Jacek Malczewski, "Thanatos"

Śmierć w twórczości Jacka Malczewskiego objawia się jako spokojna, majestatyczna, nieprzenikniona. Przychodzi "w pogodny dzień, majowy dzień", jak pisał Lucjan Rydel.

Motyw śmierci pojawia się w malarstwie Jacka Malczewskiego wielokrotnie. Artysta najszerzej odniósł się do tej tematyki w cyklu obrazów "Thanatos", który zapoczątkował w 1898 roku. Na przestrzeni kolejnych lat będzie do niego powracał wielokrotnie. Jak na symbolistę przystało, podsuwa niejednoznaczne tropy i czerpie z różnych źródeł – od antycznych mitów, przez dziedzictwo chrześcijańskie, po kulturę ludową.

Thanatos (Tanatos) to w mitologii greckiej uosobienie Śmierci i bliźniaczy brat Hypnosa – Snu. Oba bóstwa najczęściej przedstawiano jako młodych mężczyzn ze skrzydłami. Na obrazach Malczewskiego Thanatos przybiera kobiecą postać, która niekiedy może mieć też w sobie, jak zauważa Dorota Kudelska, pewien rys androgeniczny. Czasem pozostaje bezskrzydła, czasem u ramion albo u skroni wyrastają jej skrzydła jakby nietoperze lub anielskie.

Jeden atrybut pozostaje w wizjach Malczewskiego niezmienny – potężna kosa, którą dostojna personifikacja Śmierci trzyma pewną ręką lub z namysłem ostrzy. To charakterystyczny motyw pojawiający się w kulturze europejskiej od średniowiecza. Rzadko była to jednak piękna młoda kobieta, a raczej przerażająca zakapturzona kostucha, odstręczająca posłanniczka niosąca złą wiadomość. W XV-wiecznej "Rozmowie Mistrza Polikarpa ze Śmiercią" materializuje się ona jako gnijący trup.

W kompozycjach Malczewskiego Śmierci bliżej do mitologicznego bóstwa lub pięknego Anioła Śmierci. "W cichą, miesięczną noc spłynął na potężnych, twardych skrzydłach, zimny, ukojny, wielki, pełen majestatu Thanatos – władca śmierci, o kształtach niewiasty, spojrzeniu anioła" – tak w 1902 roku Antoni Gawiński na łamach "Wędrowca" pisał o jednym z obrazów z cyklu.

"Thanatos" malowany przez artystę w latach 1898-1899, obecnie w kolekcji Muzeum Narodowego w Warszawie, przedstawia nie tyle portret Śmierci, co symboliczną scenę jej nadejścia. Thanatos przybiera tym razem postać półnagiej, bezskrzydłej kobiety z kosą. Ciemne włosy ma upięte w ciasny węzeł nad karkiem, a jej luźno zarzucona, krwistoczerwona szata układa się w malownicze fałdy.

Posłanniczkę śmierci widzimy od tyłu, kroczącą w stronę skromnego drewnianego dworku ukazanego na drugim planie. Zagadką pozostaje więc wyraz jej twarzy. W otwartym na oścież oknie czeka już na nią starszy mężczyzna. Z trudem trzyma się parapetu, jakby ostatnimi siłami próbując wyjrzeć na zewnątrz. Lekki podmuch wiatru porusza firanką. Po prawej stronie, przy portyku, pies podniósł pysk znad miski i patrzy w stronę nadchodzącej postaci – cały zjeżony, nieco skulony, zaczyna pewnie szczekać. Możemy zgadywać, czy widzi nadchodzącą Śmierć, czy tylko wyczuwa jej niepokojącą obecność.

Wzdłuż fasady dworku rozciąga się ukwiecona rabata, którą przecina ścieżka prowadząca prosto w stronę okna. Przeczuwamy, co się zaraz wydarzy: Thanatos zrobi kilka kroków naprzód i delikatnie położy palce na powiekach starca. To właśnie w tym geście Malczewski ukazuje ją niekiedy na innych obrazach, jak na kilka lat późniejszej kompozycji "Śmierć".

Barwny pas roślinności kontrastuje z wszechobecnym brązem: drewnianą ścianą, omszałym dachem i klepiskiem na podwórzu. Na tym tle silnie odcina się jaskrawa zieleń trawy, fiolet bzów, blada żółć żonkili. Na ziemi lśnią jeszcze kałuże, ślad niedawnego deszczu. Odżywające, zroszone wodą rośliny przypominają o nieubłaganym cyklu natury, wiosny i zimy, życia i śmierci. W mitologii greckiej uosobieniem tej cykliczności była Persefona, córka Demeter i żona Hadesa. Powracając ze świata umarłych, co roku przynosiła światu żywych wiosnę.

Ciekawym zabiegiem Malczewskiego jest takie wykadrowanie sceny, byśmy patrzyli na nią zza pleców Śmierci. Nie ma tu teatralności. Widz staje się jakby podglądaczem intymnej chwili rozgrywającej się między starcem a kobietą. Jest w tej atmosferze zapadającego zmierzchu coś zmysłowego, podobnie jak w krwistej czerwieni szat oraz odsłoniętych plecach i pośladkach posłanniczki. Ten moment zdaje się jednoczyć trzy bóstwa: Thanatosa, Hypnosa i Erosa – Śmierć, Sen i Miłość.

Obrazy Malczewskiego stały się inspiracją dla Lucjana Rydla, młodopolskiego poety znanego jako pierwowzór Pana Młodego z "Wesela" Stanisława Wyspiańskiego. Poetycką interpretacją tej wersji "Thanatosa" jest wiersz "W pogodny dzień, majowy dzień":

W pogodny dzień, majowy dzień

Przed starym dworkiem kwitnie bez;

Przez okna z falą ciepłych tchnień

Dech słodkiej płynie woni.

W pogodny dzień, majowy dzień

Przed gankiem dworku zawył pies

I uszedł w ciemną domu sień…

Czy go strach jaki goni?

Pod oknem przemknął czarny cień

Poseł żałoby, zwiastun łez…

W pogodny dzień, majowy dzień

Śmierć idzie z kosą w dłoni…

Jak zauważa Ewa Skorupa w artykule "«Thanatos» Malczewskiego i poetyckie wyobrażenia śmierci", osobista interpretacja Rydla w końcowej części różni się nieco od nastroju zawartego w malarskiej kompozycji:

Malczewski połączył w swej twórczości cielesność, zewnętrzną ponętność kobiecości, zmysłowość, nawet erotyzm z narzędziem, które symbolicznie skazuje człowieka na odejście. Anioł śmierci przynosi u malarza ukojenie, jest posłańcem, który nie przeraża, gdyż posiada widzialne ciało, stanowiące dla obserwatora zakorzenienie w świecie materialnym, znanym mu i oswojonym, urzeka ponętną fizycznością, która uspokaja, gdyż daje fragment czegoś swojskiego.

Poeta wiernie oddał liryczny nastrój sceny – pogodny dzień, wypełniony zapachem bzu i ciepłym wiosennym wiatrem, chyli się już ku końcowi. Jednak malarski Thanatos nie wydaje się być okrutnym "posłem żałoby, zwiastunem łez", nie przemyka złowrogo jak "czarny cień". W wizji Malczewskiego nadejście śmierci nie jest tragiczną koniecznością. To raczej powitanie z przynoszącą ulgę wybawicielką – pełne pogodzenia z losem i paradoksalnie niosące nadzieję.

Literatura:

Dorota Kudelska, "Malczewski. Obrazy i słowa", Warszawa 2012.

Ewa Skorupa, "«Thanatos» Malczewskiego i poetyckie wyobrażenia śmierci" [w:] "Jacek Malczewski i symboliści", red. Krzysztof Stępniak i Monika Gabryś-Sławińska, Lublin 2012

Jacek Malczewsk

thanatos

malarstwo symboliczne

polskie malartwo xix w.