Ferdynand Ruszczyc, "Obłok"

Ferdynand Ruszczyc opanował do mistrzostwa sztukę tworzenia ekspresyjnych, pełnych emocji pejzaży z użyciem minimalnych środków. W obrazie "Obłok" widać to szczególnie dobrze.

"(…) doprawdy trudno zrozumieć, co znakomity artysta chciał przez ten utwór wyrazić, gdyż nieciekawy on jest jako kompozycja, nieprzyjemny w liniach, nieładny jako zestawienie plam barwnych i niezajmujący pod względem nastroju" - napisano na łamach "Tygodnika Ilustrowanego" chwilę po premierze namalowanego w 1902 roku obrazu. Ferdynand Ruszczyc był już wówczas znanym malarzem, większość jego uważanych za najlepsze i najdojrzalsze prace pochodzi z lat 90. XIX wieku. Skąd więc ten głos krytyczny względem cenionego artysty?

W drugiej połowie XIX wieku zaszło w polskim malarstwie sporo zmian, a jedną z nich było wykształcenie się nowej formy pejzażu. Teraz nie był już tylko realistycznym odzwierciedleniem istniejącego miejsca, zapisem rzeczywistości, stał się pretekstem do swoistej zabawy formą, do malarskiej ekspresji, eksperymentów z kolorami, tonami, fakturami. Co więcej, poprzez autorsko interpretowany krajobraz malarze opowiadali o emocjach, ukrywali w nim symbole i metafory. Przemiany te były, rzecz jasna, związane w rewolucją zachodzącą w zachodnim malarstwie – polscy twórcy znali dorobek impresjonistów i symbolistów, podążali za tymi wielkimi przemianami. Na polski grunt jednak nie przechodziły one bezpośrednio, były twórczo przekształcane, a nie kopiowane.

"Obłok" Ferdynanda Ruszczyca jest wyrazistą emanacją tych przemian – a opublikowana w "Tygodniku Ilustrowanym" recenzja pokazuje, że może nawet nazbyt wyrazistą. Bo choć w "nowych" pejzażach pozornie banalne ujęcia i mało atrakcyjne widoki były już dopuszczalne, publiczność nie była najwyraźniej przygotowana na tak minimalistyczną kompozycję. Pędzony wiatrem biały obłok, kępa drzew czy krzewów i falująca trawa – to kompozycja z pogranicza abstrakcji!

Choć złożony z niewielu elementów obraz Ruszczyca jest pełen ekspresji i siły, można uznać, że tematem tego płótna jest potęga sił natury, moc przyrody, w której człowiek nie pełni znaczącej roli, wręcz nie jest potrzebny. Szerokimi pociągnięciami pędzla, zamaszyście nakładanymi plamami farby Ruszczyc skomponował widok targanego porywami wiatru prostego krajobrazu. Więcej tu widz się domyśla niż widzi: malarz w mistrzowski sposób, za pomocą kilku zaledwie plam stworzył całą opowieść o trawiastej łące, niebie, dynamicznie zmieniającej się letniej pogodzie.

"Obłok" często łączony jest z pracami artysty o podobnej ekspresji, malowanymi na przełomie XIX i XX wieku. "Ziemia" i "Młyn" z 1898 czy "Pustka (Stare gniazdo)" z 1901 są w podobny sposób nasycone, dynamiczne, pełne nastroju i siły wyrazu. W "Obłoku" wszystkie te wrażenia zostały jednak osiągnięte z użyciem znacznie mniejszej liczby środków.

Szczyt malarskiej kariery urodzonego w 1870 roku Ruszczyca przypada na ostatnie lata XIX i pierwsze lata XX wieku. Później artysta zaniechał działalności artystycznej na rzecz pedagogicznej – tworzył podwaliny Szkoły Sztuk Pięknych w Warszawie, wykładał malarstwo pejzażowe na krakowskiej ASP, aż w końcu osiadłszy w Wilnie kreował tam życie kulturalne i współtworzył wiele organizacji i instytucji artystycznych. W swojej trwającej tylko część dorosłego życia działalności malarskiej Ruszczyc od początku koncentrował się na pejzażu. Urodzony w Bohdanowie koło Wilna, studiował w Sankt Petersburgu (najpierw prawo, potem malarstwo), później odbywał wiele podróży – od Włoch i Francji, przez Niemcy, Danię, Szwecję, po Krym. Tamtejsze krajobrazy bez wątpienia inspirowały malarza: zachował się szereg jego interpretacji nadmorskich widoków, skalistych wybrzeży, górskich szczytów i zielonych wzgórz. Co ważne, mimo że Ruszczyc bywał w Paryżu, Wenecji czy Brukseli, nigdy nie zajmowały go zabytki i przestrzenie zurbanizowane. Zawsze tematem swoich prac czynił naturalny krajobraz w czystej, niezakłóconej dokonaniami człowieka postaci.