„Potok. Ćwiczenia ze wspólnoty”, reż. Wiktor Rubin

potok._cwiczenia_ze_wspolnoty_wiktora_rubina_2321_copy.jpg, default

Wiktor Rubin i Jolanta Janiczak kolejny raz wydobywają z archiwum zapomnianą herstorię, choć w kieleckim spektaklu ich opowieść otrzymuje inną niż dotychczas ramę dramaturgiczną.

Słyszeliście kiedyś o Marii Wojdan? Bo ja nie, choć o wielu podobnie tragicznych biografiach przypomniała niedawno Joanna Kuciel-Frydryszak w bestsellerowych Chłopkach. A zatem: Maria Wojdan była samotną matką czwórki dzieci, mieszkającą we wsi Potok pod Opatowem (dziś już niemal całkowicie wyludnionej na skutek postępującej rozbudowy cementowni Ożarów), którą lokalna społeczność skazała na wykluczenie, biedę i śmierć poprzez konsekwentne obarczanie jej winą za gwałty i przemoc, jakiej dopuszczali się wobec niej na pozór przykładni mężowie oraz ojcowie. Życiorys jakich – niestety – wiele.

Spektakl Potok. Ćwiczenia ze wspólnoty w reżyserii Wiktora Rubina na podstawie tekstu Jolanty Janiczak rozpoczyna się od nagrania, na którym Stanisław Wojdan (Dawid Żłobiński) przemierza Potok z umieszczonym na wózku wielkim białym palcem wskazującym i dopytuje ostatnich mieszkańców m.in. o swoją matkę, Marię (Anna Antoniewicz) i o to, jak żyje im się w niemal zupełnie zgentryfikowanym miejscu. Celem tego symbolicznego powrotu do rodzinnej wsi jest próba odkrycia źródeł międzypokoleniowego nieszczęścia. Jak się bowiem z czasem dowiadujemy, Stanisław, choć ukończył kilka kierunków studiów i jest szanowanym dziennikarzem, nieustannie czuje się niewystarczający, nieszczęśliwy, samotny i słaby, przez co popada zresztą w chorobę alkoholową i depresję. Winą za taki stan rzeczy nie obarcza jednak matki, lecz okrutną wspólnotę, której członkowie, choć widzieli krzywdę jej i wychowywanych przez nią dzieci, odwracali od niej wzrok.

W ten sposób kieleckie przedstawienie nie tylko wydobywa dotychczas marginalizowaną lub całkowicie wymazaną herstoryczną perspektywę kobiety z klasy ludowej mierzącej się z brutalnymi skutkami ostracyzmu, ale również staje się próbą namysłu nad generacyjnymi traumami oraz rozpadem wspólnoty w jej opiekuńczej i solidarnościowej formie. Być może dlatego ramą spajającą początek i koniec Potoku staje się przypowieść z Księgi Rodzaju o Abrahamie, który negocjował z Bogiem ocalenie Sodomy – czy dziesięciu sprawiedliwych wśród setek niesprawiedliwych wystarczy, by uratować całe miasto? A jeden?

Herstoryczne procesy

Scena z przedstawienia „Potok. Ćwiczenia ze wspólnoty” w reżyserii Wiktora Rubina, 2025, fot. Natalia Kabanow/Teatr Żeromskiego w Kielcach

Rubin i Janiczak od lat systematycznie przypominają mniej lub bardziej zapomniane biografie kobiet. Za tekst Sprawa Gorgonowej oparty na historii międzywojennego procesu tytułowej bohaterki oskarżonej o zabójstwo własnej pasierbicy Janiczak otrzymała swoją pierwszą Gdyńską Nagrodę Dramaturgiczną; drugą przyniósł jej dramat I tak mi nikt nie uwierzy, opowiadający o Barbarze Zdunk, ostatniej skazanej za czary kobiecie, która spłonęła na europejskim stosie. Oba te utwory doczekały się świetnie przyjętych inscenizacji – pierwszy wystawiono w 2015 roku w Narodowym Starym Teatrze, kolejny – w pięć lat później w Teatrze Fredry w Gnieźnie.

Bohaterki Janiczak zawsze są złożone i niejednoznaczne, często bywają ofiarami przemocy (seksualnej, fizycznej, ekonomicznej, symbolicznej), choć starają się wykroczyć poza figurę bezwolnej i niemej poszkodowanej, na którą można rzutować dowolne patriarchalne projekcje. Dlatego zresztą Barbara Zdunk w I tak mi nikt nie uwierzy pyta wprost: „Czy muszę się znowu zapuszczać w światy, w których widać mnie tylko w pozycjach ofiary?”.

Za pomocą bystrego, inteligentnego i nierzadko obudowanego humanistycznymi dyskursami języka, Janiczak próbuje przeprowadzać proces emancypacji tożsamości kobiecych postaci, przy okazji rozprawiając się z mitami dotyczącymi oczekiwanego zachowania ofiar, które miałoby rzekomo potwierdzać ich prawdomówność. Dla przykładu: Zdunk w trakcie gwałtu na cmentarzu nie krzyczy, nie wyrywa się starszemu wujkowi, ale zamiera w bezruchu i uruchamia dysocjacyjny mechanizm obronny, który pozwala jej niejako oddzielić się od krzywdzonego ciała i w ten sposób przetrwać.

Z kolei w Mrowisku: z życia dobrej służącej (tekście i spektaklu zainspirowanym książką Służące do wszystkiego Joanny Kuciel-Frydryszak) ujawnione zostały zabójstwa noworodków popełnione w okolicach Gniezna w połowie lat 30. ubiegłego wieku. Ciąże te były następstwem gwałtów dokonywanych przez pracodawców bądź ich synów na służących, a dla samotnych kobiet, zatrudnionych w charakterze pomocy domowej, wiązały się z utratą pracy czy kryzysem bezdomności.

Janiczak często opowiada te biografie poprzez formułę procesu sądowego. Śledczy, sędziowie, policjanci próbują dociec, co się stało, a ich rozważania przerywane są komentarzami kobiet, które stopniowo przejmują narrację i wprowadzają swoją perspektywę, dzięki czemu otrzymujemy szerszy ogląd całości. Zdarza się też, że środek ciężkości położony jest nie tylko na tematyzowanie traumatycznych przeżyć i podejmowanych w ich następstwie wyborów, ale również na bardziej afirmatywne elementy stanowiące wobec nich przeciwwagę.

Wspólnota, która nie chce patrzeć

Marta Szypulska i Łukasz Surowiec, odpowiedzialni za scenografię w Potoku, wypełnili scenę czarnym pluszowym materiałem i sztucznym dymem, które tylko potęgują duszny i klaustrofobiczny klimat panujący we wsi. Wszędzie porozrzucane są worki z cementowni Ożarów i białe, plastikowe krzesła, z boku zaś płynie strumyk, z którego mieszkańcy czerpią wiadrami wodę. W górze wisi pokaźny wskazujący palec – ten sam, z którym Stanisław Wojdan chodził po Potoku na wspomnianym nagraniu wideo – skierowany w stronę publiczności, jakby próbował przypominać o odpowiedzialności, która spoczywa nie tylko na sprawcach, ale również świadkach przemocy.

To uderza zwłaszcza w przejmującej finałowej scenie, podczas której – zgodnie z ludowym rytuałem opartym na okrutnym zabobonie – mieszkańcy wsi do produkcji świeczek używają żył wypreparowanych z odebranego matce ciała martwego noworodka. Część z nich wierzy, że taki artefakt zapewni im ochronę i niewidzialność, część po prostu odwraca wzrok.

Dodatkowy kontekst do tego, co dzieje się na scenie, wprowadza także sytuacja administracyjno-polityczna, z jaką od kilku miesięcy boryka się zespół Teatru Żeromskiego. Przypomnijmy: w kwietniu ubiegłego roku konkurs na dyrektora tej instytucji wygrał reżyser Jacek Jabrzyk. Tyle że zarząd województwa nie powołał go na to stanowisko, pokrętnie tłumacząc, że konkurs został przeprowadzony w nieprawidłowy sposób, bo przedstawiciele komisji ujawnili fragmenty koncepcji programowych kandydatów przed rozstrzygnięciem. W regulaminie nie było jednak zapisu dotyczącego konieczności utajnienia koncepcji. Organizator rozpisał nowy konkurs (co spotkało się ze sprzeciwem całego 87-osobowego zespołu), lecz unieważniło go ministerstwo kultury, które współprowadzi Teatr Żeromskiego. Ministra Marta Cienkowska zastanawiała się nawet nad możliwością uczynienia z kieleckiej instytucji trzeciego (obok Narodowego w Warszawie i Narodowego Starego w Krakowie) narodowego teatru. Sprawa do dzisiaj nie została rozstrzygnięta, choć na początku lutego Jabrzyk wygrał w sądzie pierwszej instancji z zarządem województwa świętokrzyskiego. Obowiązki dyrektorskie tymczasowo pełni natomiast Luiza Buras-Sokół – kierowniczka literacka wskazana przez ustępującego dyrektora Michała Kotańskiego.

Gdy zatem aktorzy i aktorki po skończonym spektaklu wychodzą do braw i odczytują swoje oświadczenie – w którym informują o trudnej sytuacji teatru i udzielają poparcia dla Jabrzyka – namysł nad wspólnotą, uruchomiony na scenie, zyskuje kolejny wymiar.

Potok. Ćwiczenia ze wspólnoty. Teatr im. Stefana Żeromskiego w Kielcach, reżyseria: Wiktor Rubin, tekst, współpraca reżyserska i dramaturgiczna: Jolanta Janiczak, scenografia i wideo: Łukasz Surowiec, scenografia i kostiumy: Marta Szypulska, muzyka: Krzysztof Kaliski, reżyseria świateł: Monika Stolarska, choreografia: Magda Jędra, premiera: 29 listopada 2025.

Język Polish