„Lato z Radiem”, czyli wakacje na żywo

lato-z-radiem-mikolajki-1980-pap_19800801_07J-miniatura.jpg, default, „Lato z Radiem”, na zdjęciu: Tadeusz Sznuk na pokładzie statku ratowniczego Koncha, reporterzy relacjonowali dla Polskiego Radia w transmisji na żywo

#społeczeństwo

Niektóre zdania mają to do siebie, że zwiastują kłopoty. Na przykład: „W Warszawie jest wyjątkowo spokojny dzień”, którym w lipcu 1971 roku zaczęło się milicyjne sprawozdanie w jednej z pierwszych audycji Lata z Radiem.

Jeszcze chwilę wcześniej wszystko zdaje się ten spokój potwierdzać. Jest lipiec, Lato… nadaje na żywo: muzyka, pogoda, ruch nieduży, kierowcy jadą prawidłowo. Sezon tak bardzo ogórkowy, że bardziej się nie da. Audycja zdążyła już zahaczyć o niewychowanych turystów, talerze znikające ze stołówek i wakacyjne obyczaje, a raczej ich brak.

I wtedy wakacje urywają się w pół zdania. Z letniego magazynu robi się relacja z pościgu. Skradziony Fiat 125p – numer WE 8370, kolor jasnoszary – ucieka przez Warszawę, milicja próbuje go zatrzymać, kierowcy mają zagradzać mu drogę, a słuchacze wypatrywać go z okien. Radio przestaje być tłem do wakacji i staje się częścią obławy.

Ale antena nie znosi jednego tonu. Między milicyjnymi meldunkami pojawia się pani Janina z Grudziądza: w jej Syrenie popsuł się tylny resor, części nigdzie nie ma, urlop wisi na włosku (może któryś ze słuchaczy pomoże?). Po niej – prognoza pogody. Mazury 20–22 stopnie, nad morzem słonecznie, w górach nawet 28.

Fiat ucieka. Syrena stoi. Pogoda dopisuje. W końcu dzwoni kobieta z kiosku Ruchu przy Waszyngtona. Widziała Fiata. Samochód zostaje zatrzymany. „Poszukiwanie zakończone” – podsumowuje prowadzący. Fiat znika z anteny tak szybko, jak się pojawił.

Proszę mówić, byle żywo

Takie właśnie było pierwsze Lato z Radiem: żywe, ruchliwe, gotowe skręcić razem z dniem, czasem nawet za ukradzionym autem. Pierwszą audycję nadano zaledwie kilka dni wcześniej – 1 lipca 1971 roku o godzinie 11:00 w Programie I Polskiego Radia. To był pomysł Aleksandra Tarnawskiego, radiowca pełną gębą, późniejszego twórcy Sygnałów dnia i Czterech pór roku. Tarnawski trafił w czas, w którym radio było w Polsce medium powszechnym: w 1974 roku zasięg korzystania z Polskiego Radia wśród osób powyżej 14. roku życia wynosił 93 procent.

Najważniejsze było to „na żywo”. Dziś brzmi neutralnie, wtedy – co najmniej odważnie. „Przekrój” podkreślał, że Lato z Radiem było pierwszym w Europie Południowo-Wschodniej programem nadawanym w ten sposób i pierwszą w Polsce audycją z telefonami od słuchaczy. A więc: bez montażu, bez bezpiecznego opóźnienia, bez cenzorskiego filtra. W innych programach dominowały nagrania przygotowane wcześniej, tymczasem Tarnawski wpuszczał na antenę przypadek. I ryzykował. Technicznie – bo wszystko musiało zadziałać od razu. Politycznie – bo każdy telefon mógł przynieść zdanie, którego nikt wcześniej nie zatwierdził. Roman Czejarek, szef Lata z Radiem od 1992 roku, przywoływał anegdotę o słuchaczu, który zakończył rozmowę słowami „szczęść Boże”. Prowadzący odpowiedział: „Bóg zapłać” – bo jakżeby inaczej?

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

„Lato z Radiem”, studio Polskiego Radia, lata 80., fot. Michał Kułakowski / Forum

Obrazek

lato-z-radiem-lata-80-fot-michal-kulakowski-forum-0428214139-miniatura.jpg

Lato… od początku miało być odskocznią. Jak najmniej polityki (ponoć kierowano się zasadą Szwejka, który na politykę – kaszlał szczególnie) i jak najwięcej muzyki – dla tych, którzy byli na wakacjach, i dla tych, którzy chcieliby na nich być. Audycja trafiała więc jednocześnie na plaże, do domów wczasowych, na działki, do zakładów pracy czy do kuchni.

I to dosłownie: Jolanta, tytułowa bohaterka powieści Sylwii Chutnik, tuż przed sygnałem Lata z Radiem podlewała sadzonki pomidorów w pudełku po margarynie. Po sygnale zaczynało się wszystko po trochu: informacje, żart, muzyka i codzienne sprawy. „Gdyby stosować się do zasad, jakich uczą teraz na studiach dziennikarskich, taka audycja nie powinna istnieć. Mądre podręczniki mówią bowiem, że nie da się zrobić programu dla wszystkich, i dla najmłodszych, i dla najstarszych. Tymczasem wbrew teorii Lato z Radiem istnieje od ponad czterdziestu lat i cały czas ma się dobrze” – pisał Roman Czejarek w książce Kochane Lato z Radiem z 2014 roku.

Głosy, które robiły lato

Przy mikrofonie i wokół niego pojawiali się ludzie, którzy szybko stali się częścią rytuału: Sławomir Szof, jeden z najbardziej rozpoznawalnych głosów programu; Tadeusz Sznuk, zasypywany listami i prezentami od słuchaczek; Andrzej Matul, strażnik radiowej polszczyzny i szef komisji wydającej karty mikrofonowe; Bogusław Sobczuk, aktor znany choćby z Człowieka z marmuru.

Osobną rolę odgrywały kobiece głosy: Stanisława Stec (ostatniego dnia sierpnia żegnała się: „Bądź słoneczny. Również jesienią”), późniejsza sprawozdawczyni sejmowa; Irena Kwiatkowska czytająca na antenie Lesia Joanny Chmielewskiej albo Barbara Krafftówna z Bocznymi drogami tej samej autorki – jeszcze przed premierą książkową.

Audycja miała swoje głosy, ale miała też własny dźwięk. Na początku sygnał w kilku językach – najpierw, rzecz jasna, po rosyjsku i w językach „bratnich” demokracji ludowych, potem także po francusku i angielsku (w 2022 roku zrezygnowano z rosyjskiego, a w roku 2024 wprowadzono zapowiedź po ukraińsku). W tle: klarnet i polka Dziadek (którą w 2018 roku na nowo zaaranżował Andrzej Smolik). Ponoć – informację tę zawdzięczam Romanowi Czejarkowi – w latach 90. Dziadek cieszył się większą popularnością niż grany w południe w Jedynce hejnał z wieży mariackiej.

Kanciak, czyli cała Polska w dużym Fiacie

Ludzie listy piszą

Popularność nie tylko Dziadka, ale i samej audycji zaskoczyła wszystkich, nawet jej twórców. Po pierwszym sezonie z Lata… zrezygnowano, w 1972 roku audycja nie zagościła w eterze. Zareagowali na to słuchacze (w końcu – jak można zrezygnować z lata!): pisali, dzwonili, przysyłali kartki, owoce i paczki z tym, co uchodziło wtedy za skarb lub przynajmniej rarytas. W wiadomych czasach niedoboru jeden z prezenterów otrzymał z Wilna przesyłkę, a w niej dziewięć żyletek i 20 dekagramów cukierków. Lato… powróciło w kolejnym roku, dłuższe niż w pierwszym sezonie.

Lato z Radiem było zresztą wielką maszyną do korespondencji. Wiadomości od słuchaczy czytano, komentowano, wykorzystywano w konkursach i kącikach. W połowie lat 70. do redakcji każdego dnia napływało podobno kilkanaście kilogramów listów. Nadsyłano je z całego kraju i nie tylko (Joanna Chmielewska pisała w autobiografii, że dzięki znajomościom w Polskim Radiu mogła rozwijać swoją filatelistyczną pasję). Każdy z prowadzących musiał przeczytać w nocy około tysiąca z nich i był z tego skrupulatnie rozliczany przez szefa.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Realizacja audycji Polskiego Radia „Lato z Radiem” nad Morzem Bałtyckim, koncert na wydmach zespołu rockowego Romuald i Roman. Mielno, lipiec 1976, fot. Stefan Kraszewski / PAP

Obrazek

lato-z-radiem-1976-zespol-Romuald-i-Roman-pap_19760701_02P-s.jpg

Złamane serca i łaciate krowy

Pewnego razu – wspominał w „Przekroju” Witold Ślusarski – do redakcji napisała 19-letnia Monika. „Zakochałam się bez pamięci w pana głosie. Żona, kochanka czy dziewczyna nie stanowią dla mnie żadnej przeszkody. Czekam na pana...” – w tym miejscu padły data i miejsce wymarzonego spotkania. Autorka zapomniała jednak o nazwisku adresata. Sądząc po dacie – w grę wchodziło tylko dwóch: Grzegorz Dziemidowicz, później ambasador, i Tadeusz Sznuk – późniejszy prowadzący Jeden z dziesięciu.

Bo w Lecie z Radiem, obok pogody, przebojów i konkursów, było też miejsce na uczucia. Krystyna Czubówna – jako Kukułka – prowadziła kącik złamanych serc, Krzysztof Kolberger czytał Strofy dla Ciebie – klasykę poezji miłosnej (słuchane naprawdę chętnie!), a Bogusław Kaczyński prowadził kącik operetkowy. Z okazji 20. urodzin wprowadzono biuro matrymonialne. Ludwik Jerzy Kern napisał o tym wszystkim nawet wiersz: „No i macie: / Znowu lato / Żyje z radiem. / W konkubinacie. // Ledwie słońce / Na szczyt nieba się wygrzebie, / Oni zaraz, / Jak wariaci, / Lgną do siebie” („Przekrój” nr 28/1996).

Była w tym wszystkim także czysta, wakacyjna radość z absurdu. Lato… szukało nie tylko piosenek, pogodowych meldunków i listów od słuchaczy, lecz także: najdłuższego jamnika (został nim niejaki Prezes z Kruszwicy – 129 centymetrów długości), najbardziej łaciatej krowy (Miśka – 874 łatki), człowieka o największej stopie oraz oczywiście, rokrocznie, nowej miss i nowej maskotki (pierwszą była krowa, a w 2026 rok został nią pies).

Kern miał rację: to był konkubinat, ale trwały. Przetrwał pościgi za Fiatem, złamane resory, tony listów, kąciki sercowe, konkursy na krowę, zmiany głosów, mód, obyczajów i ustrojów (w 1982 roku, po wprowadzeniu stanu wojennego, ukuto nawet hasło „Zima wasza, wiosna nasza, ale lato z radiem”). Przetrwał – wreszcie – kryzys radia, triumf (i kryzys telewizji), powstanie internetu, smartfonów i sztucznej inteligencji. Przetrwał, ale wiadomo – co innego istnieć, a co innego zbierać przy sobie pół kraju. Aż chciałoby się powiedzieć za Lindą i Świetlickim: już nigdy nie będzie takiego lata.

Korzystałam m.in. z:

Archiwalne audycje Lata z Radiem, Ewa Michałowska, Letni promyk słońca, Warszawa 2021, Roman Czejarek, Kochane Lato z Radiem, Warszawa 2014, Zeszyty Prasoznawcze” 1985, nr 1

Język Polish

radio

PRL

audycja