Drugie życie upiorów

with_stake_and_spade_2.jpg, default, Okładka książki Łukasza Kozaka With Stake and Spade. Vampiric Diversity in Poland, 2020, fot. materiały prasowe wydawcy/Instytut Adama Mickiewicza

#społeczeństwo

#dziedzictwo

#literatura

„Real Vampires” z nagrodą Red Dot Design Award! Gra wyprodukowana przez duńskie studio Those Eyes inspirowana jest publikacją Łukasza Kozaka „With Stake and Spade. Vampiric Diversity in Poland”. Za oprawę graficzną książki i gry odpowiada Julia Mirny.

Kompendium wiedzy o upiorach, strzygach i innych nieumarłych istotach z terenów dawnej Rzeczpospolitej – z okazji Halloween Instytut Adama Mickiewicza udostępnił bezpłatnie wersję cyfrową książki With Stake and Spade. Vampiric Diversity in Poland Łukasza Kozaka. Tego samego dnia, 31 października 2025 roku, odbyła się też premiera gry wideo Real Vampires, powstałej na podstawie książki i stworzonej przez duńskie studio Those Eyes.

With Stake and Spade. Vampiric Diversity in Poland [Z kołkiem i łopatą. Wampiryczna różnorodność w Polsce] to publikacja wydana w 2020 roku przez Instytut Adama Mickiewicza i Fundację Evviva L’arte. Autor, Łukasz Kozak, dowodzi w niej, że źródeł mitu o wampirach nie powinniśmy szukać w Transylwanii – lecz w Polsce. Większość materiałów etnograficznych, relacji prasowych czy akt sądowych dotyczących wampirów, a właściwie należałoby powiedzieć upiorów, pochodzi właśnie z terenów dawnej Rzeczpospolitej Obojga Narodów. Wierzenia dotyczące zmarłych powracających zza grobu były wspólne dla wszystkich grup etnicznych zamieszkujących przedrozbiorową Rzeczpospolitą. A jak podkreśla autor, jeśli mielibyśmy określić, co było najważniejszym wkładem Słowian w światową kulturę, to z pewnością należałoby do niego zaliczyć wampiry.

Antologia została poprzedzona wstępem, w którym Łukasz Kozak przedstawił podstawowe informacje na temat upiorów, strzyg, strzygoni i wieszczych. Jak mówił w rozmowie z Piotrem Polichtem dla Culture.pl:

Ludzie byli kiedyś całkowicie przekonani o istnieniu upiorów – zmarłych, którzy potrafią opuszczać mogiłę, czy też żywych upiorów, osób posiadających dwie dusze, z których jedna pozostanie w ciele po śmierci i jeszcze za życia noszących znamiona tego, że będą wracać zza grobu. Podejmowali jak najprawdziwsze, realne działania, żeby się zabezpieczyć. Ich echo odnajdujemy w aktach sądowych i w prasie. To świadectwa prawdziwych zdarzeń, ekshumacje trupów podejrzanych o upioryzm były nagminne do XX wieku.

Make Upiór Great Again

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Ilustracja Julii Mirny z książki Łukasza Kozaka With Stake and Spade. Vampiric Diversity in Poland, 2020, fot. Instytut Adama Mickiewicza

Obrazek

with_stake_and_spade_7.jpg

W antologii znalazło się 78 tekstów powstałych na przestrzeni pięciu stuleci. Najstarsze źródło pochodzi z 1529 roku – to fragment akt sądowych w sprawie proboszcza z Grabownicy koła Sanoka – jedną z jego przewin było to, że przyzwalał swoim parafianom na antyupioryczne praktyki. Władze kościelne uznały to za maleficium, poważny występek praktykowania czarnej magii.

Najbliższe naszym czasom są przytaczane w książce artykuły prasowe pochodzące z dwudziestolecia międzywojennego. Jeden z nich dotyczy mieszkańca podwarszawskiej Wiązowny, którego w 1933 roku aresztowano pod zarzutem zbezczeszczenia zwłok swojej żony. Jak tłumaczył policji, nawiedzała go ona i terroryzowała zza grobu, sięgnął więc po sprawdzoną przez poprzednie pokolenia metodę – o północy rozkopał jej mogiłę i przeniósł ciało w inne miejsce.

Z książki dowiemy się też choćby tego, że usposobienie nieumarłych bywało zróżnicowane regionalnie. Na przykład, małopolskie strzygonie potrafiły być całkiem sympatyczne i poczciwe. Choć miały skłonności awanturnicze, to zdarzało się, że pomagały żywym krewnym w pracach domowych i łatwo dawały się zbyć ciętą ripostą. Z kolei upiory wywodzące się z dzisiejszej Ukrainy i pogranicza polsko-ukraińskiego były wyjątkowo przerażające – sprowadzały plagi na ludzi i bydło, wywoływały susze i powodzie.

Julia Mirny – prace [galeria]

Styl wyświetlania galerii

Wyświetl slajder (domyślny)

Przytaczane źródła zderzają się z wykreowanymi przez popkulturę opowieściami – okazuje się, że znacznie częściej to żywi ludzie pili krew podejrzanych o bycie upiorami niż odwrotnie. Obalają też mit wampira-arystokraty. Słowiańskie upiory najczęściej rodziły się w chłopskich chatach.

Antologia Łukasza Kozaka przynosi zresztą więcej zaskakujących odkryć. Czego o upiorach dowiemy się z pierwszej polskiej encyklopedii Nowych Aten Benedykta Chmielowskiego albo jak próbowali walczyć z wiarą w nieumarłych pisarze Oświecenia? Jak kaszubski wieszczy trafił do kanadyjskiego Ontario? Co należy zrobić, żeby po śmierci nie zostać strzygoniem? Odpowiedzi na te i na inne intrygujące pytania znajdą państwo pod tym linkiem.

Publikacja Kozaka przyczyniła się do rozbudzenia zainteresowania lokalnymi wierzeniami na temat nieumarłych w innych krajach europejskich – zaowocowała analogicznymi badaniami prowadzonymi przez Instytut Literatury i Folklorystyki Litewskiej (Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas), stała się też inspiracją dla Francesco Paolo de Ceglii z Uniwersytetu im. Aldo Moro w Bari, który napisał książkę Vampyr: Storia naturale della resurrezione (2023).

Publikację wzbogacają ilustracje Julii Mirny – stworzone w analogowej technice kolażu z wykorzystaniem archiwalnych zdjęć ze zbiorów polskich repozytoriów cyfrowych dostępnych w domenie publicznej.

Upiory w świecie cyfrowym

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Plakat gry Real Vampires autorstwa Julii Mirny, fot. IAM

Obrazek

real vampires poster_50x70 julia mirny IAM.jpg

To jeszcze nie koniec upiornych wieści. 31 października 2025 roku niezależne kopenhaskie studio Those Eyes, zajmujące się produkcją gier wideo, udostępniło grę Real Vampires, której fabuła oparta jest na słowiańskich wierzeniach w upiory. Główną inspiracją twórców była właśnie książka With Stake and Spade. Vampiric Diversity in Poland, a jej autor – i towarzyszący mu gadający pies Oki – są w grze przewodnikami w podróży przez świat, w którym zacierają się granice pomiędzy żywymi a umarłymi.

Gra jest splotem horroru, humoru i historii kultury, a każda opowieść w niej zawarta ma swoje oparcie w źródłach historycznych. Za oprawę graficzną Real Vampires odpowiedzialna jest – tak jak w przypadku wspominanej wcześniej antologii – Julia Mirny, której cyfrowe kolaże dodają absurdalnego i groteskowego kolorytu makabrycznym podaniom o upiorach.

Video embed

Real Vampires Release Trailer🩸

Poza odkrywaniem autentycznego folkloru, gracze mogą dzielić się swoimi lokalnymi historiami o nieumarłych z dowolnego miejsca na Ziemi, co, wedle intencji twórców, ma przyczynić się do stworzenia rozrastającego się archiwum żywych tradycji. Duńskie Studio Those Eyes część dochodów ze sprzedaży gry przeznaczy na rzecz pomocy dla Ukrainy.

Gra Real Vampires została udostępniona na platformie Steam oraz w App Store i Google Play 31 października 2025 roku. Więcej informacji dostępnych na stronie www.thoseeyes.dk. Grę Real Vampires wspierają Duński Instytut Filmowy, Instytut Adama Mickiewicza oraz program Kreatywna Europa.

Warstwę graficzną gry doceniono na arenie międzynarodowej, przyznając w 2026 roku Real Vampires nagrodę Red Dot Design Award w kategorii Brands & Communication. To prestiżowe wyróżnienie, a logo z czerwoną kropką jest rozpoznawalnym na świecie znakiem wysokiej jakości wzornictwa.

Łukasz Kozak – mediewista, ekspert w dziedzinie technologii i nowych mediów oraz promocji dziedzictwa kulturowego. Badacz nieoczywistych wątków w historii kultury. Współtwórca audycji mediewistycznej Kryzys wieku średniego w Programie 2 Polskiego Radia, kurator programu muzyki dawnej warszawskiego festiwalu Nowe Epifanie. Autor prac naukowych i popularyzatorskich, wykładowca. Współpracował z licznymi instytucjami kultury i ośrodkami naukowymi przy tworzeniu nowych rozwiązań technologicznych dla zbiorów cyfrowych.

Język Polish