Aleksander Gierymski, "Katedra w Amalfi"

Dzieło Aleksandra Gierymskiego, przedstawiające katedrę w niewielkiej włoskiej miejscowości Amalfi, łączy w sobie trzy ważne wątki, które pojawiły się pod koniec życia w twórczości artysty – zainteresowanie światłem jako głównym czynnikiem kształtującym obraz, kościół (oraz wierni) jako motyw malarski, a także Italia jako miejsce pełne malowniczych obiektów.

Już w XIX wieku Amalfi było znane ze swoich walorów turystycznych. Z jednej strony bowiem miasteczko to znajduje się na Wybrzeżu Amalfitańskim, które do dziś zachwyca widokiem wzgórz opadających nad sam morski brzeg, z drugiej – miejscowość ta jest położona blisko Pompejów (ok. 40 km) i Neapolu (ok. 60 km).

Nie dziwi więc, że Amalfi zainteresowało także Gierymskiego. Choć obraz powstał już w Paryżu, w 1899 roku, to jednak niewątpliwie jest on wynikiem pobytu artysty na południu Włoch zimą dwa lata wcześniej. Warto zauważyć, że po wizycie artysty na Wybrzeżu Amalfitańskim powstały również inne obrazy – widok samego miasta nad wybrzeżem (dzieło obecnie zaginione, znane tylko z fotografii) oraz szkic ambony w kościele w Ravello, czyli miejscowości oddalonej o kilka kilometrów od Amalfi. Gierymski nie był zresztą jedynym polskim artystą, którego zainteresowała ta część Włoch. Amalfi uwiecznili w swoich pracach np. Karol Miller, Marian Trzebiński czy Cyprian Lachnicki.

Obiektem, który przyciągał szczególną uwagę turystów i artystów, była trzynastowieczna katedra pw. św. Andrzeja, gdzie – jak uważano – znajdują się relikwie świętego. W 1862 roku miasto nawiedziło trzęsienie ziemi, które silnie uszkodziło fasadę kościoła. Została ona zrekonstruowana przez włoskiego architekta Enrico Alviniego. Zamiast odtwarzać dotychczasową późnobarokową elewację, starano się nadać jej pierwotny wygląd. Powrócono więc do wcześniejszego stylu arabsko-normandzkiego, typowego dla południa Itali. W miejscu w miarę jednolitej białej fasady, urozmaiconej jedynie detalem architektonicznym, pojawiły się rozmaite kolorowe elementy, które jeszcze dodały architekturze świątyni malowniczego charakteru.

Właśnie katedra stała się najważniejszym motywem obrazu Gierymskiego. Widzimy na nim kościół wraz z zabudowaniami miasteczka położonego na zboczu wzgórza. Plac przed kościołem częściowo zapełniony jest ludźmi. Nad całością góruje intensywnie błękitne włoskie niebo. Jeśli uznać godzinę na zegarze za prawdziwą, to scena ta rozgrywa się ok. 17:20.

Tak czy inaczej, chwila, którą uchwycił Gierymski, to początek zachodu słońca, a dokładnie przejście od tzw. "złotej godziny" (czyli momentu najintensywniejszego oddziaływania promieni słonecznych na chwilę przed zachodem) do zapadających ciemności. Był to jeden z ulubionych chwytów europejskiego malarstwa modernistycznego. Artyści często wykorzystywali właśnie tę porę dnia, żeby pokazać, jak światło może kształtować elementy architektury czy fragmenty pejzażu.

W przypadku dzieła Gierymskiego mamy wrażenie, że fasada jest wręcz rozedrgana zalewającym ją światłem. Silne promienie słoneczne wydobywają z niej różne detale. To właśnie dekoracyjność katedry przesądziła o wyjątkowym charakterze dzieła. Taka była zresztą cecha tego charakterystycznego stylu architektonicznego, określanego wówczas jako arabsko-normandzki. Budynki miały niejako mienić się w słońcu i zachwycać przeróżnymi materiałami, z których były wykonane.

Efekt ten jest spotęgowany także wizualnym podziałem obrazu na dwie części – ciemną u dołu oraz jasną u góry. Tworzy to kontrast, który uwypukla każdą z nich. Jak więc możemy przypuszczać, wybór szczególnie ozdobnej fasady katedry w Amalfi – oglądanej w "złotej godzinie" – nie był przypadkowy. Stanowił wręcz idealny materiał dla Gierymskiego, którego wówczas interesowało właśnie, w jak przeróżny sposób można przedstawić na obrazie światło.

Ciekawy jest także sam sposób malowania. Jak pisała Ewa Micke-Broniarek w katalogu artysty wydanym w 2014 roku:

obraz zwraca uwagę niejednorodną strukturą warstwy malarskiej. Oświetlone słońcem fasada katedry i dzwonnica są malowane impastowo, wielokrotnie nakładaną farbą, która tworzy grubą powierzchnię o bogatej fakturze. Precyzyjnie wymodelowane poszczególne elementy dekoracji architektonicznej wydają się niemal trójwymiarowe niczym płaskorzeźba – w partiach oświetlonych farba ma suchą i porowatą strukturę, w ciemnych przypomina lśniącą emalię, co jest wynikiem wielokrotnie nakładanych laserunków. Spowity cieniem pierwszy plan oraz partia nieba również została opracowana fakturalnie, ale warstwa malarska jest tu o wiele cieńsza. Niektóre postacie sztafażu i latarnie są niemal przezroczyste, ich zarysy zostały naniesione na powierzchnię malowidła już po wyschnięciu farby.

Przyjrzymy się więc dolnej partii obrazu. Widzimy na niej Włochów śpieszących na wieczorne nabożeństwo do kościoła, ale także handlujących pod figurą św. Andrzeja czy czerpiących wodę z fontanny. Gierymski także w tej części kompozycji skupił się na szczegółach – pomimo zanurzenia w głębokim cieniu możemy dostrzec intensywne czerwienie chustek, jakie mają na sobie Włoszki, czy też zieleń sprzedawanych owoców i warzyw oraz biel detali architektonicznych.

Końcowy etap twórczości Gierymskiego to nie tylko zainteresowanie światłem jako elementem wydobywającym kształty i kolory budynków, postaci czy rzeczy, ale również jego symbolicznym znaczeniem. Maluje więc np. skąpany słońcem rzymski Piazza Popolo czy rozświetlane promieniami nawy bazyliki św. Marka w Wenecji.

Jak zauważał Michał Haake, postaci pojawiające się na obrazach Gierymskiego, zwłaszcza w scenach związanych z kościelnymi wnętrzami, mogą nieść ze sobą określone znacznie. Nie są jedynie sztafażem, ale niejako streszczają to, jaką metaforyczną rolę na danym obrazie pełni światło. W przypadku naszego obrazu widzielibyśmy wiernych, którzy z pogrążonego w mroku placu, gdzie toczy się życie codzienne, patrzyliby na promieniejącą fasadę kościoła.

Co ciekawe, warto zauważyć, jak Gierymski wykadrował całą scenę. Malarz zastosował pewnego rodzaju "uskokowość" kolejnych warstw obrazu, które układają się jedna za drugą. Stąd też, choć nie widzimy całego miasta położonego pomiędzy górami a morzem, to nie mamy wątpliwości, że właśnie w takim otoczeniu się ono znajduje, zaś katedra i plac przed nią stanowią jego najważniejszą część.

aleksander giermyski

katedra w Amalfi

polskie malarstawo XIXw.