Rafał Księżyk, "Fala. Polski postpunk i rok 1984"

Wciągająca i barwna opowieść o jednym z najważniejszych kontrkulturowych zjawisk dwudziestowiecznej Polski.

Przede wszystkim należy docenić timing – postpunk, nieodrodne dziecko zimnowojennych lęków, podszyte nerwową i klaustrofobiczną atmosferą, dawno już nie był tak aktualny jak w ostatnich latach. Zresztą – co jest zasygnalizowane na marginesie tej opowieści – wyrosła z niego zimnofalowa estetyka przeżywa obecnie swoją drugą młodość wśród pokolenia urodzonego już w XXI wieku.

"Fala" w pewnym sensie jest prequelem (choć na pierwszym planie pojawiają się inni bohaterowie) wcześniejszej książki Rafała Księżyka – "Dzika rzecz. Polska muzyka i transformacja 1989–1993" (2020). Jak jednak pisze sam autor, to, jak funkcjonowała scena niezależna połowy lat 80. w realiach chwiejącego się i nadgniłego systemu, było nie dziką, lecz "dziwną rzeczą".

Księżyk już na wstępie skutecznie rozprawia się z pokutującymi mitami, np. o podziemnym charakterze polskiej sceny nowofalowej lat 80. Jak wskazuje, to, co rozumiemy pod pojęciem "undergroundu", możliwe jest w realiach rynkowych – w systemie, w którym obieg kultury (i jej infrastruktura) jest centralnie sterowany, zespoły funkcjonujące poza nim nie przebiłyby się do szerszego grona słuchaczy. Owszem, wobec cenzury i anemii krajowej fonografii muzycy i fani tworzyli alternatywny obieg nagrań, ale w swojej działalności przede wszystkim zagospodarowywali szczeliny i luki systemu: zespoły korzystały z sal prób udostępnianych przez oficjalne instytucje, grały w kontrolowanych przez państwo klubach studenckich i domach kultury. Jak pisze Księżyk:

To nie podziemie było polem działań zespołów o niezależnym duchu, ale szczeliny systemu. Podziemie było ideą, która mogła co najwyżej inspirować i mobilizować. Oddolna fala młodych grup swoje sprawstwo zawdzięczała skrzętnemu wykorzystaniu wszelkich dostępnych możliwości. [...] To dopiero był wyczyn wolnej komunikacji, nadawać własny sygnał z terytorium podporządkowanego wrogiemu systemowi za pośrednictwem należących do niego środków.

Video embed

Ja stoję, ja tańczę, ja walczę

Ta paradoksalna sytuacja prowadziła do wielu – z dzisiejszej perspektywy – barwnych i absurdalnych anegdot: o kierowniku muzycznym przydzielonym zespołowi Siekiera przez spółdzielnię mieszkaniową czy o występach zespołów Variété i Aurora – grupy śmiało kroczącej drogą wytyczoną przez słoweński Laibach, zakładającą, że wyrwę w systemie można zrobić poprzez przechwycenie i karykaturalne wyolbrzymienie jego ideologicznej nadbudowy – na piknikach pierwszomajowych. Księżyk krytycznie odnosi się również do teorii "wentylu bezpieczeństwa" przywołanej często choćby w kontekście festiwalu w Jarocinie, co prowadzi go do zgoła uniwersalnych wniosków:

Wynikałoby z tego, że najlepsze, co można zrobić z odnalezioną szczeliną systemu, która przecież w każdej chwili może się zamknąć, to w niej świętować. Co świętować? Tę uchwyconą chwilę wolności.

Tak jak w przypadku dwóch poprzednich książek autora – wspomnianej "Dzikiej rzeczy" i "Śnialni. Śląskiego undergroundu" (2023) – najważniejszą część opowieści usłyszymy od bezpośrednich sprawców tego zamieszania. Księżyk świadomie pominął szeroko wcześniej opisywane sceny warszawską, trójmiejską czy wrocławską, a głos oddał przedstawicielom mniejszych ośrodków – pierwszoplanowymi aktorami tej opowieści są zespoły z Puław (Siekiera), Rzeszowa (bogata scena z zespołem 1984 na czele), Bydgoszczy (przede wszystkim Variété) Ustrzyk Dolnych i Łańcuta (Chieny Cmentarne i Hiena), Zduńskiej Woli (Kontrola W) i Torunia (Bikini).

Na drugim planie pojawiają się zarówno ogólnopolskie gwiazdy gatunku (Republika, Kult czy Klaus Mitffoch), jak i efemeryczne zespoły, o których pamiętają dziś z reguły najwytrwalsi archiwiści koncertowych nagrań zgrywanych z kaset marki Stilon Gorzów – zespoły takie jak warszawska Płonąca Żyrafa czy bydgoski Kamień do Ogórków. W książce wypowiadają się również osoby zaangażowane w propagowanie nowej muzyki: menedżerowie klubów, zespołów czy organizatorzy festiwali (m.in. Waldemar Rudziecki, Walter Chełstowski, Grzegorz Brzozowicz), ludzie mediów (Bożena Sitek, współprowadzącą listę Polski Independent w Rozgłośni Harcerskiej) czy jednoosobowe oddolne instytucje – jak Henryk Palczewski, pochodzący z Piły pasjonat rockowej awangardy i pracownik Zakładów Naprawczych Taboru Kolejowego, który w ramach działalności swojej oficyny ARS 2 zaopatrywał w kasety z dziwną muzyką z Zachodu frików z całej Polski.

Video embed

Kontrola W - Bossa Nova

"Fala" mogłaby równie dobrze nosić podtytuł (choć oczywiście mniej chwytliwy) "Polski postpunk: historia intelektualna". Wiele dowiemy się z niej o pozamuzycznych inspiracjach twórców tego zjawiska i jego inteligenckich korzeniach: fascynacjach "Pieśnią Maldorora" Lautreamonta, poezją Rilkego czy obrazami Boscha w przypadku "uroczych bestialców" z Siekiery lub twórczością Kafki w przypadku Kontroli W. Narracja prowadzona jest z zacięciem socjologicznym i kulturoznawczym, np. gdy autor analizuje środowisko społeczne, w którym wzrastali muzycy omawianych zespołów, lub gdy zastanawia się nad tym, dlaczego w polskich zespołach postpunkowych lat 80. było tak mało kobiet. Wyciąga też inne wątki obyczajowe – które z dzisiejszej perspektywy mogą zaskakiwać, gdy w potocznym mniemaniu scena niezależna kojarzy się z wolnościowym podejściem – jak mizoginia czy antyaborcyjne treści pojawiające się w tekstach jarocińskich zespołów.

Szczególnie ciekawym tematem jest też zaangażowanie nowofalowców w podtrzymywanie wymazywanej przez władze lokalnej pamięci – i to jeszcze zanim na dobre wybuchła w Polsce "literatura małych ojczyzn". Przejawia się to m.in. we fragmentach o regionalistycznych zajawkach Bohuna z KSU i Hieny (od idei Wolnej Republiki Bieszczadzkiej do aktywności w Oddziale Bieszczadzkim Towarzystwa Opieki nad Zabytkami) czy historii grupy Kirkut Koncept i dalszej działalności jej twórcy, Ireneusza Sochy, związanej z podtrzymywaniem pamięci o dębickich Żydach. Podczas lektury nasuwa się refleksja, że jednym z głównych tematów polskiego postpunka były kwestie wypierane z powszechnej świadomości – zarówno na poziomie psychologicznym (choćby przemoc, bestialstwo i pierwotne instynkty jako wiodące tematy pierwszego wcielenia Siekiery), jak i historycznym (np. wspomniane zacieranie śladów po dawnych mieszkańcach miejscowości, z których wywodziły się konkretne zespoły – Żydach, Ukraińcach przesiedlonych w ramach "Akcji Wisła" czy bydgoskich Niemcach).

Co także należy docenić, w opowieściach o konfrontacji z opresyjnym systemem, udaje się Księżykowi nie zbłądzić – co częste w przypadku publikacji o polskiej muzyce lat 80. – w rejony ipeenowsko-zbowidowskie. Jednym z fragmentów książki, który najbardziej mnie poruszył i zapadł w pamięć, była historia przytoczona przez Bolesława Błaszczyka o koledze, który przetrwał dwa lata zasadniczej służby wojskowej dzięki kasecie pionierów industrialu, Throbbing Gristle. Jak konkluduje Błaszczyk: "Ta muzyka bardziej pasowała do Polski lat osiemdziesiątych niż gdziekolwiek indziej". Jak widać, niekiedy przytłaczająca muzyka może być jedyną odtrutką na przytłaczającą rzeczywistość.

Rafał Księżyk
"Fala. Polski postpunk i rok 1984"
Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2025
Liczba stron: 408
ISBN: 978-83-8191-998-2