Scena z przedstawienia "Wieczór Trzech Króli" w reżyserii Katarzyny Deszcz, fot. Piotr Dłubak
Początki stałej sceny w Częstochowie sięgają 1927 roku i działalności Teatru Miejskiego Rozmaitości, a następnie Teatru Miejskiego Kameralnego. Od końca lat dwudziestych dwudziestego wieku siedzibą teatru jest wybudowany specjalnie dla jego potrzeb gmach przy ulicy Kilińskiego. W 1949 roku placówka została upaństwowiona. Sześć lat później nadano jej imię Adama Mickiewicza.
W okresie przedwojennym wydarzeniami w teatrze były dyrekcja wybitnego scenografa i reżysera Iwo Galla (1932-1935) oraz występy w Częstochowie takich gwiazd jak Józef Węgrzyn, Wanda Siemaszkowa oraz Eugeniusz Bodo czy Hanka Ordonówna. Jeszcze przed zakończeniem II wojny światowej, w kwietniu 1945 roku, teatr pod kierunkiem Tadeusza Krotnego wznowił działalność sztuką Stefana Żeromskiego Uciekła mi przepióreczka w reżyserii Artura Kwiatkowskiego. W następnych sezonach częstochowscy aktorzy wielokrotnie ruszali w objazd po okolicznych miejscowościach. Natomiast w gmachu przy Kilińskiego gościły znane zespoły, m.in. Teatr im. Słowackiego z Krakowa i łódzki Teatr Wojska Polskiego, który pokazywał głośne Schillerowskie inscenizacje: Krakowiaków i Górali Wojciecha Bogusławskiego oraz Burzę Williama Szekspira.
W latach 1951-1962 teatrem zarządzał Edmund Kron. Jego zasługą było stworzenie wyraźnej linii repertuarowej. W Częstochowie zaczęły dominować dramaty klasyczne i romantyczne. Wydarzeniem 1954 roku była polska prapremiera Maskarady Michaiła Lermontowa w reżyserii Krona i Józefa Maślińskiego. Natomiast kolejne sezony (1962-1966) nowego dyrektora, Augusta Kowalczyka, stanowiły zmianę w profilu sceny. Popularny aktor, grał m.in. w filmie Andrzeja Wajdy Pokolenie (1954), występował w stołecznym Teatrze Ludowym i Polskim, postawił na współczesne sztuki polskie i obce. Ten okres zwykło się nazywać w Częstochowie "eksperymentem". Polegał on na możliwie ścisłej współpracy z dramaturgami. W ten sposób doszło np. do prapremiery tekstu Joanny Gorczyckiej Post u ludożerców w reżyserii i scenografii Józefa Szajny (1963), Kanady Jana Kurczaba (1963) i Aktu oskarżenia Juliana Kawalca i Ryszarda Smożewskiego (1964) przygotowanych przez Lucynę Tychową, czy też sztuk Jerzego Przeździeckiego: Dzień oczyszczenia w reżyserii Zbigniewa Kuźmińskiego (1962), Garść piasku (1963) oraz Nasz przyjaciel Kain (1965) – oba przedstawienia w inscenizacji Kowalczyka, czy wreszcie Medei Jana Parandowskiego, którą wystawił w 1964 roku Aleksander Strokowski.
Kolejnych kilkanaście lat częstochowskiej sceny pod kierunkiem Andrzeja Uramowicza (1966-1976) oraz Tadeusza Bartosika (1976-1982) upłynęło pod znakiem "małej teatralnej stabilizacji", czyli dość zachowawczego kształtu artystycznego i urozmaiconego repertuaru. W 1967 roku Jerzy Ukleja przygotował tutaj Wesele Stanisława Wyspiańskiego. Obok okolicznościowych realizacji - wigilijna ballada Ernesta Brylla Po górach, po chmurach w reżyserii Stanisława Syrewicza (1977) znalazły się inscenizacje Juliusza Słowackiego, m.in. Fantazy w reżyserii Bartosika (1979) oraz Król Edyp Sofoklesa w inscenizacji Wojciecha Kopcińskiego (1979). Na afiszu nie brakowało też komedii, a od czasu do czasu na scenie pojawiały się gwiazdy. W 1977 roku Ryszarda Hanin grała tu w Staromodnej komedii Aleksieja Arbuzowa, przedstawieniu Stefanii Domańskiej.
W latach 80. teatrem kierowali aktor Andrzej Jurczyński (1982-1984), Bogdan Michalik (1984-1988) i Tadeusz Kijański (1988-1990). W 1984 roku skończył się, rozpoczęty pięć lat wcześniej, remont gmachu przy Kilińskiego. W tym czasie przedstawienia grane były w różnych miejscach Częstochowy. W zmodernizowanej sali widzowie oglądali przede wszystkim klasyczne dzieła ostatniego stulecia, w tym Operę za trzy grosze Bertolta Brechta (1985), Emigrantów Sławomira Mrożka (1987) - oba spektakle w reżyserii Michalika, dramaturgiczny przebój, którego bohaterami byli Bach i Händel: Kolację na cztery ręce Paula Barza (1989) i Zabawę w śmierć Michela de Ghelderodego (1990) – obydwa przedstawienia w scenicznej interpretacji Kijańskiego.
W kolejnej dekadzie zmieniła się strategia teatru, o którym za sprawą znanych aktorów dyrektorów, zaczęło być głośno. Po Ryszardzie Krzyszysze (1990-1994) w Częstochowie pojawił się bowiem Henryk Talar (1994-1997), a później Marek Perepeczko (1997-2003). Pierwszy z nich zaproponował współpracę młodym, obiecującym twórcom: Pawłowi Wodzińskiemu i Pawłowi Łysakowi, którzy wkrótce mieli nadawać ton polskiemu teatrowi lat 90. tłumacząc i wystawiając teksty tzw. młodych brutalistów. Tymczasem w Częstochowie Wodziński przygotował Horsztyńskiego Słowackiego (1994), a Łysak Bachantki Eurypidesa (1995). Teatralny debiut miał tu Łukasz Wylężałek, reżyser głośnych w tamtym czasie filmów Balanga i Darmozjad polski. Na Kilińskiego wystawił w 1996 roku Lot nad kukułczym gniazdem Dale'a Wassermana. Perepeczko postawił przede wszystkim na klasykę i twórców o wielkich nazwiskach, stąd Moralność pani Dulskiej Gabrieli Zapolskiej w scenicznej interpretacji Ignacego Gogolewskiego (1997), Pan Tadeusz Adama Mickiewicza w adaptacji i reżyserii Adama Hanuszkiewicza (1998) oraz Śluby panieńskie Aleksandra Fredry w reżyserii Andrzeja Łapickiego (2002).
Następne sezony przyniosły kilka interesujących propozycji, m.in. Gombrowiczowską Iwonę, księżniczkę Burgunda (2004) w reżyserii kolejnego dyrektora teatru, Katarzyny Deszcz (2003-2006) i Skrzyneczkę bez pudła Wiesława Dymnego w inscenizacji Andrzeja Sadowskiego (2004). Tomasz Man wystawił Piaskownicę (2004) i Pierwszy raz (2008) Michała Walczaka, prześmiewczy portret nastolatków kształtujących swój związek według wzorów z kolorowych pism dla młodzieży.
Od 2006 roku szefem artystycznym częstochowskiej sceny jest Piotr Machalica. Teatr trzyma rozrywkowy kurs, dając ciekawie uwspółcześnioną wersję Igraszek z diabłem Jana Drdy w reżyserii Gabriela Gietzky'ego, gdzie piekłem okazuje się świat zaawansowanych technologii (2007), farsy w reżyserii Jerzego Bończaka: Jeszcze jeden do puli?! Raya Cooneya i Tony'ego Hiltona (2008), Miłość i politykę Pierre'a Sauvila (2009) oraz odartego z barokowych ozdobników Mieszczanina szlachcicem Moliera w reżyserii Waldemara Śmigasiewicza z Machalicą w roli głównej (2010), a wreszcie Takich dużych chłopców - muzyczne widowisko z piosenkami Jana Wołka w reżyserii Machalicy (2010), któremu na scenie towarzyszy Marian Opania i aktorzy częstochowskiej sceny: Waldemar Cudzik i Adam Hutyra. Na Kilińskiego można oglądać dramaturgię współczesną. Tomasz Dutkiewicz wystawił tu Jabłko Kanadyjczyka Verna Thiessena (2006), a Gabriel Gietzky tekst wyróżniony w Konkursie na Napisanie Sztuki Współczesnej - Wariacje bernhardowskie Przemysława Fiugajskiego (2006). Bronisława Nowicka przygotowała z kolei polską premierę Patrz, słońce zachodzi Sibylle Berg (2009). André Hübner-Ochodlo pracuje nad najnowszymi sztukami skandynawskimi, zrealizował Plażę Petera Asmussena (2010) oraz Znikomość Larsa Noréna - monodram w wykonaniu Macieja Półtoraka (2011).
Poza widowiskami w teatrze odbywają się także cykliczne wieczory poetyckie (Salon Poezji) oraz spotkania poświęcone dziejom sztuki teatru i warsztaty przybliżające zasady pracy nad przedstawieniem.
Autor: Monika Mokrzycka-Pokora, marzec 2011
Teatr im. Adama Mickiewicza w Częstochowie
ul. Kilińskiego 15
42-200 Częstochowa
Województwo śląskie
Tel: (+48 34) 372 33 00, (+48 34) 372 33 04
Tel/Fax: (+48 34) 372 33 50
WWW: www.teatr-mickiewicza.pl
Email: teatr@teatr-mickiewicza.pl
