„Lalka”, reż. Maciej Kawalski

Ekranizacja w pełnym tego słowa znaczeniu – filmu tak wiernego wobec literackiego oryginału i przepełnionego ambicją przekładu całej powieści jeszcze nie było. Czy jednak wierność nie zamienia się przypadkiem w uległość?

Najnowsza filmowa adaptacja Lalki z pewnością zapisze się w historii. Nie tylko jako jeden z najbardziej wyczekiwanych polskich filmów roku ani nawet jako potężny, wysokobudżetowy obraz, który powstał poza systemem Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej czy festiwalowego obiegu z Gdynią na czele – przyznajmy, to nad Wisłą sztuka trudna, a na pewno rzadka. Film zapisze się też stanowczo swoją ambitną wiernością wobec literackiego pierwowzoru – porównywalną może z adaptacją Ryszarda Bera (1977), możliwą jednak dzięki dziewięcioodcinkowej formie serialowej. Jak przekornie zaznaczał producent filmu, Radosław Drabik, intencją twórców było świadome zdystansowanie się do wyznaczającej wciąż kanon adaptacji Hasa z 1968 roku – wielki filmowy autor był w końcu nie tyle zainteresowany opowiadaniem prusowskiej historii, ile jej przeszczepieniem do swojego osobnego, autorskiego uniwersum.

Maciej Kawalski, reżyser nowej adaptacji, wyraźnie odsuwa na bok swoje ambicje, a w scenariuszu napisanym przez niego, Piotra Sobocińskiego jr. i Łukasza Światowca pozycja Prusa jako autora historii nigdy nie ulega najmniejszemu zachwianiu. Decyzja ta ma swoje dobre strony, a nawet, trzeba przyznać, cechuje się pewną paradoksalną odwagą pójścia na przekór odbiorczym przyzwyczajeniom. Przy czym wiąże się też z problemami, których tak uległa wobec literackiego pierwowzoru adaptacja nie mogła wręcz uniknąć.

Zacznijmy jednak od tej ambiwalentnej odwagi – ambiwalentnej, bo związanej nie z forsowaniem granic kina, lecz z wycofaniem do XIX-wiecznego idiomu samego Prusa tworzącym film bez mała pozytywistyczny. W czasach, gdy z przymrużeniem oka patrzymy na dawną ambicję całościowego opowiedzenia o życiu społecznym, na wiarę w możliwość kompletnej, wyczerpującej historii, a także kiedy za naturalne przyjmujemy, że adaptacja klasycznych dzieł zawsze jest głęboko nasycona współczesną, aktualizującą i krytyczną perspektywą – propozycja równie bliskiej lektury i wiernej adaptacji, której niestraszne są tradycja i nobliwa, ale też trochę śmieszna staroświeckość, ma w sobie nawet coś odświeżającego. I rzeczywiście jedynym dużym wątkiem zupełnie usuniętym z dzieła Kawalskiego jest historia Heleny Stawskiej. Kobieta zakochana w Wokulskim u Prusa niebagatelną rolę odegrała też w procesie o lalkę, jedynym bodaj miejscu książki, w którym dostajemy jednoznaczną – co nie znaczy właściwą! – wskazówkę co do metaforycznego znaczenia tytułu. Wziąwszy pod uwagę objętość Lalki – około 1000 stron, czyli dobrze ponad 30 arkuszy wydawniczych – to wynik naprawdę imponujący w próbie jak najpełniejszego zekranizowania powieści, która, wydawałoby się, wymaga od scenarzysty i montażysty zdecydowanych cięć i dramaturgicznego zagęszczenia.

Ceną równie wiernego przekładu jest wyraźnie odczuwalny narracyjny pośpiech. Książkę Prusa można czytać tygodniami – film, nawet jeśli, tak jak ten, trwa dwie i pół godziny, nie zdoła odmalować równie rozległego i immersyjnego pejzażu bez zatrzymania pewnych elementów na poziomie szkiców. Chęć pomieszczenia wszystkiego na ekranie skutkuje feerią epizodów, które zawiązują się równie szybko, co kończą – jak choćby w przypadku sceny przemowy Wokulskiego, wykluczonego przez arystokrację z powodu jego niższego stanu. Wystąpienie zjednuje mu przychylność snobistycznych bogaczy, jeszcze zanim oni na dobre skończą okazywać mu niechęć. Droga od drwiących żachnięć do poklepywania po plecach jest tu zwyczajnie za krótka i przekłada się też na spłycenie wewnętrznego rozdarcia Wokulskiego, którego położenie wyraźnie traci tutaj swój tragiczny rys, tak mocno zaakcentowany w książce.

Wiąże się to też z narracyjną dyrygenturą emocji widzów. W miarę obserwowania szybkich sekwencji wzlotów i upadków, zawiązywań konfliktów i ich natychmiastowych rozwiązań, emocjonalna sinusoida staje się dość przewidywalna i niejako mało wiążąca. Dynamiczne przeskakiwanie między wątkami paradoksalnie osłabia też wiarygodność świata między ujęciami – nie zawsze konsekwentne budowanie napięcia w cząstkach większych niż pojedyncza scena oraz narracyjna zadyszka filmu przekładają się na wrażenie fragmentaryczności i niespójności świata bohaterów. Próba przeniesienia na ekran wszystkiego z powieści Prusa oznacza też ograniczenie podskórnej, niezobrazowanej akcji, której obecność powinniśmy odczuwać w szwach pomiędzy scenami – a ambicja jak najwierniejszego przekładu paradoksalnie to uniemożliwia.

Jeśli w Lalce nie brakuje prawie niczego z oryginału, to samo można powiedzieć o składzie aktorskim, bo to taki film, w którym wyświechtana fraza „plejada gwiazd” ma prawdziwe zastosowanie. Twórcy zebrali tutaj obsadę, jakiej w polskim kinie prędko nie zobaczymy. Poza Marcinem Dorocińskim i Kamilą Urzędowską w rolach głównych występują też: Andrzej Seweryn, Krystyna Janda, Maja Komorowska, Marek Kondrat, Maria Dębska, Agata Kulesza, Andrzej Chyra, Borys Szyc, Maja Ostaszewska, Dawid Ogrodnik, Cezary Żak, Jan Englert i Karolina Gruszka, a z powodzeniem można by zapisać jeszcze kilka wersów. Już przez samą tę obsadę w Lalce swoje odzwierciedlenie znajduje kilka dobrych dekad polskiego kina, a opowieść Prusa urasta dzięki temu do rangi mitu, na którym osadzona jest cała współczesna polska kultura, a także tekstu do dzisiaj posiadającego niewątpliwą moc tworzenia wspólnoty.

Ciekawe, że najbardziej w pamięć zapadają postaci drugoplanowe – zwłaszcza Dębska (jako Kazimiera Wąsowska, przyjaciółka Łęckiej) i Kulesza (pani Meliton wspierająca Wokulskiego w staraniach o Łęcką), które nasycają opowieść prawdziwymi, choć zupełnie odmiennymi emocjami. Bohaterka Dębskiej staje się dzięki jej kreacji postacią niezwykle złożoną i wielowarstwową – w stopniu daleko wyprzedzającym pozostałych bohaterów. Zadziorna, komediowa, ale też w odpowiednich momentach najszlachetniej melodramatyczna Wąsowska okazuje wielką aktorską plastyczność odtwórczyni roli. Nie ma w niej jednak szarży ani przerysowania, przeciwnie, jest pełna kontrola, nawet w momentach emocjonalnych przesileń, które w przypadku tej bohaterki nie wydają się elementem precyzyjnie rozpisanego scenariusza, lecz jej prawdziwego wewnętrznego życia.

Pani Meliton Kuleszy wprowadza z kolei niespodziewany element comic relief w tym skądinąd dość poważnym, choć niepozbawionym humoru filmie. Jej rola jest też jedynym akcentem adaptacji z wyraźnym współczesnym rysem. Poczucie komediowego timingu, precyzyjne odmierzanie kwestii, nacechowanie ich jakby naszą dzisiejszą świadomością i poczuciem humoru składają się na kreację zaskakującą: schowaną gdzieś w tle głównych osi fabularnych, ale jednocześnie nadającą fabule rytm w taki sposób, że jako widzowie czekamy na kolejne pojawienie się pani Meliton na ekranie. Regularne narady z Wokulskim narzucają ramę wielu wydarzeniom, dlatego tym dotkliwiej odczuwamy zniknięcie Kuleszy w drugiej połowie filmu, nawet jeśli jest ono uzasadnione Prusem. Znika bowiem nie tylko ona jako bohaterka, lecz także zawieszona zostaje jej kompozycyjna, porządkująca funkcja.

Zadziwiająca może być natomiast gra postaci pierwszoplanowych. Dorociński jako Wokulski – o którego przeszłości dowiadujemy się tutaj najwięcej spośród wszystkich adaptacji Lalki – jest mimo tego szczegółowego zarysowania zaskakująco monotonny i usztywniony. Urzędowska jako Izabela Łęcka ma w sobie coś teatralnego i egzaltowanego. A że u innych aktorek grających postaci z jej sfery obserwujemy to samo, możemy domyślać się, że to celowy zabieg – chodzi w nim o stematyzowanie arystokratycznego teatru pozorów i form, który choć w ostatniej ćwierci XIX wieku trzęsie się już w posadach, dalej dysponuje potężną siłą. Emfaza, z jaką Urzędowska i Janda wpadają sobie w objęcia i rozmawiają ze sobą, może być zatem obrazem krępującej władzy, jaką niosą wyobrażenia na temat tego, jak powinna zachowywać się i kim powinna być arystokratka. A wiemy z książki, że najmniejsze odstępstwo od wzorca jest surowo karane. Odpowiedź na pytanie, czy dowiadujemy się tego również z filmu, pozostawiam do rozważenia widzom i widzkom.

Przy postaci Łęckiej trzeba na koniec zresztą zatrzymać się na dłużej. To ona przecież, a nie Wokulski, znajduje się w sercu powieści Prusa, jeśli jedno takie serce można w ogóle wyznaczyć w równie szerokiej panoramie. Twórcom filmu udaje się rzecz z dzisiejszej perspektywy bardzo ważna – przełamanie stereotypu na jej temat jako kobiety zepsutej, zblazowanej i rozpieszczonej, która bawi się uczuciami poczciwego i podatnego na zranienie Wokulskiego. Jeśli na coś w Lalce przydaje się ambicja jak najszerszego zarysowania świata powieści, to właśnie na to: na przedstawienie tej rzeczywistości jako areny kupna i wymiany, przepływu kapitału, w którym równie często co tkaniny, bibeloty i stroje kupuje się ludzi i ich uczucia. Izabela Łęcka nie jest samolubną manipulantką, lecz przedmiotem, ofiarą transakcyjnej logiki swojej klasy, a ta, żeby utrzymać się na powierzchni, gotowa jest poświęcić jednostkowe życie i marzenia. Klasowy determinizm skutecznie eksponuje tutaj wszystkie relacje między bohaterami jako w istocie transakcje, którymi rządzi rachunek zysków i strat, a przede wszystkim potrzeba posiadania i potwierdzenia statusu. Twórcy filmu nie pozwalają widzom wygodnie rozsiąść się w miłosnej, melodramatycznej historii. Zgodnie z duchem Prusa każą dostrzec w niej handlową kalkulację, której wynik nikomu nie może jednak przynieść szczęścia.

Lalka. Reżyseria: Maciej Kawalski. Scenariusz: Maciej Kawalski, Łukasz Światowiec, Piotr Sobociński jr. Zdjęcia: Piotr Sobociński jr. Montaż: Przemysław Chruścielewski. Scenografia: Katarzyna Sobańska, Marcel Sławiński, Anna Mocny. Kostiumy: Katarzyna Lewińska, Tomasz Ossoliński. Muzyka: Łukasz Targosz. Obsada: Marcin Dorociński, Kamila Urzędowska, Marek Kondrat, Andrzej Seweryn, Krystyna Janda, Agata Kulesza, Maria Dębska. Premiera: 30.09.2026.

literatura pozytywizmu

pozytywizm

#lalka