Trzy życia Zygmunta Baumana

bauman_biografie_nnn.jpg, default, Okładki książek: "Bauman. Biografia", autorka: Wagner Izabela, 2021, fot. Wydawnictwo Czarna Owca, "Bauman", autor: Dariusz Rosiak, fot. wydawnictwo M, Trzy życia Zygmunta Baumana

#filozofia

#dziedzictwo

#literatura

Każda z trzech biografii Zygmunta Baumana, które ukazały się w Polsce w ciągu ostatnich trzech lat ma nieco inny charakter, inną dynamikę, nieco inaczej rozłożone akcenty, jednak diametralnie się od siebie nie różnią. Raczej uzupełniają się, niż wchodzą ze sobą w konflikt.

"Biografia to śledztwo, chodzenie śladami bohatera, zaglądanie do szuflad i schowków ludzkiej pamięci, do archiwów…" – pisze Artur Domosławski w swojej książce "Wygnaniec. 21 scen z życia Zygmunta Baumana". I zaraz dodaje "To także spekulacja. Bo ile naprawdę i z niezachwianą pewnością jesteśmy się w stanie dowiedzieć się o innym człowieku? Choćby o splątanej sferze motywacji? Z tych samych faktów różni biografowie mogą ułożyć zupełnie inne opowieści". Jednak obraz życia Zygmunta Baumana, który wyłania się z wydanej w 2021 roku książki Domosławskiego i dwóch innych biografii wybitnego socjologa i filozofa, które ukazały się w Polsce ciągu ostatnich trzech lat, czyli "Bauman" Dariusza Rosiaka (2019) i "Bauman. Biografia" (2021) Izabeli Wagner, jest spójny. Każda z tych opowieści ma nieco inny charakter, inną dynamikę, nieco inaczej rozłożone akcenty, ale zasadniczo się od siebie nie różnią. Czytane jedna po drugiej raczej się uzupełniają, niż wchodzą ze sobą w konflikt.

Każdego z biografów Bauman fascynuje – jego światowa kariera, jego przenikliwe analizy współczesności i umiejętność tworzenia trafnych metafor, jego życie, w którym tyle się działo, że można by tymi wydarzeniami wypełnić życiorysy kilku osób. Przede wszystkim jednak starają się zrozumieć, dlaczego w Polsce Bauman budzi tak skrajne emocje, dlaczego tak często traktowany jest z agresją lub z lekceważeniem, dlaczego był z niej wypędzany. Skąd się wzięła czarna legenda Baumana i dlaczego miała tak znaczną moc oddziaływania. Z tego powodu ich książki – w szczególności obszerne dzieła Wagner i Domosławskiego – to nie tylko biografie słynnego człowieka, ale też próba zobaczenia losów i wyborów jednostki w kontekście czasów, w których przyszło jej żyć. Dlatego są nie tylko opowieściami o Baumanie, ale również o skomplikowanej i pogmatwanej historii przedwojennej i powojennej Polski. Domosławski na początku swojej książki pisze:

Text

W drodze na szczyty nauk humanistycznych Bauman był wielokrotnie zamieszany w Wielką Historię. Z tego powodu doszło do zdarzeń, które zaciążyły nad ostatnimi latami jego życia. Spróbuję tu opowiedzieć, co w istocie wydarzyło się i jakie były okoliczności wypadków prowokujących oskarżenia i osobliwy ostracyzm.

Wagner zaś w zakończeniu swojej stwierdza:

Text

Przedstawienie przeszłości Baumana w kontekście czasów, w których żył, powinno umożliwić wyjaśnienie nieporozumień i odeprzeć błędne oskarżenia, a także ujawnić wpływ ksenofobii, nacjonalizmu i antysemityzmu – czynników, które zdeterminowały jego życie.

Thumbnail — Zygmunt Bauman 1963, Warszawa, fot. Janusz Sobolewski / Forum

"Innego życia mieć nie mogłem"

Co ciekawe, obydwoje autorzy pogłębionych biografii Baumana na ich początek wybierają dokładnie tę samą scenę. Zarówno książka Wagner, jak i Domosławskiego zaczyna się od opisu uroczystego powitania Baumana w auli Uniwersytetu Wrocławskiego w 2013 roku, które zostało zakłócone przez wtargnięcie grupy młodych mężczyzn z transparentami m. in. Narodowego Odrodzenia Polski, wykrzykujących agresywne, pełne nienawiści hasła. Wagner i Domosławski wybierają ten sam punkt wyjścia dla swoich opowieści, nieco inaczej jednak opisują bezpośrednią reakcję Baumana na wrocławski incydent. Domosławski pisze:

Text

Takim go widzę w tej scenie: kruchy mężczyzna w popielatej marynarce, którego twarz zdradza smutek, względnie zmęczenie. Spojrzenie ciemnych, żywych oczu jest spokojne. Chwilami przypisuję mu coś w rodzaju niedowierzania, że to, co widzi, dzieje się naprawdę. (…) On patrzy, podpierając dłonią podbródek. Milczy. Po kilku minutach wysłuchiwania okrzyków mowa jego ciała zdradza zniecierpliwienie.

Wagner natomiast opisując wyprowadzanie przez policję agresywnej grupy, zauważa: "Bauman siedzi osamotniony na scenie – wygląda na załamanego".

Mam wrażenie, że te opisy się uzupełniają. Zmęczenie, smutek, zniecierpliwienie, rozczarowanie, poczucie klęski to cała gama uczuć, które Bauman mógł wtedy odczuwać. Po wydarzeniu we Wrocławiu i następujących atakach w Poznaniu filozof przestał przyjeżdżać do Polski, by wygłaszać gościnne wykłady, odbierać nagrody i brać udział w dyskusjach. Po raz kolejny poczuł się z niej wypędzony.
Wszystkie trzy biografie podkreślają, jak bardzo zaciążył na jego życiu antysemityzm, z którym urodzony w 1925 roku Bauman już jako dziecko zetknął się w przedwojennym Poznaniu. Na poznańskich Jeżycach, gdzie mieszkał z rodzicami i siostrą, był jedynym żydowskim chłopcem, przynajmniej w swojej okolicy. W dodatku jako dziecko był otyły. Jak pisze Rosiak:

Text

Zanim Zygmunt poszedł do gimnazjum, skończył sześć klas w oddalonej o dwieście metrów od domu szkole podstawowej przy ulicy Słowackiego. Te dwieście metrów to była codzienna droga przez mękę. Gdy wychodził z domu, już na niego czekali, w końcu specjalnego wyboru nie mieli. Dla chłopaków z dzielnicy był darem z nieba, ofiarą, której nie musieli szukać ani wyłuskiwać ze swojego grona. Gruby Żyd – czy może być coś bardziej atrakcyjnego dla dzieciaków, których każda inność razi, niepokoi, burzy i tak chwiejne w tym wieku poczucie bezpieczeństwa? Lżyli go, szturchali, wyśmiewali, choć, jak pisał po latach nigdy nie przekraczali granicy: byli nie tylko myśliwymi, lecz także troskliwymi hodowcami zwierzyny.

W 1938 roku Bauman zaczął naukę w prestiżowym gimnazjum im. Bergera i tam doświadczył poniewierania i upokorzeń związanych z gettem ławkowym. Rok później na Poznań zaczęły spadać pierwsze bomby. Baumanowie w nocy z drugiego na trzeciego września 1939 roku opuścili miasto i udali się do Włocławka, gdzie mieszkała rodzina matki. Stamtąd, przerażeni brutalnością Hitlerowców, uciekali dalej na wschód. Wojnę Bauman spędził w ZSRR, tam skończył szkołę średnią. Wrócił do Polski z armią Berlinga, brał udział w walkach o Kołobrzeg. W latach tuż powojennych – co mu potem często zarzucano – pracował w Korpusie Bezpieczeństwa Wewnętrznego. W 1948 Bauman wziął ślub z Janiną Lewinson, z którą spędził ponad sześćdziesiąt lat. Zwolniony z KBW zaczął robić błyskotliwą karierę na Uniwersytecie Warszawskim. W 1956 roku obronił doktorat na temat brytyjskiego socjalizmu, w 1961 habilitował się na podstawie rozprawy "Klasa, ruch, elita. Studium socjologiczne dziejów angielskiego ruchu robotniczego," w 1962 objął Katedrę Socjologii Ogólnej UW. Wszystko to skończyło się w marcu 1968 roku – Bauman został usunięty z pracy na Uniwersytecie. On i jego żona coraz bardziej przerażeni falą antysemityzmu 23 czerwca 1968 roku wraz z córkami wyjechali z Polski. Bauman po raz drugi w swoim życiu stał się wtedy uchodźcą, wygnańcem.

Uchodźca, wygnaniec, outsider

Cała trójka biografów stara się pokazać zarówno skomplikowaną historię powojennej Polski, jak i zrozumieć przyczyny zaangażowania Baumana w komunizm. Pokazują też, jak wielkim wstrząsem była dla niego marcowa nagonka i konieczność wyjazdu z Polski. W Izraelu, gdzie udał się z rodziną, nie czuł się dobrze. Niepokoił go rosnący militaryzm, już wtedy krytykował izraelską politykę wobec Palestyny. Pomimo tego, że bardzo szybko nauczył się hebrajskiego i w tym języku wykładał na uniwersytetach w Tel Awiwie i Hajfie w 1971, podjęli z żoną decyzję o wyjeździe do Leeds w Anglii, gdzie Bauman otrzymał propozycję pracy na uniwersytecie. To w Leeds zaczął robić międzynarodową karierę, to tam poczuł się bezpieczny i doceniany, ale to również tam okazało się, że charakterystyczny dla Anglików dystans nie pozwalał mu zapomnieć, że jest kimś z zewnątrz, że "nie przynależy". Z czasem zaczął się zastanawiać, czy to "nieprzynależenie" nie jest jedną ze składowych kondycji współczesnego człowieka. Jak sam mówił:

Text

Nie pamiętam, bym przed brutalnym marcowym przebudzeniem 1968 roku, gdy publicznie zakwestionowano moją polskość, przywiązywał jakąś szczególną uwagę do kwestii tożsamości, przynajmniej jeśli idzie o narodowość. Chyba myślałem, że zwykłą koleją rzeczy odejdę sobie bezboleśnie na uniwersytecką emeryturę, a potem, gdy nadejdzie ten czas, pochowają mnie na jednym z warszawskich cmentarzy. Ale od marca 1968 roku każdy dookoła wciąż oczekuje mojego samookreślenia i posiadania przeze mnie poważnego, starannie wyważanego oraz bystrze dowiedzionego obrazu mojej tożsamości. Dlaczego? Ponieważ odkąd stałem się "człowiekiem w ruchu", który zerwał ze wszystkim, co mogłoby uchodzić za "naturalne środowisko", nie było już miejsca, gdzie mógłbym pasować, jak to się mówi, na sto procent. Wszędzie odstawałem, byłem – raz nieznacznie, raz rażąco – kimś spoza.

Na Uniwersytecie w Leeds Bauman bardzo szybko został szefem Katedry Socjologii, bardzo lubił wykłady i zajęcia ze studentami. Potem pojawiły się książki, które przyniosły mu światową sławę, w których zadziwiał nowatorskimi sposobami opisywania rzeczywistości. W 1989 roku ukazała się "Nowoczesność i Zagłada", w 2000 roku – "Płynna nowoczesność". Książki Baumana przekroczyły akademickie ramy, były komentowane i czytane na całym świecie. Izabela Wagner, która jeden z kluczy do odczytania losu Baumana widzi w napięciu pomiędzy jego poczuciem tożsamości, a master status, czyli tożsamością, jaka była mu narzucana, pisze:

W drodze – wszędzie na świecie, gdzie występował (poza Polska) – był słynnym mędrcem z siwymi włosami, otoczony kłębami fajkowego dymu. Był instytucją i ceniona marką. VIP-em z diamentową kartą lojalnościową linii lotniczych KLM (co jest rzadkością wśród naukowców). Wielu czytelników używa terminów wymyślonych przez Baumana i spogląda na świat przez jego obiektyw. Większość z nich nie wiedziała jednak, jak był postrzegany w Polsce. Większość nic nie wiedziała i nadal nie wie o jego problemach z tożsamością i statusem: czy był Polakiem, czy Żydem, komunistą czy socjalistą, filozofem czy socjologiem.

Bauman osiągnął coś prawie niemożliwego do osiągnięcia, rzecz unikatową. Jego master status był niepowtarzalny, tylko dla niego.
Był po prostu Zygmuntem Baumanem.

Po przejściu na emeryturę, a w szczególnie w dwóch ostatnich dekadach swojego długiego życia – zmarł w 2017 roku w Leeds w wieku 92 lat – Bauman pisał z zawrotną szybkością, wręcz nałogowo. Publikował po dwie, trzy książki rocznie. Czasami zarzuca się mu ten nadmiar – niekiedy krytycy uważają, że jego tezy powinny być bardziej doprecyzowane, że miał skłonność do auto-powtórzeń. Zarzucają mu też nienaukowość, brak metody. Rzeczywiście Bauman upodobał sobie formę eseju, łączył różne dziedziny, różne zainteresowania, był interdysplinarny, zanim stało to się modne. Jak pisze Dariusz Rosiak:

Text

Bauman był przede wszystkim pisarzem, bardziej eseistą niż naukowcem, kluczową rolę w jego pisaniu odgrywały styl, umiejętność opowiadania historii, budowania metafor i obrazów z elementów na pierwszy rzut oka całkowicie nieprzystających. (…) Zapytany, jakie książki wziąłby ze sobą na bezludną wyspę, nie wymienił żadnego dzieła Marksa ani Adorna, ani Gramsciego, ani Derridy, tylko opowiadania Borgesa, do którego dorzucił książki Roberta Musila, Georges’a Pereca, Milana Kundery, Itala Calvina.

Zarazem w tym, że Bauman w swoich zainteresowaniach wykroczył poza stricte socjologiczne badania oraz to, co Richard Rorty nazywał "zatopionymi w bursztynie problemami filozofii", które poza murami akademii mało kogo obchodzą, tkwiła jego siła. Rezonował z doświadczeniem współczesnych ludzi, opisywał ich odczucia i spostrzeżenia. Był niezwykle bystrym obserwatorem rzeczywistości i mistrzem w tworzeniu trafnych, przemawiających do wyobraźni metafor. Dziś mówienie o płynności rzeczywistości można złośliwie uznać za banał, komunał. Ale tylko dlatego, że w momencie, gdy ją wymyślił – tu znów nawiążę do Rorty’ego – była to metafora tak odkrywcza i świetlista, że weszła do powszechnego użycia. A tworzenie dobrych metafor to wielka sztuka. Jak pisał w "Poetyce" Arystoteles: "tego jednego nie można się od nikogo nauczyć, gdyż jest to sprawa wrodzonego talentu".

Związki życia i twórczości

Choć każdy z trojga biografów stara się skupić na życiu Baumana, a nie na jego twórczości, która została już zbadana przez filozofów i socjologów, to w przypadku życia znanego myśliciela pytanie o związek między biografią i dziełem musi się w ostatecznie pojawić. Powstaje pokusa dostrzegania podobieństw, motywów, odbicia doświadczeń. Domosławski pod koniec swojej książki stwierdza:

Text

Każda twórczość jest poniekąd autobiograficzna. Wyjątkowość dzieła Baumana – co widzę teraz wyraźnie – polega na tym, że był zarówno jego autorem, jak i obiektem refleksji. Zdarzało mu się mówić, że jest równocześnie rybą i ichtiologiem. Tę frazę słyszałem przed laty, ale wówczas nie znając całej Baumanowej trajektorii, przypuszczałem, że to po prostu dobry greps, uwodliwa metafora. Dziś myślę inaczej.

Wagner z kolei podkreśla:

Text

Bauman nie zgadzał się z hipotezą mówiącą o bezpośrednim powiązaniu pracy intelektualisty z jego życiorysem. Podważał ją argumentem, że gdyby tak było, mógłby pisać tylko o problemach mających związek z jego własnymi doświadczeniami.

Zarazem jednak przyznaje:

Text

Twierdzę, że Bauman odnosił największe sukcesy, sięgając po te tematy, które pokrywały się z jego osobistym doświadczeniem.

Kolejnym pytaniem jest to, jak wiele każdy z biografów wkłada do swojej opowieści o Baumanie samego siebie. Książka Rosiaka jest bardzo sprawnie dziennikarsko i literacko opowiadzianą historią. Jej stosunkowo niewielka objętość (256 stron) może być atutem w stosunku do liczących po ponad 800 stron książek Wagner i Domosławskiego. Siłą rzeczy jednak w stosunku do tych pogłębionych biografii można ją postrzegać jako skrótową i zawierającą uproszczenia. Wagner jest naukowczynią, socjolożką specjalizującą się w badaniach nad twórczymi zawodami i biografiami, i jak sama podkreśla, zależało jej na naukowym charakterze biografii. Na osobiste odczytanie czy też impresję postaci Baumana pozwala sobie dopiero w postscriptum znajdującym się w polskim wydaniu książki. Warto bowiem zauważyć, że "Bauman. Biografia" ukazała się oryginalnie w 2020 roku po angielsku nakładem Polity Press, wydawnictwa, które wydawało książki Baumana. Książka Domosławskiego ma więcej dramaturgii, autor świadomie też zaznacza swoją obecność w opowieści o Baumanie, swoje zaangażowanie – nie tylko opisuje swoją z nim znajomość i sympatię do niego, ale stawia tym samym ciekawe metapytania dotyczące biografii jako gatunku. Jak pisze:

Text

Każda biografia to przede wszystkim opowieść o bohaterze, zawierająca jednakowoż okruchy autoportretu tego, kto pisze – jego doświadczeń, światopoglądu, stosunku do bohatera, intuicji, wyczucia, metody pracy.

W ten sposób każda biografia staje się ćwiczeniem w rozumieniu i empatii. Uczula na niejednoznaczności oraz niuanse, daje czytelnikowi nadzieję na lepsze zrozumienie nie tylko jej bohatera i jego czasów, ale także jej autora, i wreszcie siebie samego.

Język Polish