Małgorzata Mirga-Tas: Moja praca to odzyskiwanie obrazu mojej społeczności [WYWIAD]

malgorzata_mirga-tas_w_pracowni_12_z_29.jpg, default, Małgorzata Mirga-Tas w pracowni, 2025, fot. Jakub Celej/IAM

O odzyskiwaniu głosu przez Romów i przekładaniu go na język współczesności Małgorzata Mirga-Tas, która w ramach programu kulturalnego polskiej Prezydencji w Radzie UE pokazała swoją pracę w Królewskim Muzeum Sztuki i Historii w Brukseli, rozmawia z kuratorką i krytyczką sztuki Martą Czyż.

Marta Czyż: Czy masz poczucie, że Twoja tożsamość – jako Romki, kobiety, artystki – jest dziś bardziej widzialna, czy może nadal podlega pewnym uproszczeniom lub oczekiwaniom z zewnątrz?

Małgorzata Mirga-Tas: Moja tożsamość jest złożona, bo jestem Romką, Polką, kobietą, matką i artystką. Oczywiście czuję, że jestem bardziej widoczna ostatnimi czasy i jest to zasługa zaproszeń na liczne wystawy głównie w międzynarodowych instytucjach. Nie czułam się tak, kiedy wystawiałam się w Polsce, w której przez wiele lat byłam absolutnie niewidzialna. Mojej karierze i tym samym widzialności z pewnością pomogły Paszporty Polityki oraz Polski Pawilon w Wenecji.

To, na czym mi zawsze najbardziej zależało w mojej praktyce artystycznej, to możliwość opowiadania historii o mojej tożsamości, kulturze i dziedzictwie. Chciałabym wierzyć, że dzięki mojej twórczości temat romski staje się bliższy i lepiej zrozumiany przez społeczeństwa większościowe. Jest to również forma aktywizmu, edukowania poprzez sztukę, które realizowałam przez wiele lat, działając na rzecz społeczności romskiej.

Tworzysz aktualny kanon poprzez użycie w praktyce artystycznej środków wyrazu sztuki współczesnej, łamiąc tym samym pewien stereotyp. Wpisujesz się w nurt opowiadania o sztuce romskiej przez Romów ich własnym językiem. Widać to było między innymi na jednej z wystaw podczas ostatnich documenta.

Myślę, że documenta pokazały, że artyści ze społeczności mniejszościowych jak Romowie mogą i powinni mówić sami za siebie. Jednak przez lata byliśmy na marginesie, nieustannie wpychani w etniczne szuflady.

Wydaje mi się, że Polski Pawilon miał wpływ na zmianę postrzegania sztuki tożsamościowej, romskiej i opowiadającej historie romskie, przez co zmieniła się perspektywa widzenia artystów pochodzenia romskiego. Nagle okazało się, że wystawy romskich artystów w ważnych instytucjach, na biennale są możliwe i budzą duże zainteresowanie i otwierają przestrzeń do dyskusji.

Teraz jesteśmy w ważnym momencie integracji tej sztuki.

Bardzo mnie cieszy, kiedy słyszę, że coraz więcej artystów romskich prezentuje swoje prace i swój punkt widzenia w dużych instytucjach sztuki, jak choćby Robert Gabris, Selma Selman, Luna De Rosa, Milka Rigova i wielu innych artystów pochodzenia romskiego.

Byłam zachwycona, kiedy moja przyjaciółka Delaine Les Bas została nominowana do Turner Prize. Uważam, że ta nominacja należała się jej od dawna. To niezwykła artystka, która ma bardzo spójną i konsekwentnie rozwijaną koncepcję sztuki. Jej prace były prezentowane na Biennale w Wenecji w Pawilonie Romskim. Żałuję, że nie wygrała Turnera, ale już sama nominacja bardzo dużo znaczy dla nas – artystów romskich.

Obecnie możemy zaobserwować duże zainteresowanie artystami pochodzącymi z różnych mniejszości etnicznych, co też wiele mówi o tym, co się dzieje aktualnie w Europie i na świecie. To jest stworzenie przestrzeni do przedyskutowania pewnych sytuacji historycznych i rzucenia światła z perspektywy artysty reprezentującego daną grupę etniczną.

To nie tylko poprawność polityczna, lecz także próba naprawiania rzeczy, których nie da się już naprawić. Można natomiast wykonać pewne gesty, które mogą zmienić coś w naszej świadomości. Myśląc o historii Anglii, o kolonializmie, nie cofniemy czasu, ale tego rodzaju gesty, wyróżnienia są próbą reparacji. Nadal jednak sztuka romska jest postrzegana dosyć stereotypowo.

Mamy prawo mówić o sobie i naszej kulturze. Artyści romscy, tworząc swoje prace, opierają się na wrażliwości, doświadczeniu i wiedzy o swojej kulturze. Niestety mam trochę problem z artystami nieromskimi, którzy próbują wejść w etnograficzne buty i opowiadać o Romach, opierając się na własnym wyobrażeniu o nas. Ich prace miewają tendencję do sprowadzania nas, Romów, do roli eksponatów etnograficznych, często przedstawiając nas w krzywym zwierciadle, powielając te wszystkie negatywne kalki o nas, z którymi uporczywie próbujemy walczyć. Takie potknięcia artystyczno-kuratorskie daje się zauważyć nawet na dużych wydarzeniach artystycznych o zasięgu międzynarodowym.

W jaki sposób twoja sztuka negocjuje miejsce Romów w historii sztuki? Czy jest to gest krytyczny wobec kanonu, czy jego twórcza ekspansja?

To jest przede wszystkim gest krytyczny, rewitalizujący wobec przedstawiania wizerunku Romów do XX wieku z perspektywy nieromskich artystów. Na wystawie Travelling images kuratorowanej przez Wojciecha Szymańskiego i Natalię Żak w Międzynarodowym Centrum Kultury w Krakowie była cała część ikonograficzna, która pokazywała, jak nieromscy artyści do XX wieku przedstawiali romskie wizerunki. Dopiero w XX wieku, czyli stosunkowo niedawno, artyści romscy odzyskali swój głos i mogli wypowiadać się w swoim imieniu. Jest to zatem głos krytyczny, bo sztuka tworzona dotąd przez nie-Romów, która cieszyła się uznaniem, była i jest sprzeczna z naszą perspektywą. Dlatego artyści romscy tworzą na nowo obraz naszego doświadczenia historycznego i teraźniejszego. Właściwie na tym opiera się moja twórczość, która jest manifestem i praktyką dekolonizującą.

Nie tak dawno temu opowiadałam w Oslo o przedstawieniach Romów na podstawie grafik Jacques’a Callota i wędrujących Romów. Prawie takie same obrazy przewijają się na przykład na grafikach z XVIII czy XIX wieku: tabory, krowy, konie, romskie rodziny etc. Ma się wrażenie, że to kopia jednego i tego samego dzieła.

Wszyscy myślą, że Romowie to przede wszystkim naród prowadzący koczowniczy, nomadyczny tryb życia. Bycie nomadem to wybór, a tymczasem oni uciekali przed przemocą, niewolnictwem, wojnami i prześladowaniem. To nigdy nie był ich wybór. Przenosili się z miejsca w miejsce, szukając lepszej i bezpiecznej przestrzeni dożycia. Wiesz, że w wielu krajach Europy – na terenie Niemiec, Skandynawii, Niderlandów, Francji, Szwajcarii – polowano na Romów? To były legalne, bezkarne mordy, dokonywane do XVII w.

Istniały różne dekrety zabraniające „Cyganom” przebywania na terytorium danego kraju. Dlatego uciekali. Ponieważ nie pasowali do określonego gatunku.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Małgorzata Mirga-Tas w pracowni, 2025, fot. Jakub Celej/IAM

Obrazek

250207_malgorzata_mirga-tas_w_pracowni_8_z_29.jpg

Jak wybierasz bohaterki i bohaterów swoich prac? Czy kierujesz się emocjonalną bliskością, politycznym znaczeniem ich historii czy jeszcze czymś innym? Często bohaterami i bohaterkami Twoich prac są osoby z Twojego najbliższego otoczenia.

Kiedy decyduję się sportretować daną osobę, kieruję się wieloma czynnikami, ale wspólną cechą jest historia tej osoby. Nie ma dla mnie znaczenia, czy jest to osoba widzialna w przestrzeni publicznej, czy też nikomu nieznana. Ważne jest, że są to osoby, które odgrywają ważną rolę w społeczności romskiej.

Ostatnio, będąc w Oslo, poznałam wspaniałą aktywistkę Natalię i wiem, że na pewno przedstawię ją w mojej kolejnej pracy. Chcę opowiadać o osobach, które coś zmieniają, które działają dla swojej społeczności i uczą młodych. Moimi bohaterami i bohaterkami są postaci, które mnie inspirują. Tak jak Natalia, która nie jest powszechnie znana, ale dba o to, by nasza kultura i tożsamość były zachowane. Nasza praca wykonywana jest też dla kolejnych pokoleń, które, mam nadzieję, będą ją kontynuować.

Moimi ukochanymi i najważniejszymi bohaterkami, i ulubionymi modelkami są moja mama i siostra. Kobiety z mojej rodziny są dla mnie szczególnie ważne.

Twoje prace są pełne materialnych śladów przeszłości: ubrań, tkanin, faktur. Czy ten zmysłowy kontakt z przedmiotem ma dla Ciebie wymiar rytuału albo opowieści o ciele i pamięci?

W ubraniach, które wykorzystuję do moich prac, chodzi nie tylko o teksturę, kolor czy inne walory plastyczne, lecz nie mniej ważne, a może i ważniejsze jest, kto je nosił. Tkaniny noszone kiedyś przez ich właściciela są czymś w rodzaju nośnika energii czy wspomnień związanych z daną osobą.

Pierwsze ubrania, jakich używałam do produkcji swoich prac, pochodziły głównie od rodziny i moich najbliższych, często były to moje własne rzeczy. Każde z nich niosło ze sobą jakieś wspomnienie. Kiedy robiłam warsztaty z dziećmi i młodzieżą, prosiłam ich o przyniesienie ubrań dziadków, ciotek itd. To był bardzo ważny punkt odniesienia. Kiedy masz ubranie przodków i szyjesz obraz, który opowiada ich historię, zawsze będziesz to robić z czułością, wrażliwością i pamięcią o nim.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Fragment pracy Małgorzaty Mirgi-Tas w pracowni, 2025, fot. Jakub Celej/IAM

Obrazek

250207_malgorzata_mirga-tas_w_pracowni_27_z_29.jpg

Czy udział w wystawach związanych z prezydencją Polski w UE niesie ze sobą jakieś napięcia? Na przykład między polityką reprezentacji a polityką państwa?

Temat podjęty przez Joannę Warszę na wystawie Familiar Strangers w Bozar w Brukseli wydawał mi się bardzo interesujący, bo jako Polka, Europejka, kobieta pochodzenia romskiego jestem częścią społeczeństwa, w którym żyję, a moje doświadczenie i to, co robię, buduje naszą wspólną kulturę. Nie jesteśmy „kimś innym” ani kimś znikąd w miejscu, w którym żyjemy.

Z wystawą w Królewskim Muzeum Sztuki i Historii w Brukseli było z kolei tak, że Wojciech Szymański, kurator, pojechał tam za pierwszym razem beze mnie. Pamiętam, że zadzwonił stamtąd do mnie i opowiedział, że na tkaninach z XVI wieku, które tam wiszą, widnieje biblijna historia Jakuba, do której włączone są osoby pochodzenia romskiego. Z licznych opracowań wiemy, w jaki sposób przedstawiano społeczność romską wędrującą przez liczne kraje, wiemy, w jaki sposób się ubierała etc. I nagle widzisz tę historię Jakuba i uświadamiasz sobie, że Bernard van Orley, portretując niderlandzkich mieszkańców podpatrzonych na ulicy, tym samym portretuje dostrzeżonych tam Romów – trudno było ich nie zauważyć, gdyż wyróżniali się wizualnie na tle Niderlandczyków. To był dla mnie impuls, żeby zderzyć współczesność z przeszłością, stworzyć paralelę, połączenie pomiędzy tamtym czasem a naszym. Udowodnić, że ci niby nieznani przybysze cały czas byli częścią Europy. Na pierwszym planie są kobiety i osoby z mojej społeczności i z mojej rodziny, na drugim – romskie postaci z przeszłości. Wszystkich ze sobą na tej tkaninie połączyłam, pokazując, że jesteśmy transnarodową mniejszością, ale też częścią Europy. Jako Romka-Polka nie mogłam nie wziąć udziału w tej wystawie.

Patrząc na te niesamowite tkaniny, uczysz się na nie patrzeć krytycznym okiem. Odczytujesz tę historię na nowo, trochę ją zmieniając, rozszerzając, przekładając na język współczesny, by pokazać, że tak nie musi być zawsze i to nie znaczy, że mamy pokazywać siebie zawsze w ten sam sposób. Ja siebie i moje otoczenie pokazuję na tych pracach tak, jak chcę, czyli tak, jak wyglądamy na co dzień.

Brukselskie arrasy są piękne, mają fantastyczne kolory, no i to, że jesteśmy na niej w ogóle uwidocznieni, dużo dla mnie znaczy. To tak, jakby nagle odnaleźć tam samego siebie, swoją społeczność, swoją historię, dziedzictwo. Przez taką reprezentację widzimy też, że to nie była społeczność niewidzialna albo marginalizowana czy celowo ukrywana. Może po prostu Bernard van Orley miał świadomość, że ta społeczność doznała wielu cierpień i przemocy tylko z powodu tego, że jej członkowie inaczej wyglądają i mają inne zwyczaje?

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Małgorzata Mirga-Tas w pracowni, 2025, fot. Jakub Celej/IAM

Obrazek

250207_malgorzata_mirga-tas_w_pracowni_3_z_29.jpg

Ostatnią wystawą, w której brałaś udział w trakcie programu kulturalnego towarzyszącego polskiej Prezydencji w Radzie UE, była natomiast Bujność. Sztuka kobiet w XXI wieku w Kiszyniowie, kuratorowana przez Dorotę Monkiewicz.

Pokazywałam tam dwie prace malarskie: obraz, na którym moja sąsiadka, ciotka, jej siostra i mąż grają w pokera i drugi, na którym mój wujek Andrzej odwiedza swojego wujka, też Andrzeja, brata swojego ojca w Szaflarach, o tytule Wizytacja. Oba te obrazy zostały namalowane na podstawie zdjęć mojego wujka Andrzeja Mirgi, jednego z pierwszych Romów, którzy ukończyli studia, pierwszego romskiego etnografa w Polsce. Fotografie te zrobił w latach 80. i 90., będąc wówczas adiunktem na Uniwersytecie Jagiellońskim. Te przepiękne zdjęcia wykonane przez Roma są portretem społeczności, z której się wywodzi, przedstawiają często jego rodzinę, sąsiadów. Wujek niechętnie udostępnia te zdjęcia, ale mi oczywiście pozwala z nich korzystać. Moje prace często powstają w oparciu o archiwa rodzinne, zdjęcia prywatne, bo są one bezpośrednim odwołaniem do naszego prawdziwego życia i kultury – wreszcie my sami możemy o sobie opowiadać i reprezentować siebie.

Język Polish

romowie

Tkanina