„Dramat sycylijski” zrodził się w głowie Karola Szymanowskiego jeszcze w 1918 roku. Podczas spotkań z Jarosławem Iwaszkiewiczem w Elizawetgradzie i Odessie kompozytor nadał pomysłowi kształt i charakter. W październiku 1918 roku wysłał do pisarza końcowy projekt dzieła z prośbą o napisanie libretta. Jednak wypadki polityczne i historyczne spowodowały opóźnienie w realizacji zamierzeń kompozytora. Libretto gotowe było dopiero w 1920 roku, a opera ukończona została w roku 1924.
Akcja opery ostatecznie umieszczona została w dwunastowiecznym królestwie Sycylii, rządzonym przez Rogera II z rodu normańskiego. Dwór tego historycznego władcy olśniewał przepychem islamskiego emira. Gościł on artystów, poetów, uczonych. Król był miłośnikiem i mecenasem sztuk.
Kultura sycylijskiego państwa króla Rogera II, zespalająca myśl i sztukę wschodnią z chrześcijaństwem, cywilizację Normanów z pozostałościami sztuki grecko-rzymskiej, w końcu postać samego Rogera – syna kalabryjskiego księcia, wywodzącego swój ród od normandzkich Wikingów, zafascynowały Szymanowskiego, który w 1911 roku zwiedzał Sycylię. Podróż ta odbiła się w twórczości kompozytora szczególnym echem. Podczas rozmów z Iwaszkiewiczem często odwoływał się do sycylijskich krajobrazów i zabytków.
Treść opery jest mało dynamiczna, faktyczna akcja rozgrywa się na płaszczyźnie emocjonalnej. Akcja rozpoczyna się w „bizantyńskiej” katedrze w Palermo uroczystymi modłami i śpiewami z udziałem kapłanów i mniszek. Królowi, który przybywa na nabożeństwo celebrowane przez Archiereiosa i przewodzącą mniszkom Diakonissę, zebrani donoszą z oburzeniem, iż pojawił się wśród ludzi młody Pasterz, szerzący nową wiarę. Żądają ukarania Pasterza. Sprzeciwia się temu małżonka króla, Roksana, która prosi o wysłuchanie go, nim król podejmie decyzję.
Roger nakazuje przyprowadzić Pasterza. Młodzieniec, ubrany w koźlą skórę, spokojny i łagodny opowiada o swoim pięknym i dobrym bogu, który daje ludziom szczęście, pokazuje piękno świata i miłość, a strapionym przynosi pocieszenie. Króla oburza śmiałość Pasterza, a duchowni i wierni domagają się jego ukamienowania. Roksana prosi jednak o łaskę dla proroka. Arabski mędrzec Edrisi radzi królowi wezwać Pasterza do siebie i osądzić go. Roger pozwala młodzieńcowi odejść, nakazując mu stawić się wieczorem w pałacu.
Akcja II aktu rozgrywa się nocą na wewnętrznym dziedzińcu pałacowym. Król w towarzystwie Edrisiego oczekuje przybycia Pasterza. Z dala dochodzi śpiew Roksany, pragnącej, by Roger pozbył się złych myśli i udręki, aby jego serce złagodniało. Pojawia się Pasterz wraz ze swa świtą. Ubrany jest bardzo bogato – w indyjski strój przyozdobiony klejnotami. Wokół młodzieńca gromadzi się tłum. Pojawia się też Roksana, której spojrzenie zatrzymują oczy Pasterza.
Rozgniewany i zaniepokojony Roger każe uwięzić młodzieńca. Straż wiąże Pasterza łańcuchami, jednak ten z łatwością zrywa je i rzuca królowi pod nogi. Zaprasza Rogera do siebie i odchodzi, w ślad za nim podąża Roksana i stopniowo coraz więcej zebranych osób. Król pozostaje sam z Edrisim.
Akt III rozgrywa się w ruinach greckiego teatru z ołtarzem Dionizosa. Tuż przed świtem zjawiają się tam Roger z Edrisim w poszukiwaniu Pasterza i Roksany. Na wołanie króla Roksana wychodzi z głębi świątyni i, biorąc czule męża za rękę, mówi, iż wprowadzi go do swego pałacu. Zbliżają się do ołtarza, rzucają kwiaty, które się zapalają. Z mroku wyłaniają się inne osoby.
Na szczycie ołtarza ukazuje się Pasterz w pełnej blasku postaci boga Dionizosa i wzywa wszystkich do siebie. Rozpoczyna się taniec. Roksana zrzuca płaszcz i występuje jako menada z tyrsem w ręku. Roger pozostaje z boku. Gdy wstaje słońce, blask Dionizosa gaśnie, rozpływa się, znikają wszystkie postaci. Roger pozostaje z Edrisim. Jak przebudzony, z nowa mocą wstępuje po stopniach, ku górze ołtarza, śpiewając podniosły hymn na cześć słońca, któremu ofiarowuje swe serce.