Jan Niecisław Baudouin de Courtenay — spec od języka
Wybitny naukowiec, który zmienił rozumienie języka pisanego i mówionego, prekursor wielu współczesnych idei w językoznawstwie, twórca teorii fonemów, dialektolog, lingwistyczny obrazoburca, pacyfista, feminista, niezależny publicysta i myśliciel. Obrońca wulgaryzmów.
Francuz z Radzymina
Obco brzmiące nazwisko Baudouin de Courtenay wskazuje na francuskie pochodzenie przyszłego uczonego. Jan Niecisław Ignacy Baudouin de Courtenay przychodzi na świat w 1845 w Radzyminie pod Warszawą. Reprezentuje polską gałąź starego francuskiego rodu. Jego prapradziadek – Francuz na służbie wojskowej polskiego króla Augusta II Mocnego – przybył do Polski na początku XVIII i ożenił się z Polką.
Po ukończeniu Szkoły Głównej w Warszawie i odbyciu stażów w Pradze, Wiedniu, Berlinie i Lipsku Baudouin de Courtenay otrzymuje w 1870 posadę privatdozenta w katedrze językoznawstwa porównawczego na Uniwersytecie Sankt-Petersburskim. Pięć lat później jako profesor katedry językoznawstwa porównawczego Uniwersytetu w Kazaniu Baudouin de Courtenay tworzy szkołę lingwistyczną. W latach 1883-1893 pracuje na uniwersytecie w Dorpacie. Następnie kilka lat wykłada w Krakowie, który wówczas był częścią Austro-Węgier, po czym w 1901 roku wraca do stolicy Rosji, by objąć stanowisko profesora na Uniwersytecie Sankt-Petersburskim.
Rewolucja w lingwistyce
Pracuje codziennie, od czwartej rano do dziewiątej wieczór. Choć nie jest genialnym mówcą, jego sposób wykładania bardzo podoba się słuchaczom. Profesor, mówi, jakby głośno myślał w obecności studentów. A ponieważ posiada fenomenalną zdolność łączenia i uogólniania faktów, jego wykłady uczą młodzież myślenia.
Jego pomysły są często wybitnie nowatorskie. Największe osiągnięcie uczonego to rewolucja, jakiej dokonuje w językoznawstwie. Baudouin de Courtenay jako pierwszy zwraca się ku językowi mówionemu. Udowadnia, że pismo i język to dwa różne zjawiska, a związek między nimi ma charakter czysto psychologiczny. Dlatego rozróżnia "litery" i "dźwięki" czyli grafemy i fonemy – to on wprowadza te pojęcia do obiegu naukowego.
Jego badania w dziedzinie "embriologii języka" kładą podwaliny pod współczesną logopedię. Przez lata prowadzi uważne, systematyczne obserwacje rozwoju mowy u pięciorga własnych dzieci. Ich owocem staje się monografia "Spostrzeżenia nad językiem dziecka". Twierdzi, że najważniejsze impulsy zmian w ludzkim języku są ukryte w mowie dziecka.
Obrońca grypsery
Rewolucyjna okazuje się też teza, że język nie jest hermetycznym systemem, lecz stale się rozwija, a jednolity język narodowy to fikcja. Żywo go interesuje interligwistyka, czyli języki mieszane (surżyk, pidgin) i sztuczne (esperanto, volapük, interlingua). Uczy się esperanto, pisze prace naukowe na ten temat. Bada dialekty i szczerze nie rozumie, dlaczego lingwiści gardzą żargonami.
W 1908 w Petersburgu wychodzi książka Wasilija Trachtenberga "Przestępcza muzyka" ("Блатная музыка") – pierwszy w historii słownik żargonu przestępczego, który stał się punktem odniesienia dla wszystkich kolejnych prac tego typu. Monografia wychodzi pod redakcją i z przedmową Baudouina de Courtenay. We wstępie redaktor formułuje prawdziwie rewolucyjną tezę: "Żargon przestępczy to jedna z odmian języka rosyjskiego". W ten sposób staje się pierwszym lingwistą, który żargon nazywa językiem.
Kolejny radykalny krok ekstrawaganckiego uczonego kończy się skandalem. Przygotowując trzecie wydanie "Słownika żywego wielkorosyjskiego języka Władimira Dala" ("Толковый словарь живого великорусского языка Владимира Даля"), Courtenay włącza w nie szereg wulgaryzmów. Jego tok myślenia jest następujący: jeśli słowo istnieje w języku – powinno istnieć też w słowniku, a częstotliwość i formy jego użycia niech już określa sam czytelnik zgodnie z własnym poziomem kultury. Tym razem nowatorstwo uczonego staje się obiektem ataków ze strony rosyjskiej prasy nacjonalistycznej. Courtenay odpiera je lakonicznie: "Jak to – dupa jest, a słowa nie ma?"
Niezależny myśliciel
Mimo tak szerokiego spektrum zainteresowań naukowych (a może właśnie dzięki nim) Baudouin de Courtenay nie jest oderwanym od rzeczywistości akademikiem. Angażuje się w działalność społeczno-polityczną, publicznie występuje przeciwko wojnie, przemocy, ksenofobii i dyskryminacji, pisze teksty publicystyczne (w sumie około dwustu), podpisuje odezwy. Aktywną postawę społeczną uważa za świętą powinność uczonego i inteligenta.
Jako profesor Uniwersytetu Sankt-Petersburskiego często publicznie krytykuje prześladowanie "obcych" w carskiej Rosji, broni praw (w tym do posługiwania się językiem) mniejszości narodowych – Polaków, Żydów. Oświadcza, że w Królestwie Polskim (które do 1918 wchodziło w skład Imperium Rosyjskiego) język polski powinien mieć taki sam status, jak rosyjski. Często wypowiada się na temat konieczności udzielenia Polsce kulturowej autonomii. Za ostre krytykowanie wielkorosyjskiego szowinizmu zapłaci w 1913 kilkoma miesiącami aresztu.
Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 Baudouin de Courtenay przeprowadza się do Warszawy. Tu otrzymuje godność profesora honorowego uniwersytetu Warszawskiego. Tam też wykłada do 1929 – do samej śmierci. W odrodzonej Polsce wyraziste poglądy Baudouina de Courtenay, jego konsekwentne sprzeciwianie się ksenofobii budzą sympatię wśród inteligencji i mniejszości narodowych, a nienawiść w środowiskach nacjonalistycznych. Kościół Katolicki też nie toleruje uczonego, który publicznie przyznaje się do ateizmu.
W 1922 w Krakowie grupa "ultra-patriotów" próbuje zakłócić publiczny odczyt Baudouina de Courtenay w Teatrze Słowackiego i obrzucić go stęchłymi jajami – za to, że śmiał powiedzieć, że można być jednocześnie Niemcem i Polakiem. W tym samym roku mniejszości narodowe wysuwają jego kandydaturę (bez jego wiedzy) na prezydenta kraju. Szanse na zwycięstwo są znikome – to raczej demonstracyjny gest i wyraz szacunku dla wybitnego uczonego. W sejmie Courtenay przegrywa z Gabrielem Narutowiczem, który kilka miesięcy później zginie zastrzelony przez ultraprawicowego nacjonalistę.
Baudouin de Courtenay nie boi się ponosić odpowiedzialności za swoje liberalno-internacjonalistyczne poglądy. To polski patriota bez cienia ksenofobii czy megalomanii. Zawsze niezależny w myśleniu, jest wierny sobie i w Rosji, i w Polsce. Znajomi wspominają go także jako altruistę, niezwykle skromnego człowieka, który bardziej dbał o innych, niż o siebie. Tuż przed śmiercią Baudouin de Courtenay powie Józefowi Czapskiemu, który odwiedził go w biednym, ciasnym mieszkaniu na warszawskiej Pradze: "Czasem naprawdę mam ochotę się zastrzelić, ale nie zrobiłem tego, bo zawsze pojawiała się myśl – a może jeszcze jakoś pomóc tej nieszczęsnej ludzkości."
Jan Niecisław Baudouin de Courtenay
[{"nid":"47564","uuid":"64261719-7425-4dd6-9e68-533900f5f31e","type":"article","langcode":"pl","field_event_date":"","title":"Jan Niecis\u0142aw Baudouin de Courtenay \u2014 spec od j\u0119zyka","field_introduction":"Wybitny naukowiec, kt\u00f3ry zmieni\u0142 rozumienie j\u0119zyka pisanego i m\u00f3wionego, prekursor wielu wsp\u00f3\u0142czesnych idei w j\u0119zykoznawstwie, tw\u00f3rca teorii fonem\u00f3w, dialektolog, lingwistyczny obrazoburca, pacyfista, feminista, niezale\u017cny publicysta i my\u015bliciel. Obro\u0144ca wulgaryzm\u00f3w.\r\n","field_summary":"Wybitny naukowiec, kt\u00f3ry zmieni\u0142 rozumienie j\u0119zyka pisanego i m\u00f3wionego, prekursor wielu wsp\u00f3\u0142czesnych idei w j\u0119zykoznawstwie, tw\u00f3rca teorii fonem\u00f3w, dialektolog, lingwistyczny obrazoburca, pacyfista, feminista, niezale\u017cny publicysta i my\u015bliciel. Obro\u0144ca wulgaryzm\u00f3w.","path":"\/pl\/artykul\/jan-niecislaw-baudouin-de-courtenay-spec-od-jezyka","topics_data":"","field_cover_display":"default","image_title":"","image_alt":"","image_360_auto":"\/sites\/default\/files\/styles\/360_auto\/public\/2018-12\/jan_niecislaw_baudouin_de_courtenay_nac.jpg?itok=DISh78-A","image_260_auto":"\/sites\/default\/files\/styles\/260_auto_cover\/public\/2018-12\/jan_niecislaw_baudouin_de_courtenay_nac.jpg?itok=gUkSsD8-","image_560_auto":"\/sites\/default\/files\/styles\/560_auto\/public\/2018-12\/jan_niecislaw_baudouin_de_courtenay_nac.jpg?itok=tuIVtUM0","image_860_auto":"\/sites\/default\/files\/styles\/860_auto\/public\/2018-12\/jan_niecislaw_baudouin_de_courtenay_nac.jpg?itok=zjNWS66s","image_1160_auto":"\/sites\/default\/files\/styles\/1160_auto\/public\/2018-12\/jan_niecislaw_baudouin_de_courtenay_nac.jpg?itok=H7P4mzfz","field_video_media":"","field_media_video_file":"","field_media_video_embed":"","field_gallery_pictures":"","field_duration":"","cover_height":"1201","cover_width":"800","cover_ratio_percent":"150.125"}]