Przemysław Pawlak: Witkacego wciąż nie traktuje się poważnie [WYWIAD]

przemyslaw_pawlak_img_8638a.jpg, default, Przemysław Pawlak, fot. Izabela Glubiak

Nowa biografia Witkacego stanowi pretekst do dyskusji nad burzliwym życiem artysty, człowieka swoich czasów oraz miłośnika Czystej Formy – której sens wyjaśnia nam Przemysław Pawlak.

Jan Czempiński: Czy napisanie biografii Witkacego oznacza, że Przemysław Pawlak zrzekł się aspiracji artystycznych?

Przemysław Pawlak: A miałem kiedyś aspiracje artystyczne? W szkole i na studiach pisałem wiersze, ale to było ćwierć wieku temu. Może wezmę się za malowanie kiedyś, można sporo zarobić przy obecnych cenach młodej sztuki na aukcjach. Zaznaczam, że wszystko mówię poważnie.

Czy to będą obrazy w stylu witkacowskim?

Nie, tak to nie umiem, nie mam warsztatu ani talentu. Raczej konceptualne i abstrakcyjne, żeby szybko tworzyć i sprzedawać. Ale skąd ty w ogóle wziąłeś moje aspiracje artystyczne?

Już się tłumaczę. W traktacie "O Czystej Formie" Witkacy pisze: "reprodukowaniem przeszłości, odtwarzaniem rzeczywistości zajmują się ludzie niezdolni do artystycznej twórczości, a mający dziwną, niczym niewytłumaczoną chęć a nawet konieczność malowania i pisania. «Widzę świat, wiem coś o życiu, dlaczegóż bym nie miał świata odmalować, a życia opisać?» – myślą sobie i pokrywają tysiące płócien i foliały papieru". Ty pokryłeś sporo, książka liczy prawie 600 stron.

Lubię detektywistyczne śledztwa – literackie i historyczne. Kwerenda biblioteczna, archiwalna, prasowa, tak zwany research to jest to, co mnie rajcuje i w czym się spełniam. Samo pisanie jest męką, biografii Witkacego też nie zamierzałem pisać. Dostałem zlecenie od szefa Wydawnictwa Iskry, Wiesława Uchańskiego, i je wykonałem. A jeśli idzie o Czystą Formę, podzielam pogląd Witkacego, że powieść, a tym bardziej biografia, jak każda duża proza, nie jest dziełem sztuki.

Co musi mieć dzieło sztuki, żeby było dziełem sztuki?

Zgadzam się z Witkiewiczem, że musi spełniać warunki podane w teorii Czystej Formy. Wszyscy twierdzą, że jest ona trudna do zdefiniowania, a on to wyłuszczył bardzo jasno, właśnie w "O Czystej Formie" z 1932 roku. Per analogiam, to jest jak liturgia w religii, geometria w matematyce czy gramatyka w języku, czyli jakiś porządek. Dzieło ma nie być referencyjne, nie opowiada o innej, zewnętrznej rzeczywistości. Istnieje samo dla siebie. Może mieć, jak pisał, elementy kojarzące się z istniejącymi w realnym świecie: słowa coś znaczące w języku polskim, części ciała ludzkiego – choć twierdził, że Botticelli mógłby w miejscu łydki Wenus namalować butelkę, byle kompozycyjnie to się zgadzało. Porządek powinien być wewnętrzny, to znaczy zasady, według których skonstruowany jest dany twór, powinny być zasadami tego tworu. Tak jak w liturgii – nieznający jej obserwator zewnętrzny postrzega nabożeństwo jako coś niezrozumiałego, bez sensu. Liturgia nie opowiada o czymś, tylko porządkuje to, co się dzieje wewnątrz. W geometrii wielościan foremny jest wyjątkowo ciekawą bryłą, mimo że nie opowiada nam niczego, ani o obyczajach, ani o emocjach, ani o relacjach międzyludzkich.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Stanisław Ignacy Witkiewicz, "Walka", ok. 1920, Muzeum Narodowe w Kielcach, fot. MNW

Obrazek

witkacy_-_walka_ok._1920_-_muzeum_narodowe_w_kielcach.jpg

Tylko skąd słowo "czysta" i pretensja do całościowości, która się w nim kryje? Twoje wyjaśnienie zgadza się ze słowami autora, który twierdził, że dzieło sztuki zaczyna się tam, gdzie "zacznie się przewaga samej formy nad treścią". I dalej: "Taką samą przez się działającą formę, wywołującą estetyczne zadowolenie, nazywam Czystą Formą. Nie jest to więc forma pozbawiona treści, bo takiej żaden żywy stwór stworzyć nie potrafi, tylko ta, w której życiowe składniki stanowią element drugorzędny". A więc to nie jest "czysta" forma, tylko "przeważająca".

Myślę, że problemem jest ubóstwo, nieadekwatność języka. Stąd brały się nieporozumienia, niezrozumienie postulatów estetycznych Witkacego – od sporu z Karolem Irzykowskim począwszy. Przez formę rozumiemy zazwyczaj jakieś naczynie, kształt, powłokę dla treści. A tu treść jest tożsama z formą, najważniejsze jest ordo, struktura, porządek.

Może więc takiego określenia powinien użyć? "Czysta" jest jednoznaczne. "Czysta" nie jest brudna, ani nawet zabrudzona.

Mógł był rzeczywiście wymyślić słowo, które nie zaburzałoby recepcji jego teorii. Bo tu nie chodziło o żadne stopniowanie, to była idea, próba wyjścia przez Witkacego w definicji sztuki na poziom metafizyki. Tak jak w przypadku "czystej" liturgii. Nigdy nie jest tak, że w trakcie nabożeństwa wszystkie gesty, działania i wypowiedzi uczestników są dokładnie zgodne z liturgią i z niej wynikające, a jednak jest to próba dotknięcia Absolutu, Tajemnicy Istnienia. O to samo na polu sztuki chodzi w Czystej Formie.

Myślę, że do tego wrócimy, a na razie jeszcze trochę o Przemysławie Pawlaku. Opowiedziałbyś, jak dzisiejszy teatrolog, prezes Instytutu Witkacego i wice-naczelny czasopisma "Witkacy!", wpadł na swój temat?

Miałem w biblioteczce rodzinnej "Sonatę Belzebuba" z dedykacją dla ks. Henryka Kazimierowicza. Całostronicową, napisaną fioletowym atramentem. Przeczytałem ten dramat, mając z dziesięć lat, zapewne bez zrozumienia. Później zainteresowałem się, kim był podpisany tam Witkacjusz, a kim ksiądz. Spodobały mi się portrety Witkacego, chciałem mieć jakiś na własność. Jednak zawsze ceny były za wysokie... i nadal są. Będąc początkującym studentem, chodziłem na aukcje, nawet do Bristolu, i marzyłem o własnym obrazie. Po wielu latach przesłałem skan dedykacji z "Sonaty" profesorowi Lechowi Sokołowi. Reakcja była błyskawiczna. Kazimierowicz był legendą i jedyną szansą na dotarcie do zaginionych dramatów Witkacego, które – jako jedyny – miał wszystkie własnoręcznie przepisane. Ujawnienie książki z księżowskiej biblioteki stało się dla witkacologów sensacją i odnowieniem nadziei na odnalezienie nieznanych tekstów Mistrza. I już mnie nie puścili. Kilka lat temu opracowałem i wydałem w PIW-ie rozprawy antropologiczne i etnologiczne Kazimierowicza, potem napisałem – jako swój doktorat – jego biografię, "Ksiądz z nienapisanej sztuki Witkacego".

Czyli ukąszenie witkacowskie jest u ciebie starsze niż doświadczenie aktywizmu w Miasto Jest Nasze. A czy w Witkacym da się odnaleźć duszę aktywisty?

Można powiedzieć, że "Narkotyki" i "Niemyte dusze" były taką próbą wychowywania narodu, w czym upodabniał się do ojca (moim zdaniem jednak pozornie). Pomstował na brak higieny Polaków, tłumaczył, jak należy się myć, golić, leczyć i uprawiać gimnastykę. Uwalniał też z łańcuchów psy podwórkowe, gdy jeszcze prawie nikt nie dbał o prawa zwierząt. Postulował ich ochronę i godne traktowanie, nie zabijał nawet much. Ale aktywisty miejskiego w nim chyba nie znajdziemy. W ogóle nie był typem spacerowicza miejskiego czy flâneura.

Ciebie też nie jest łatwo zaklasyfikować. Czytając książkę miałem wrażenie, że "utemperowany" Witkacy pisze o Witkacym, czego są plusy dodatnie i plusy ujemne. Nadążasz za bohaterem, nie odstajesz myślą i językiem, widać kwerendę na witkacowską miarę. Powiedziałbym jednak, że temperujesz się i lepiej radzisz z rzeczywistością niż on, dzięki czemu gęsty szczegół podajesz żywym, ale zrozumiałym językiem. Z drugiej strony, zdajesz się pozostawać pod urokiem Stanisława. Nawet jak "karcisz", to z góry wybaczasz, bo geniusz.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Autoportret Stanisława Ignacego Witkiewicza, fot. dzięki uprzejmości autora

Obrazek

witkacy_013a.jpg

Nie było moim zadaniem, ani zamiarem, pisanie panegiryku. Starałem się zrozumieć przesłanki działania, stąd i wybór formuły, w której towarzyszę Witkiewiczowi, co może rodzi wrażenie, że jestem pod jego wpływem. Przyjąłem zasadę, że nie cytuję opinii ani dyskusji witkacologów. Napisałem popularną biografię, podążając za bohaterem. I kiedy np. usłyszałem w wywiadzie dla radiowej Dwójki, że prześlizguję się po temacie samobójstwa Jadwigi Janczewskiej w 1914 roku, to odpowiedziałem: jego przy tym nie było. Pokłócili się, poszedł w góry, wrócił po kilku dniach, a ona już nie żyła. Wiemy tylko, że wpadł w rozpacz. Opisałem obszernie skalę poczucia winy, jakie nim potem targało. Zależało mu jednak też na tym, by przetrwała notatka, w której za śmierć narzeczonej obwiniał Karola Szymanowskiego. Sądził, że Jadwiga była z nim w ciąży i targnęła się na swoje życie, nie widząc honorowego wyjścia z sytuacji.

Jak na osobę, która sama nie chciała żyć w monogamii, mało to przekonująca pretensja.

Jak na osobę typową dla ówczesnej epoki i sfery – nazwijmy to po imieniu wreszcie. Ogromna większość facetów w jego pokoleniu, i nie tylko wtedy, nie żyła w monogamii, natomiast większość zmuszała do wierności swoje żony.

W takim razie Janczewska miała prawo do takiego zachowania, jeśli rozmawiamy o relacji na partnerskich zasadach, czy nie?

Na temat monogamii znamy poglądy Witkacego z lat 20. Wtedy przed ślubem z Jadwigą Unrużanką ustalili, że nie będą żyć w monogamii i że nie będą mieli dzieci. Na takich zasadach wzięli ślub w 1923 roku, a Witkacy realizował ustalenia do bólu konsekwentnie. Nie wiemy natomiast, jakie miał poglądy w młodości, gdy był narzeczonym Jadwigi Janczewskiej. Poza tym ocenianie człowieka, o którym wiemy bardzo dużo tylko dlatego, że znamy jego ekshibicjonistyczną korespondencję, na tle współczesnych, którzy skrzętnie ukrywali życie intymne, jest co najmniej błędem metodologicznym. Stach prosił Ninę (żonę Jadwigę), by paliła listy, a ona prawdopodobnie zniszczyła niektóre, a pozostałe pieczołowicie zbierała i przechowywała dla przyszłych badaczy. Czy Anna i Jarosław Iwaszkiewiczowie żyli inaczej? Tadeusz i Zofia Żeleńscy? Irena i Jerzy Krzywiccy? Praktycznie wszyscy znajomi Witkacego żyli podobnie, w otwartych związkach.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Jadwiga i Stanisław Ignacy Witkiewiczowie, lata 20. XX wieku, fot. NN, dzięki uprzejmości autora

Obrazek

witkacy_018.jpg

Celna uwaga. Na czym jednak polegało, już w latach 20., "realizowanie ustaleń do bólu konsekwentnie"?

Wymuszał na żonie konsekwencję. Tak się raz umówili i Witkacy się tego kurczowo trzymał. Dzisiaj powiedzielibyśmy może, że był w spektrum autyzmu, bo podchodził zero-jedynkowo do najróżniejszych spraw. Ludzie są przyzwyczajeni, że coś tam się powie, a później najwyżej zmieni zdanie, nie przywiązują wagi, zapominają. A on ciągle rozliczał siebie i innych, ze wszystkiego. Jakby nie wiedział, że da się inaczej.

To ciekawy wątek, z którym jak rozumiem, też chcesz walczyć. Witkacy-wariat. Albo pseudowariat, jak go nazwał Gombrowicz. Jeśli rozumieć wariactwo jako odchylenie od norm społecznych i tylko tyle, to mimo typowości, na którą zwróciłeś uwagę, zaryzykowałbym, że Witkacy był "wariatem".

W jakim sensie więc był odchylony od ówczesnej normy społecznej?

Zaczynając od potrzeby skandalu…

Skandalu, który mógł zrujnować dobre imię zmarłej narzeczonej, Witkacy unikał do końca życia. Skandal to było coś, co niszczyło życie. Nazwijmy rzeczy po imieniu. W przypadku Witkacego możemy mówić o żartach i zabawach.

Nie robił żartów i zabaw kosztem innych ludzi?

Żadnych nadzwyczajnych, jeśli poczytać, co wyprawiali inni artyści. Przepraszam, ale nie widzę skandalu w tym, że Witkacy wsadził raz kotlet do portfela i dał go kelnerowi zamiast gotówki. Proszę, byśmy zaczęli rozmawiać o nim naprawdę poważnie. O człowieku, który brał udział w I wojnie światowej i miał ewidentnie zespół stresu pourazowego, a potem zgłaszał się do wojska po wybuchu kolejnych wojen, z poczucia obywatelskiego obowiązku, normalnie mówi się w kategoriach patriotyzmu i martyrologii. Tymczasem Witkacego w ogóle nie traktuje się poważnie.

Traktuję go poważnie. Na razie przyjąłem tylko, że "wariat" to ktoś odstępujący od norm społecznych, a nie że "wariat" musi być złym człowiekiem. "Wariat" może zbierać słuszne pochwały za udział w wojnach, jeśli są to wojny obronne. Najbardziej chodzi mi o to, jak pisał i odnosił się do krytyków czy publiczności. O narkotyki, których testował mnóstwo. O zmuszenie swojej żony do aborcji, powodowany – jak piszesz – strachem przed ograniczeniem wolności, jakim byłby dla niego potomek. To jest odstępstwo od normy, rozumianej również historycznie.

Zacznijmy od aborcji. Starałem się nie przykładać do tego dzisiejszych norm. Wówczas było to zjawisko znacznie bardziej powszechne niż dzisiaj. Dziejące się zarówno w mieszkaniach, jak prywatnych gabinetach lekarskich, w warunkach niewyobrażalnych dla nas okrucieństw. Tak samo porody. Henryk Jasieński, którego cytuję w biografii, pisał, że przy ówczesnym poziomie wiedzy medycznej, największym okrucieństwem było oczekiwać od żony, że urodzi dziecko. Bo to była ruletka: "przeżyje albo nie przeżyje". Dlatego Jasieńscy nie zdecydowali się na potomstwo. To, że Witkacy namawiał Jadwigę do aborcji, wynikało po pierwsze z tego, że tak ustalili przed ślubem; po drugie – uważał siebie za niewłaściwego kandydata do ojcostwa (w sensie genetycznym i psychologicznym); sądził też, że słabe zdrowie jego żony, jej cała konstytucja fizyczna nie uprawniała do bycia matką. Dzisiaj dzieci jest relatywnie mało, są oczkiem w głowie, istnieje prawna ochrona praw dziecka. Sto lat temu to było w powijakach, kobiety rodziły po kilkanaścioro dzieci. Moja babcia nie pamiętała nawet imion niektórych swoich braci i sióstr, które umarły tuż po urodzeniu! A ile matek, w tym dwie moje prababcie, zmarło w wyniku wycieńczenia porodami! Tym się powinien był kierować człowiek ówczesny, myśląc o rozrodzie. Naprawdę mógł myśleć o uratowaniu życia chorowitej żony.

Ale czy rzeczywiście tak myślał? Nie takie wrażenie wyniosłem z lektury twojej książki.

Starałem się nie ujawniać wszystkich swoich przekonań, bo wyszłoby rzeczywiście, że bronię go na siłę, znając tylko częściowo zachowaną korespondencję. Dlatego przyjmowałem też punkt widzenia Jadwigi, miała swoje racje. Praca badawcza polega na tym, że weryfikuje się wszystkie dostępne źródła i nie wierzy do końca żadnemu.

A jak z pozostałymi obszarami "wariactwa", czyli stosunkiem do polemistów i narkotyków? Bardzo wrażliwie reagował na krytykę, z pogardą odnosił się do dyskutantów, używał gwałtownego i nieuporządkowanego języka. Z czego moje podejrzenie, że odstępował od normy.

Nie widzę, żeby w jakimkolwiek stopniu odstawał od poziomu agresji i emocji, obecnego w krytyce literackiej, politycznej, teatralnej czy filozoficznej pierwszych czterech dekad XX wieku. Jaki to był poziom szyderstw! Irzykowski – mistrz zjadliwej riposty. W parlamencie czy na łamach radykalnie politycznie lub ideologicznie sprofilowanych gazet (czyli wszystkich), osobom o innych poglądach odmawiano w zasadzie prawa do istnienia. Polemiki były znacznie bardziej agresywne i nieuporządkowane niż publicystyka Witkacego. On właśnie domagał się uporządkowania krytyki!

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Stanisław Ignacy Witkiewicz, ''Seria sześciu portretów'', 1931, fot. Józef Głogowski, z kolekcji Ewa Franczak i Stefana Okołowicza

Obrazek

witkacy selfies 1.jpg

Zgadzam się, że trudno sobie dzisiaj wyobrazić, jaki język dominował w prasie sto lat temu, co częściowo tłumaczy Witkacego. Domaganie się porządku nie znaczy jednak, że pisał w uporządkowany sposób. Pozostając przy problemie konsekwencji, zastanawiające jest to, że popełnił bardzo społecznie odpowiedzialny tekst przeciwko używkom ("Narkotyki"), a jednocześnie w transach pejotlowych szukał Tajemnicy Istnienia. Jeden Witkacy udowadniał bezsens palenia papierosów, drugi jak dziecko uciekał przed rzeczywistością.

On tę książkę napisał dla pieniędzy.

Czyli zmyślał?

Nie, ale nie możemy brać tych treści jeden do jednego jako rzekomych poglądów ich autora. Tak samo "Niemytych dusz", powieści, dramatów czy listów. To byłoby idiotyczne. Naprawdę uważasz, że Sienkiewicz miał takie poglądy jak Kmicic? Na którym etapie życia?

Trylogia to cykl powieści. "Narkotyki" i "Niemyte dusze" to nie są powieści.

Ale to są teksty napisane dla zarobku. Chciał zrobić wrażenie na czytelni(cz)kach, zyskać ich zainteresowanie. My też to robimy, sprzedając cokolwiek, prawda? Nikt o zdrowych zmysłach nie jest przekonany, że pani, która reklamuje proszek do prania, wyraża tym swoje poglądy. Dlaczego oczekujemy tego od człowieka, który był między innymi pisarzem? Chciał zarobić, poradniki stawały się modne. Pisał jak umiał, w swoim stylu, z dużą dozą humoru i sensacyjnych treści (np. wizje pejotlowe). Liczył na taki dochód, jaki przyniosła mu wcześniej powieść – honorarium za "Nienasycenie", na poziomie dwuletniej pensji urzędniczej, przeznaczył na spłatę długów matki. Maria Witkiewiczowa miała na głowie cały dom, ojca nie było, prowadziła pensjonaty i borykała się z problemami wszystkich przedsiębiorczyń. Ocenianie poglądów jej syna na podstawie przedsięwzięcia literackiego o charakterze komercyjnym, świadczy o upadku intelektualnym dzisiejszych badaczy.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Stanisław Ignacy Witkiewicz, "Portret Marii Witkiewiczowej", 25 VIII 1918 roku, fot. dzięki uprzejmości autora

Obrazek

witkacy_-_kdm_i_0325_portret_matki.jpg

Nie świadczy. Jeśli we wstępie Witkacy pisze, że chce wreszcie zrobić coś "pożytecznego", to można mu logicznie zawierzyć.

To znaczy tylko tyle, że tak napisał. Ja dwadzieścia lat pomagałem ludziom uzyskać kredyty hipoteczne i nie zdarzył mi się ani jeden klient, którego słowne deklaracje potwierdzałyby w stu procentach dane z dokumentów.

Klient bankowy czy pani reklamująca proszek to co innego niż Witkacy, który wyłania się z twojej książki. Osoba, która na serio podchodzi do życia i metafizyki.

W swoich rozprawach filozoficznych, tak. Gdy o nich mowa, z przekonaniem twierdzę, że takie miał poglądy filozoficzne – gdy publikował je w swoim Główniaku czy w pracy "Błędne koło Koła Wiedeńskiego". Jestem przekonany, że rzeczywiście nie znosił Rudolfa Carnapa i że najchętniej zabroniłby publikacji poglądów całego Koła Wiedeńskiego. Natomiast kompilacja poglądów autora z cytatów z jego tekstów literackich to jest błąd metodologiczny.

Szkoda. W "Narkotykach" i "Niemytych duszach" zawarł obserwacje nie rzeczy abstrakcyjnych, ale życia społecznego. Na przykład zestawienie charakterystycznego dla palaczy (lekko)myślenia spod znaku "jakoś to będzie", z mentalnością Polaków, którym również miało brakować dyscypliny, to ciekawa intuicja.

To są zbitki z tak różnych porządków, że mnie to raczej bawi. Nie sądzę też, by takie generalizowanie na temat Polaków i Polek miało sens. Poza tym, w "Niemytych duszach" jest takie stwierdzenie, że autor korzystał z psychoanalizy freudowskiej – a dobrze wiedział, że nie korzystał, bo Karol de Beaurain nie implementował zaleceń Freuda. Dlaczego mamy arbitralnie jedno zdanie uznać za reprezentujące ściśle pogląd Witkacego, a inne odrzucić, gdy mamy wrażenie, że zmyśla lub manipuluje? Nie wolno tak traktować tekstu literackiego, wybierać fragmentów pasujących nam do jakiejś tezy. To nie jest fair wobec czytelników.

Nie wiem czy do tezy, ani do czyjej. Z twojej książki wyniosłem wrażenie, że Witkacy był pracowity i narzucał sobie dyscyplinę, dzięki której tworzył w olbrzymich liczbach dzieła komercyjne, a obok jeszcze takie, które uważał za sztukę. Nie wydaje mi się niewiarygodne, żeby nie mógł Polakom – jednostki mają wyobrażenie na temat społeczeństwa, w którym żyją – zarzucać braku tych cech.

Może chciał wywołać skandal, żeby więcej sprzedać. Sprowokować albo zainicjować dyskusję, tak jak to robił w różnych okresach. Wiem tyle, że tak napisał. Czy był pracowity? Mnie się wydaje, że tak. Ale może nie był i to ja kreuję w książce wizerunek pracoholika?

Nie kreowałbyś, gdybyś nie uważał, że to obraz najbliższy prawdzie.

A skąd wiesz?

Możesz przyznać, że pisałeś dla zgrywy.

Dla zgrywy nie.

Podejrzewam więc, że próbowałeś dojść do obrazu, który był najbliższy tak zwanej prawdzie.

Próbowałem. Choć czasami uświadamiałem sobie absurdalność całego projektu, czułem, że traciłem panowanie nad tekstem książki. Były momenty, gdy uznawałem, że nie da się opisać niektórych okresów w życiu Witkacego w sposób chronologiczny i to jeszcze tak, żeby ktoś chciał to czytać. Dlatego zdaję sobie sprawę, że to moja kreacja w dużym stopniu. Na pewno pisałem też pod wpływem frustracji – po lekturze najróżniejszych opracowań, plotkarskich artykułów, z których biła brawura autorek i autorów, otwarcie zmyślających, bez próby ustalenia, jak było. Działałem im na przekór. Ale czy dotarłem do jakiejś prawdy, nie wiem.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Stanisław Ignacy Witkiewicz, 1938, fot. dzięki uprzejmości Biblioteki Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem

Obrazek

Stanisław Ignacy Witkiewicz (Witkacy), fot. dzięki uprzejmości Biblioteki Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem

Hipotezy wystarczą.

Gdybym zatem miał odtwarzać stosunek Witkacego do Polski, próbowałbym oceniać czyny. Nie wiem, czy powodował nim odruch patriotyczny czy ludzki, ale zaciągnął się do wojska rosyjskiego w I wojnie światowej, gdy dowiedział się o bestialstwie Niemców w Wielkopolsce, przede wszystkim w Kaliszu. Do Wojska Polskiego zaciągnął się w 1920 roku podczas wojny polsko-bolszewickiej, a jako 54-latek w 1939 roku też stawił się przed komisją werbunkową. Natomiast w dwudziestoleciu międzywojennym musiał, tak jak inni, wypracować nową względem dotychczasowej, wersję patriotyzmu. Nie zazdroszczę. Polska była politycznie obrzydliwa, czasem żenująco skłócona, później zamordystyczna. Jego matka nie wytrzymała i zwróciła się przeciwko Piłsudskiemu, w ostatnich miesiącach życia podpisała list przeciw znęcaniu się nad opozycją i procesom brzeskim. Jego głosu na ten temat nie znamy.

Jeden znamy, tyle że pochodzi z "Niemytych dusz", które uważasz za kreację. Widzimy tam duży respekt dla Piłsudskiego. Uwagi pokroju "jedyny wielki człowiek w Polsce od XVI wieku".

Bo marszałek zdecydował się zostać dyktatorem. Jeśli chodzi o skalę sprawczości państwowej i wpływu na to, co robi społeczeństwo, to rzeczywiście Piłsudski osiągnął pozycję, jakiej nie miał nikt od czasu ostatnich Jagiellonów.

To jest jednak podziw, coś aprobatywnego, a rozciągniętego tu do "wydarzeń majowych włącznie". Czy to była konsekwencja piłsudczykowskiego domu rodzinnego, w którym wzrastał, czy jego własnej, niepokojącej potrzeby wielkości?

Nie wzrastał wcale w takim domu, ojciec dopiero na łożu śmierci, w trakcie I wojny światowej opowiedział się za Piłsudskim. Jeśli syn uważał, że Piłsudski miał sprawczość, to też oceniał go po czynach. Bo rzeczywiście tak było. Piłsudski rozpędził parlamentaryzm w Polsce i przejął władzę, a Witkacy to odnotował. Natomiast jestem przekonany, że jemu to nie przeszkadzało za bardzo – jeśli wierzyć znanym listom. Przypominam, że wiele z nich przepadło w czasie II wojny światowej, niektóre zniszczyła Jadwiga Witkiewiczowa, a Witkacy zniszczył niemal wszystkie, które od niej otrzymał. W tych, które się zachowały, a pochodziły z dni przewrotu majowego, nie znajdziemy oburzenia, wzmianek o ofiarach. Nie wiem wprawdzie, czy nie obowiązywała cenzura i czy nie obawiał się konsekwencji swoich słów, ale ostatecznie wydaje mi się, że nie miał nic przeciwko przewrotowi. Później też nie występował przeciwko sanacji, portretował polityków z tego obozu, chodził do Belwederu. A respekt dla silnej jednostki był spójny z jego poglądami na metafizykę czy historię sztuki – twierdził przecież, że upadek ludzkości rozpoczął się w renesansie.

I tylko wielkie jednostki mogą tę ludzkość podźwignąć?

Patrząc na ustrój demokracji parlamentarnej w latach 20., zapewne doszedł do takich wniosków. Mając też wyobrażenie – na bazie własnych doświadczeń – co się dzieje, gdy masy przejęły władzę w Rosji. Oceniamy to po stu latach i ucieka nam, że dla kogoś wychowanego w rodzinie szlacheckiej rządy ludu kojarzyły się z tym, że cię jutro mogą przybić do drzwi dworu.

Jednak w "Niemytych duszach", wykreowanych lub nie, pisze kilka razy o tym, jak dobrze byłoby dla losów polskiego narodu, gdybyśmy przeżyli taką rewolucję jak we Francji czy w Rosji. A komentując czasy współczesne (1936), stwierdzał, że w Rosji dzieją się rzeczy wielkie i to nie był przestrach, tylko podziw.

Nie widzę żadnego podziwu. Rewolucje były przecież wielkimi wydarzeniami, potwornymi, ale wielkimi. Zapominasz, jak bardzo chciał stamtąd uciec w 1918 roku i jak prezentuje rewolucje w innych utworach. Gdzie jest podziw dla rewolucji w "Szewcach"? Przeciwnie, widzę u Witkacego "tęsknotę" za dawnym, uporządkowanym światem. W tym kiczowatym, śmierdzącym i przeludnionym końcu XIX i początku XX wieku, widząc najgorsze efekty umasowienia i to że cały społeczny ferment prowadzi tylko do kolejnych bezsensownych rzezi, mógł myśleć, że dawniej obowiązywały jakieś formy. Rycerskie, rytualne, religijne, dzięki którym wszystko było jakby bardziej na swoim miejscu. To mogło go pociągać, bo – jak wspomniałem – był zapewne neuroróżnorodny, a wokół niego świat z hukiem wypadał z ram. Z dnia na dzień odchodziły w przeszłość ustroje polityczne, systemy prawne, podstawy fizyki, starożytna geometria, formy transportu czy nawet elementy ubioru – jak choćby gorsety. Działo się niemożliwe. Postaci jego dramatów stają przed podobnymi wyzwaniami, dlatego w "Gyubalu Wahazarze" czy w "Mątwie" dyskutują o czasoprzestrzeni i możliwości jej przekroczenia. Witkacy tymczasem wierzył, że można poznać struktury Wszechświata, ba, dotknąć nawet Tajemnicy Istnienia. Podobne podejście prezentował w codziennym życiu. Kiedy ktoś nie dotrzymywał obietnic bądź nie zachowywał form etykiety, to świat mu się walił. Miał w sobie uporczywą konsekwencję, ciągłe wyrzucał sobie, że czegoś nie zrobił tak, jak planował. Z żoną rozliczał się co do złotówki, bo ileś lat wcześniej obiecał jej dwustuzłotowe "kieszonkowe".

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Autoportret Stanisława Ignacego Witkiewicza, 1912, fot. dzięki uprzejmości autora

Obrazek

stanislaw_ignacy_witkiewicz_-_portrait_autoportret_1912.jpg

A w rozdziale o nikotynie doradzał czytelnikowi: "Wyrobić w sobie to poczucie obowiązku dążenia do doskonałości – złe samopoczucie powinno być w tym stanie uważane za luksus, na który nas nie stać i koniec".

Tylko że – powtórzę – to akurat nie było całkiem serio. W tym rozdziale pojawiają się szczeliny – autor daje znać, że się wygłupia, puszcza oko do czytelnika. Nigdy przecież nie rzucił palenia.

Taki ton łączy mi się jednak z tym, co mówisz. Sugeruje jeśli nie zaburzenie, to perfekcjonizm, potrzebę doskonałości.

Ojciec mu tak kazał. Miał być piękny, dobry, mądry i stać "na wirchu". Staś latami dostawał listy z takimi przykazaniami. Może stwierdził, że odniesie się do tej łopatologii i ojcowskiej hipokryzji i napisze poradnik à rebours? Poza tym, Witkacy miał bajeczne poczucie humoru. Traktując jego pisarstwo bez dystansu, wchodzimy na równię pochyłą.

Gdybym na nią nie wstąpił, nie powiedziałbyś wielu ciekawych rzeczy.

Gratuluję. To jest to samo, co uprawia wielu komentatorów, czyli wykorzystywanie tej postaci do dyskusji na inne tematy. A mnie nigdy nie ciekawiło życie Witkacego jako takie, czy choćby jego poglądy polityczne. Zupełnie. Interesowały mnie dramaty jako autonomiczne dzieła literackie, ewentualnie jako coś na podobieństwo dziurek od klucza, przez które można zajrzeć do całych dziedzin wiedzy, jak do osobnych wszechświatów i mnóstwo się nauczyć.

Czego na przykład?

O początkach biocybernetyki, synestezji, hodowli zwierząt rasowych, geometrii nieeuklidesowej, o dziejach średniowiecznych zakonów i sporach ich założycieli; o Bernardzie z Clairvaux, teorii Einsteina, ale i o przebiegu Wielkiej Rewolucji Francuskiej. Uwielbiam badać teksty Witkacego jak intertekstualne szarady, słowo po słowie. Odtwarzanie życia prywatnego – to robię niechętnie. Dostałem propozycję z Wydawnictwa Iskry, zostałem przekonany – może wręcz połechtany – przez Wiesława Uchańskiego, otrzymałem pierwszy raz sensowne wynagrodzenie za to, co robię z pasji. Zgodziłem się i później nieraz żałowałem.

Ale dotrzymałeś słowa, jak Witkacy.

Wykonałem zadanie najlepiej, jak umiałem.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Obwoluta książki "Witkacy. Biografia" Przemysława Pawlaka, proj. Andrzej Barecki, fot. materiały promocyjne Wydawnictwa Iskry

Obrazek

pawlak_witkacy_biografia.jpg

Wolałbyś jednak interpretacje twórczości dramatopisarskiej, malarskiej czy filozoficznej, na które w biografii nie mogłeś sobie pozwolić?

Tym się wcześniej zajmowałem. Pisałem takie rozprawy jak "Przywrócić godność Szewcom!", dotyczące przede wszystkim dramatów.

Wśród których "Szewcy" są przede wszystkim?

Myślę, że z tych, które znamy, są apogeum twórczości Witkiewicza, wspaniałym, najbogatszym amalgamatem najróżniejszych pierwiastków. Mamy w nich gęstą sieć motywów literackich, wydarzenia dziejowe są upostaciowione, bohaterowie reprezentują tyle rzeczy!

O czym może nie dowiadują się licealiści na profilu rozszerzonym, czytając ich jako lekturę uzupełniającą. Jakie odczytanie ty byś zaproponował?

Oni słyszą, że to jest dramat o trzech rewolucjach. To jest idiotyczne po prostu. To nawet nie jest spłaszczenie, to jest plunięcie w twarz autorowi.

A jedno zdanie przeciw tezie, że to dramat o trzech rewolucjach, jak by brzmiało?

"Szewcy" to dzieło w Czystej Formie, czyli kosmos sam w sobie. Mamy tu mnóstwo prześmiesznych zabaw z czytelnikiem, choćby odesłania do Wielkiej Improwizacji, "Balladyny", skandynawskiej mitologii czy motywu Ahaswera, Żyda Wiecznego Tułacza, którym jest Sajetan. Gdy wyobrazimy sobie przestrzeń "Szewców" na scenie, to zobaczymy obrazy, które nawiązują do różnych dzieł sztuki. Zazwyczaj zresztą musimy sobie wyobrażać, bo nikt nie wystawia dramatów Witkacego zgodnie z didaskaliami. On sam, zobaczywszy inscenizację "Metafizyki dwugłowego cielęcia", pił cztery dni, bo nie był w stanie się pogodzić z tym, co zobaczył w teatrze.

Czyli sądzisz, że w mikrokosmosie "Szewców" znajdziemy wewnętrzny porządek Czystej Formy, a nie chaotyczny kolaż motywów, które autor chciał pomieścić w jednym dziele?

Uważam, że to jest porządek. Ale żeby to udowodnić, trzeba by przeprowadzić podobną analizę do tej, którą zrobiono w kontekście malarstwa Jacksona Pollocka albo kompozycji muzycznych różnych epok. Sprawdzić, czy dla poszczególnych dzieł da się wyliczyć wymiar fraktalny. Takich badań nad dramatami jeszcze nie było.

Co to jest wymiar fraktalny?

Określa, czy dzieło sztuki jest samopodobne – czy składa się z przekształconych kopii części samego siebie, czy jego konstrukcja jest konsekwentna, bez względu na skalę, w jakiej przyglądamy się danemu utworowi. To da się policzyć. W przypadku dramatów trzeba jeszcze wymyślić metodologię, dla obrazów i muzyki było łatwiej. Wyliczono, że struktury plam u Pollocka są matematycznie podobne do fraktali. W muzyce dowiedziono dodatkowo, że utwory, dla których da się określić liczbę fraktalną, bardziej podobają się publiczności. Mózg – jak prawdopodobnie cała natura – ma strukturę fraktalną i percypując takie dzieło, jednocześnie uczy się i odpoczywa we właściwych proporcjach. Marzę o tym, żeby takiej analizie poddać sztuki Witkacego. Na razie jesteśmy dopiero na etapie badań stylometrycznych.

Szczerze mówiąc, trudno sobie wyobrazić, jak poddać rzecz pisaną takim badaniom.

Mam pewne pomysły. Ale trzeba zacząć od potraktowania tych dzieł tak, jak autor je napisał. Do tej pory Witkacego nie traktuje się poważnie. Badający go literaturoznawcy często dochodzą do ściany – granic rozumienia – i uznają, że autor albo się pomylił, albo żartował, albo celowo stworzył bezsensowny przekaz. A przecież mamy do czynienia z tekstami filozofa i artysty, który potrafił godzinami rozmawiać z Alfredem Tarskim czy Janem Łukasiewiczem, i sam pisał traktaty o logice! Musimy więc wejść na poziom matematyki co najmniej kilku semestrów studiów wyższych. Fizyka teoretyczna niestety też jest konieczna. W podtytułach niektórych dramatów jest jasno napisane, że są nieeuklidesowe. Jeżeli dla humanisty to jest za trudne, to powinien poprosić o pomoc uczone lub uczonych z danej dziedziny, i razem z nimi analizować teksty. Zacząć je naprawdę porządnie badać.

Przemysław Pawlak – doktor teatrologii Instytutu Sztuki PAN, współfundator i prezes Instytutu Witkacego, pomysłodawca i zastępca redaktorki naczelnej półrocznika "Witkacy!", członek Rady Muzeum Pomorza Środkowego w Słupsku (2018–2022), zastępca kierownika działu literackiego Teatru Narodowego w Warszawie. Autor pierwszej popularnej biografii Witkacego, wyd. Iskry marzec 2025 r. Współredaktor Bibliografii Stanisława Ignacego Witkiewicza ("Dzieła zebrane", t. 25, 2020), tomów esejów "Witkacy. Plėšrūniškas protas" (2018) i "Witkacy. Drapieżny umysł" (2021, wyd. II zmienione 2023, przekład ukraiński 2024), współautor biografii Mieczysława Choynowskiego ("Demon aktywizmu. Mieczysław Choynowski prekursor polskiej psychometrii", 2022), biograf i redaktor pism Henryka Kazimierowicza ("Powiernik Witkacego. Pisma rozproszone ks. Henryka Kazimierowicza", 2017; "Henryk Kazimierowicz. Ksiądz z nienapisanej sztuki Witkacego", 2021). Laureat nagród Instytutu Dziedzictwa Myśli Narodowej im. R. Dmowskiego i I. J. Paderewskiego oraz Prezydenta Miasta Kalisza. Organizator akcji #RatujPIW.

Język Polish