Krzemionki Opatowskie: kolejny polski skarb na Liście UNESCO
W czasie wakacyjnych wypraw warto odwiedzić rezerwat archeologiczny we wsi Sudół w województwie świętokrzyskim. To wyjątkowe miejsce zostało właśnie wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.
Podczas 43. sesji Komitetu Światowego Dziedzictwa, który odbywał się na przełomie czerwca i lipca 2019 roku w Baku, zdecydowano o rozwinięciu Listy Światowego Dziedzictwa o kolejne cenne obiekty. Wśród nich znalazły się Krzemionki Opatowskie – neolityczne kopalnie pasiastego krzemienia, zachowane w północno-wschodniej części województwa świętokrzyskiego. To już 16. obiekt z Polski, który uwzględniono w tym zestawieniu najcenniejszych zabytków ludzkości oraz tworów natury na naszej planecie.
Podziemna sieć
Kiedy w 1922 roku niedaleko Ostrowca Świętokrzyskiego archeolog Jan Samsonowicz odkrył pierwsze szyby kopalniane, w których wydobywany był krzemień, nie do końca zdawał sobie sprawę z wartości swego znaleziska. Kolejne wykopaliska archeologiczne przyniosły niezwykły efekt: pomiędzy wsiami Sudół i Magonie w gminie Bodzentyn, na niewielkim terenie odnaleziono ogromną sieć kopalń pochodzących z epoki neolitu, a więc sprzed pięciu tysięcy lat. Badacze twierdzą, że kopalnie krzemienia w tej okolicy funkcjonowały pomiędzy IV a II tysiącleciem przed naszą erą.
Format wyświetlania obrazka
standardowy (864px desktop)
Krzemionki Opatowskie, fot. Dominika Zarzycka / Alamy Stock/PAP
Obrazek
krzemionki_opatowskie_pap.jpg
Twardy kamień
Krzemień był dla ludzi neolitu kamieniem bardzo przydatnym: twardy, ale dający się łatwo łupać, miał ostre krawędzie, dzięki czemu używany był do cięcia. Wytwarzano z niego siekiery, a z kamiennych wiórów – noże czy sierpy. Przydatność takich przedmiotów dla człowieka pradziejowego była ogromna, nic więc dziwnego, że zapotrzebowanie na krzemień stale rosło, wpływając zarówno na rozwój górnictwa, jak i metod obróbki kamienia. W Krzemionkach Opatowskich narzędzia z krzemienia były najpewniej produkowane wręcz na masową skalę, a wykonywano je z wydobywanego tu charakterystycznego krzemienia pasiastego.
Kamienny biznes
Kopalni podobnych do tych w Świętokrzyskiem było zapewne w Europie sporo, jednak to właśnie Krzemionki Opatowskie zachowały się w wyjątkowo dobrym stanie. Archeolodzy odnaleźli tu cztery tysiące szybów, połączonych ze sobą siecią podziemnych korytarzy; szyby znajdują się na głębokościach od czterech do nawet dziewięciu metrów. Badacze tego terenu podkreślają wyjątkowość tego miejsca: Krzemionki w chwili odkrycia wyglądały, jakby prehistoryczni ludzie opuścili je dosłownie przed chwilą. Idealnie zachowała się kopalniana architektura, w szybach znajdywano porzucone narzędzia, a na ścianach – malowidła.
Właśnie dzięki temu to miejsce jest wyjątkowe w skali światowej: badanie kopalń w Krzemionkach w ogromnym stopniu przyczyniło się do poznania rozwoju cywilizacji sprzed pięciu tysięcy lat, sposobu pracy i trybu życia ludzi wtedy żyjących. Umożliwiło np. poznanie metod wydobycia cennego kruszcu – do pracy używano narzędzi sporządzanych nie tylko z innych kamieni, ale i z kości, poroży, a nawet drewna. Proces wydobycia kamienia, konstrukcja kopalń z oświetleniem, systemem komunikacji czy zasad bezpieczeństwa, obróbka materiału, produkcja narzędzi, a następnie ich transport w inne regiony – ten cały skomplikowany system miał miejsce w Krzemionkach.
Format wyświetlania obrazka
standardowy (864px desktop)
Muzeum Historyczno-Archeologiczne "Krzemionki", Krzemionki Opatowskie, fot. Paweł Małecki/AG
Obrazek
krzemionki_opatowskie_ag.jpg
Dokument rozwoju naszej cywilizacji
W komunikacie Ministerstwa Kultury, dotyczącym wpisania neolitycznych kopalni na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO można przeczytać:
Rozpoczęcie zorganizowanego procesu wydobycia i produkcji krzemiennych narzędzi przy użyciu wyspecjalizowanych technik i podziału pracy stanowią przełom w rozwoju technologicznym i intelektualnym człowieka. Produkcja narzędzi krzemiennych w dużym stopniu zmieniła życie codzienne i przyczyniła się do rozwoju cywilizacyjnego.
Krzemionki Opatowskie objęto ochroną już w chwili odkrycia. Od razu został tu utworzony rezerwat archeologiczny, a w kolejnym etapie – muzeum popularyzujące wiedzę o życiu w neolicie i udostępniające turystom ten wyjątkowy zabytek; dziś poza zabytkowymi szybami można tu zobaczyć m.in. rekonstrukcję neolitycznej osady. W 1994 roku Krzemionki Opatowskie zostały uznane za pomnik historii Polski (to nadawany przez prezydenta status, wyróżniający najcenniejsze dla dziejów Polski zabytki). Wpis na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO jest ostatecznym potwierdzeniem walorów tego miejsca jako dokumentu rozwoju ludzkiej cywilizacji.