej członków, Zygmunta Bobowskiego, w Warszawie, przy ulicy Marszałkowskiej 69.
Na początku 1936 roku artyści opracowali zasady programowe grupy, które następnie opublikowali w katalogu swej I Wystawy. Najważniejszym postulatem było wyrażanie "idei i dążeń świata pracy". Ponadto artyści deklarowali sprzeciw wobec haseł "sztuki dla sztuki", a także usiłowań „reakcji podporządkowania sztuki dla swoich celów”. Opowiadali się za sztuką tematyczną, która daje „plastyczną charakterystykę całej współczesnej rzeczywistości”, za realizmem pojmowanym szeroko, jako konwencja przedstawiania i stosunek do otaczającej rzeczywistości. Uważali, że technika artystyczna powinna być podporządkowana tematowi pracy, co było wyraźną krytyką tendencji nowoczesnych i awangardowych. Artyści uznali też, że warunkiem przynależności do Grupy powinna być odpowiednia postawa polityczna i ideowa.
Mieczysław Berman , "Sfinks" fotomontaż, kopia, odbitka fotograficzna 38,5x28,5 cm w zbiorach Muzeum Narodowego we Wrocławiu fot. pracownia fotograficzna MNWr
Przy okazji organizacji pierwszej wystawy przyjęli nazwę Grupa Plastyków Warszawskich. Szukali oficjalnego wsparcia swej inicjatywy, by uniknąć skandalu, jaki towarzyszył zazwyczaj działalności lewicowych organizacji. Otrzymali je ze strony Klubu Artystów- Czapka Frygijska, działającego przy Stowarzyszeniu Lokatorów Szklane Domy na WSM, który użyczył swego lokalu oraz pomocy materialnej. Po tym pokazie, otwartym 4 maja 1936 roku, do grupy przylgnęła nazwa Czapka Frygijska. Wzięli w nim udział niemal wszyscy członkowie grupy, wyjątek stanowiła grupa studentów (J.Krajewski, W.Miller, H.Malarewiczówna), którzy nie chcieli prezentować swych szkolnych prac. Wystawie towarzyszył katalog zawierający program grupy oraz spis eksponowanych dzieł. Swe obrazy zaprezentowali: F.Bartoszek, M.Berman, Z.Bobowski, K.Gede, Ch.Hanft, J.Herman, I.Perel, H.Szerer, J.Tynowicki. Wystawę zwiedziło około dwa tysiące osób, ponad trzysta wypełniło ankiety oceniające pokaz.
Pierwsze zbiorowe wystąpienie grupy znalazło również oddźwięk w prasie. Mieczysław Wallis w "Wiadomościach Literackich" pisał, że "Plastycy z Czapki Frygijskiej hołdują realizmowi", zauważył jednak, że nie jest to wypracowany nowy styl, lecz raczej nawiązanie do dawnych poetyk realizmu malarskiego. Zwrócił też uwagę na tematy podejmowane przez artystów najchętniej, narzucane przez obserwowaną rzeczywistość: bezrobocie, nędza i głód wśród niższych warstw społecznych. Krytycy zauważali, że w pracach Bermana, Bobowskiego czy Gedego podejmowane są problemy szczególnie ważne dla klasy robotniczej, a artyści otwarcie angażują się w budzenie społecznej świadomości.
W 1936 roku do "Czapki Frygijskiej" dołączył Franciszek Parecki, który był rysownikiem, satyrykiem i poetą. W połowie następnego roku otwarta została druga wystawa Grupy w Domu Kolejarza w Krakowie. Swe prace wystawiali na niej: F.Bartoszek, M.Berman, Z.Bobowski, K.Gede, Ch. Hanft, J.Herman, F.Parecki, I.Perel, H.Szerer, J.Tynowicki, a także nie należący do ugrupowania, lecz sympatyzujący z nim i wyrażający podobne idee Bronisław Linke.
Bronisław Wojciech Linke z Marią Dąbrowską i Anną Kowalską, Warszawa, 10 października 1951, fot. Anna Linkowa / Muzeum Literatury / East News
Działalność artystów zrzeszonych w "Czapce Frygijskiej" spotykała się represjami ze strony władz; Bobowski, Berman i Szerer byli aresztowani przez policję. W 1938 roku Grupa właściwie zaprzestała działalności wystawienniczej. Artyści wprawdzie nadal kontynuowali jej działalność, ale wystawiali swe prace indywidualnie, bądź na pokazach ogólnych. Wkrótce kres działalności Grupy położył wybuch II wojny światowej. Jeden z jej członków, Kazimierz Gede, zginął już w 1937 roku pod Madrytem, jako ochotnik brygady międzynarodowej. W czasie wojny zginęli w walkach z hitlerowskimi okupantami bądź zostali zamordowani kolejni: Bobrowski, Bartoszek, Parecki, Perel, Szerer, Tynowicki. Dorobek plastyczny tych twórców także uległ w dużej mierze zaginięciu lub zniszczeniu.
Autorka: Magdalena Wróblewska
Bibliografia:
Mieczysław Berman, "Czapka Frygijska", w: "Księga wspomnień" 1919- 1939, Warszawa 1960
Maria Kosińska, "Grupa Plastyków Warszawskich Czapka Frygijska, w: Polskie życie artystyczne w latach 1915-1939", red. Aleksander Wojciechowski, Ossolineum 1974
