Najwierniejsza "Przyjaciółka", czyli wspólnota na papierze

okladki_tygodnika_przyjaciolka_s.jpg, default, Okładki tygodnika "Przyjaciółka", 1949, 1959, 1970, 1971, fot. Jarosław Stachowicz / Forum, Podlaska Biblioteka Cyfrowa

#dziedzictwo

Widujemy ją w kioskach do dziś, być może nie zdając sobie sprawy z jej długiej historii. "Przyjaciółka" była fenomenem powojennej prasy kobiecej, docierając do milionów czytelniczek. Docierając niekiedy dosłownie, bo swego czasu Polskę objeżdżał samochód "Przyjaciółki", a redakcja pracowała nie tylko przy biurkach, ale i w terenie.

Tajemnicza Pani Zofia

Tygodnik "Moja Przyjaciółka: ilustrowany dwutygodnik kobiecy", 1934.01.10, fot. Biblioteka Uniwersytecka w Poznaniu

Powstała w 1948 roku jako tygodnik skierowany do mieszkanek wsi, robotnic i żon robotników inspirowany przedwojenną "Moją Przyjaciółką". Powołanie pisma było pomysłem Jerzego Borejszy – założyciela Spółdzielni Wydawniczej "Czytelnik" i jej prezesa w latach 1944-1948. Był to okres wielkich sukcesów "Czytelnika", wydawcy – między innymi – "Popiołu i diamentu" Jerzego Andrzejewskiego. Inspiracja Borejszy, ilustrowany dwutygodnik "Moja Przyjaciółka" wydawany był od roku 1934 do wybuchu drugiej wojny światowej w Zakładach Wydawniczych Alfreda Krzyckiego w Żninie. Pierwszy numer dwutygodnika otworzyła zapowiedź rubryki "My – kobiety – między sobą" prowadzonej przez tajemniczą działaczkę społeczną ukrywającą się pod pseudonimem "Pani Zofia" i poświęconej korespondencji od czytelniczek. Zachęcano, by do redakcji przysyłać zarówno pytania, jak i spostrzeżenia oraz komentarze do innych publikowanych na łamach "Mojej Przyjaciółki" listów. Ambicją pisma było bowiem "nawiązanie serdecznego, silnego i trwałego węzła przyjaźni między kobietami wszystkich warstw i wszystkich zapatrywań". Z dzisiejszej perspektywy można stwierdzić, że takie otwieranie łam na wymianę z czytelniczkami, ale i komentowanie ich wypowiedzi między sobą znalazło swoją kontynuację w postaci internetowych forów i innych podobnych platform, a rolę "Pani Zofii" przejęły moderatorki i moderatorzy treści. "Moja Przyjaciółka" była prostym wydawnictwem opierającym się w dużej mierze właśnie na korespondencji, zawierającym przede wszystkim porady co do prowadzenia gospodarstwa domowego i zdrowia, wskazówki modowe, rubryki humorystyczno-aforystyczne, fragmenty prozy, a także konkursy i quizy. Drukowana przez Krzyckiego w niewielkim wielkopolskim miasteczku gazeta zdołała w ciągu kilku lat osiągnąć nakład 250 tysięcy egzemplarzy. "Ten fenomen budził zaniepokojenie wśród konkurencji", pisano w latach 80. na łamach "Gazety Krakowskiej", wspominając sukces pisma. Ponoć wydawcy prasy z większych miast przyjeżdżali do Żnina, chcąc na własne oczy przekonać się, jak działa zakład Krzyckiego – źródło tego fenomenu.

"Przyjaciółka" i zmiany w prawie

Reklama czasopisma "Przyjaciółka", 1948, fot. Benedykt Jerzy Dorys/Biblioteka Narodowa Polona

Korespondencja z odbiorczyniami stanie się także istotną częścią strategii redakcyjnej powojennej "Przyjaciółki", wzmacniając wspólnototwórczy charakter gazety w duchu socjalizmu. Rozbudowany Dział Listów był największym zespołem w redakcji "Przyjaciółki" – nic dziwnego, bo do redakcji przychodziło niekiedy nawet tysiąc (!) listów dziennie, zarówno od kobiet, jak i mężczyzn. Co ciekawe, to właśnie pracownica sekcji korespondencji, Zofia Osica, pojawiła się na okładce pierwszego numeru "Przyjaciółki" (inną ciekawostką jest urodzinowa okładka z Józefem Stalinem z grudnia 1949 roku). "Odpowiadamy na każdy list – nawet najbłahszy", deklarowała pierwsza redaktorka naczelna pisma Anna Lanota w tygodniku "Odrodzenie" w roku 1950. "W niektórych sprawach interweniujemy na miejscu (wyjeżdża ktoś, by sprawę zbadać i załatwić), w innych – poważniejszych – interweniujemy w Warszawie i sprawę zaczętą śledzimy do końca", dodawała. Lanota była nauczycielką i absolwentką filozofii oraz uczestniczką powstania warszawskiego, a swoją funkcję pełnić będzie do roku 1960. Z czasem, co zrozumiałe, praktyka odpisywania na każdy z nich musiała zostać zarzucona. Redakcja "Przyjaciółki" miała także swoją ekipę objazdową, która odwiedzała wioski i organizowała zebrania, na których "omawiało się aktualne sprawy wiejskich kobiet", łącząc promocję pisma z udzielaniem porad i wspólną zabawą. Jak zauważyła Zofia Sokół, badaczka specjalizująca się w tematyce prasy kobiecej: "listy nadsyłane do redakcji "Przyjaciółki" były często pierwszymi w życiu napisanymi samodzielnie, pozwoliły opanować sztukę pisania". Niewątpliwie świadczyły o zaufaniu do redakcji oraz o potrzebie uczestnictwa w tego typu pisanej wspólnocie. Od 1950 roku listy stanowiły podstawę biuletynów opracowywanych w celu przekazania władzy (Komitetowi Centralnemu, ale także ministerstwom czy związkom zawodowym) – jako diagnoza problemów społecznych. Sokół w swoich opracowaniach twierdzi, że redakcja "Przyjaciółki" za sprawą tych biuletynów przyczyniała się do wprowadzania zmian prawnych w państwie, inspirując organy władzy do opracowania między innymi ustawy o zwalczaniu alkoholizmu czy ustawy o funduszu alimentacyjnym.

Gdy krowa połknie gwóźdź

Okładka tygodnika "Przyjaciółka", 1970 nr 24, fot. Podlaska Biblioteka Cyfrowa

Już w pierwszym roku funkcjonowania "Przyjaciółka" zdołała osiągnąć nakład miliona egzemplarzy. "»Przyjaciółka« milionerką", ogłaszano w notce opublikowanej w "Życiu Warszawy": "Trafiła »Przyjaciółka« pod wiejskie strzechy. Utorowała sobie drogę do robotnic, do milionów kobiet, które wiedzą, że w swoim piśmie znajdą wszystkie interesujące je zagadnienia". Od 1952 do 1975 roku "Przyjaciółka" ukazywała się w dwóch wersjach – można określić je jako "miejską" i "wiejską" – skierowanych kolejno do kobiet pracujących w miastach oraz gospodyń wiejskich. Nie były to zupełnie odrębne treściowo edycje, około trzy czwarte tekstów pokrywało się w obu wersjach. Trudno także rozpoznać w numerach z tamtego okresu wyraźnie wyodrębnione rubryki, ale można przypuszczać, że takie treści, jak artykuł o żniwach z 1959 roku ("Piętnaste z kolei żniwa w Polsce Ludowej. Czy się udadzą? Czy będzie w tym roku urodzaj?"), poradnikowa notka "Gdy krowa połknie gwóźdź" z roku 1963, czy tekst o tworzeniu silosów na kiszonki jako rezerwie żywności dla bydła (rok 1964) należały właśnie do wiejskiego wariantu tygodnika. Jak sugeruje badaczka Justyna Zajko-Czochańska, być może to litera "M" lub "W" umieszczona w niektórych egzemplarzach na trzeciej stronie obok jej numeru to właśnie oznaczenie odpowiedniej wersji. Jest to logiczne, a jednocześnie potwierdzałoby przynależność cytowanych wyżej tekstów do wydania wiejskiego.

Wspólne czytanie

Okładka tygodnika "Przyjaciółka", 1949 nr 47, fot. Jarosław Stachowicz / Forum

Popularność pisma sukcesywnie rosła, a sama treść podlegała przemianom odpowiadającym przeobrażeniom politycznym. Po śmierci Stalina coraz rzadziej uświadczyć można było treści związanych ze schematycznym ujęciem kobiety jako przodownicy pracy, a kolejne przemiany na łamach pisma odzwierciedlały między innymi społeczne konsekwencje takich wydarzeń jak październik 1956 roku. W 1957 roku – kiedy pismo wydawane było już przez Robotniczą Spółdzielnię Wydawniczą "Prasa" – nakład wynosił aż dwa miliony. Czytelniczek i czytelników było zapewne kilkakrotnie więcej. Budowanie wspólnoty wykraczającej daleko poza papierowe karty czasopisma wiązało się między innymi z otwieraniem oddziałów terenowych oraz zakładaniem Klubów "Przyjaciółki" w małych miejscowościach. W ramach klubowych spotkań w remizach, świetlicach i zakładach pracy wspólnie czytano tygodnik, komentując jego treści. Do Klubów "Przyjaciółki" przyjeżdżała także czasem – na zaproszenie członkiń – sama redakcja pisma. W 2023 roku w Teatrze Słowackiego w Krakowie reżyserka Daria Kubisiak stworzyła performans "Przyjaciółka", w ramach którego razem z grupą seniorek i seniorów spróbowała zrekonstruować Klub "Przyjaciółki". Wspólna lektura archiwalnych numerów tygodnika zaowocowała wydarzeniem scenicznym nawiązującym do prasowo-społecznego fenomenu.

Mów "pragnęłam"

Okładka tygodnika "Przyjaciółka", 1959 nr 30, fot. Podlaska Biblioteka Cyfrowa

"Przyjaciółka" w kolejnych dekadach podlegała rozmaitym przemianom, lansowała też nowe wizerunki kobiet. Z czasem – za sprawą decyzji Barbary Kusiel-Moroz, która w 1974 roku objęła funkcję redaktorki naczelnej – zlikwidowano podział "Przyjaciółki" na wariant miejski i wiejski, a oddziały terenowe zniknęły wraz z nastaniem stanu wojennego. W latach 80. ukazywało się wyjątkowo dużo poradnikowych dodatków do "Przyjaciółki", mających zapewne kompensować liczne niedostatki ówczesnej nieciekawej codzienności i pomagać w radzeniu sobie z nimi. Po transformacji ustrojowej tytuł został sprzedany w ręce prywatne, dziś wydaje go niemiecki holding Bauer. Współczesna "Przyjaciółka" – od 2009 roku jako dwutygodnik – pozostaje powidokiem po dawnym fenomenie społecznym. "Przyjaciółka" była bowiem nie tylko platformą tworzącą wspólnoty czytelnicze, ale i narzędziem edukacji językowej: w jednym z numerów można znaleźć na przykład ramkę z poradą "Nie mów "pragłam" – Mów "pragnęłam".

Źródła: Z. Sokół, "Prasa kobieca w Polsce w latach 1945-1995", Rzeszów 1998; Z. Sokół, "»Przyjaciółka« ‒ tygodnik kobiecy (1948‒1989). Część I. Lata 1948‒1951", Kieleckie Studia Bibliologiczne, t. 6, 2001, 89‒111; Z. Sokół, "Tygodnik »Przyjaciółka« - czasopismo dla kobiet. Część III: »Przyjaciółka« w latach 1989-2002", Z. Sokół "Przyjaciółka - tygodnik kobiecy (część II: marzec 1951 - marzec 1990)"; F. Fikus, "Wielkie wydawnictwo prasowe w małym mieście: dwie »Przyjaciółki«, [w:] "Kwartalnik Historii Prasy Polskiej" 18/1, 79-93; K. Wodniak, "Redaktorki »Mojej Przyjaciółki« (1934-1939) i »Przyjaciółki« w okresie czytelnikowskim (1948-luty 1951)", [w:] "Ruchy kobiece na ziemiach polskich w XIX i XX wieku: stan badań i perspektywy", Białystok 2020; K. Wodniak, "Udział tygodnika »Przyjaciółka« w upowszechnianiu czytelnictwa masowego w powojennym 40-leciu", "Roczniki Biblioteczne" 2007, R. 51, s. 189–216; J. Zajko-Czochańska "Edukacyjna rola »Przyjaciółki« w życiu kobiet wiejskich PRL-u w latach 1956–1975" (rozprawa doktorska), Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku.

Język Polish

przyjaciółka

tygodnik przyjaciółka

prasa kobieca

prasa PRL