Najpiękniejsze Madonny polskiego średniowiecza
Wszyscy znają "Czarną Madonnę", ale co ze wspartą na lwach "Madonną ze Skarbimierza"? Albo otwieraną "Madonną szafkową z Klonówki"? I czy wiecie, że najstarsza polska figura kultowa to też Madonna? Poznajcie pięć niezwykłych polskich madonn ze zbiorów Muzeum Narodowego w Warszawie, Krakowie i Wrocławiu.
"Piękna Madonna z Wrocławia"
Styl wyświetlania galerii
wyświetl slajdy
Synonimem modnego około roku 1400 "stylu pięknego" stały się "Piękne Madonny" – figury ukazujące stojącą Marię trzymającą na ramieniu Dzieciątko. Cielesna uroda Marii, opisywana szeroko w traktatach teologicznych, jest wyrazem piękna duchowego, jakie powinno cechować Matkę Boga.
Obfity płaszcz "Pięknej Madonny z Wrocławia" może być aluzją do idei Marii – Matki Miłosierdzia, która ze względu na Boże Rodzicielstwo ma szczególną łaskę wstawiennictwa u syna za grzeszną ludzkością. Biel płaszcza odsyła do barwy szat godowych zbawionych, opisanych w "Apokalipsie", jego czerwień przywołuje kolor krwi przelanej przez Zbawcę. Wyraźną aluzję do Ofiary na Golgocie czyni motyw jabłka. Pozwala on widzieć w Marii Nową Ewę, swą pokorną zgodą na Wcielenie naprawiającą nieposłuszeństwo Pramatki, która, kosztując owocu z Drzewa Poznania, sprowadziła na ród ludzki Grzech Pierworodny. Wykonana w wapieniu postać w wysokiej koronie stoi w wystudiowanej pozie, podając Dzieciątku jabłko. Chrystus, trzymany przez Marię, przyjmuje je ostrożnie, z bojaźnią widoczną zarówno na jego twarzy, jak i w jego pozie.
"Madonna z Krużlowej"
Madonna z Krużlowej, ok. 1400-1410, wł. Muzeum Narodowe w Krakowie, Pałac Erazma Ciołka, fot. Wacław Klag / Dziennik Polski / Reportre / East News
Najsławniejsza polska rzeźba średniowieczna powstała prawdopodobnie między rokiem 1400 a 1410. Zdobiła parafię w Krużlowej – siedzibę prestiżowego bractwa kapłanów, forpoczty ówczesnej akcji misyjnej kościoła rzymskiego na tym obszarze, rozdartym pomiędzy wpływy ruskie i prawosławne. Drewniana figura ukazuje Marię o pięknej, dziewczęcej twarzy i smukłym ciele, odzianym w obficie pofalowany płaszcz. Na rękach trzyma Dzieciątko, które lewą rączkę opiera na swej nóżce, prawą zaś przytrzymuje okrągły owoc – zapewne jabłko. Oblicze przyszłego Zbawiciela podobne jest do matczynego – rozpromienione tym samym uśmiechem drobnych ust.
Figura ta uważana jest za jeden z najwybitniejszych przykładów gotyku międzynarodowego w polskich zbiorach.
"Madonna z Ołoboku"
"Madonna z Ołoboku", detal, ok. 2. poł. XII w. – pocz. XIII w., drewno lipowe ze śladami polichromii, wys. 39,5 cm, wł. Muzeum Narodowe w Warszawie, fot. MNW
Prawdopodobnie najstarsza drewniana figura kultowa zachowaną na ziemiach chrześcijańskiej Polski – pochodzi z II połowy XII w. bądź początku XIII w. Poważnie nadgryziona zębem czasu, wciąż prezentuje wysoką wartość artystyczną i oryginalny przekaz. W postaci Marii, tronującej na niskim siedzisku, uderza przede wszystkim dysproporcja pomiędzy krótkimi nogami a smukłym torsem oraz między plastyczną głową a potraktowaną sumarycznie resztą sylwetki. Forma ta nawiązuje do teologicznego terminu "Tronu Mądrości", zaczerpniętego z wczesnośredniowiecznej liturgii. Wyraża on ideę Marii jako tronu Wcielonego Logosu – Mądrości Bożej i wskazuje na dogmat jej bożego rodzicielstwa, uchwalony na soborze w Efezie w 431 roku.
"Madonna szafkowa z Klonówki"
Styl wyświetlania galerii
wyświetl slajdy
Madonna z ekskluzywnej grupy "szafkowych" – znamy jedynie ok. 45 tego typu rzeźb, tworzonych w kości słoniowej, srebrze, złocie i drewnie. Dzieciątko siedzi na prawym kolanie Marii, co nie jest bez znaczenia, gdyż figurę rozcięto wzdłuż jej osi. Dzięki temu rozcięciu powstały dwie ruchome części, które po otwarciu ukazują wyobrażenie Trójcy Świętej w formule tzw. Tronu Łaski: tronujący Bóg Ojciec, ukazany jako starzec, trzyma oburącz wyobrażenie swego ukrzyżowanego Syna.
Figura z Klonówki powstała pod koniec XIV wieku w kręgu Zakonu Krzyżackiego. Obecnie madonna szafkowa przechowywana jest w Muzeum Diecezjalnym w Pelplinie.
"Madonna ze Skarbimierza"
Mistrz Madonn na Lwach, "Madonna ze Skarbimierza",
ok. 1350-1360, wł. Muzeum Narodowe we Wrocławiu, fot. MNWr
"Madonna na Lwach" to jedno z najciekawszych zjawisk sztuki późnego średniowiecza w Europie Środkowej. Do jego najwcześniejszych przykładów należy powstała ok. 1350-1360 r. "Madonna ze Skarbimierza". Maria przedstawiona jest tu w splendorze monarszej władzy: w koronie, z berłem i w złocistym płaszczu. Podtrzymuje stojącego na jej udzie małego Chrystusa, który błogosławi wiernym. Obojgu towarzyszą dwaj aniołowie, którzy, klęcząc na grzbietach lwów leżących u stóp Marii, wspierają niebiańską parę. Na obliczach postaci – także lwów! – maluje się uśmiech.
Motyw lwów odczytywano różnorodnie: mogły być aluzją do opisu tronu starotestamentalnego króla-mędrca Salomona. Motyw wsparcia stopy Marii na grzbiecie jednego z lwów odczytywano też jako genealogiczne "wstąpienie" przez Marię w ród ludzki Chrystusa, potomka Dawida – nowego Lwa Judy.
Mat. własne, oprac.: PW, 2 lutego 2016 r.