Don Juan z Podola, czyli polski król yerba mate

polskim_statkiem_do_ameryki_poludniowej_lata_30_xx_wieku_polona_1802490.jpg, default, "Polskim statkiem do Ameryki Południowej", lata 30. XX wieku, fot. Polona.pl

#dziedzictwo

Mówiono o nim, że "obudził ze snu argentyńskie puszcze" i "słyszy, jak rośnie yerba". Kim był Polak, który stał się symbolem imigranckiego sukcesu w Ameryce Południowej?

"Płyną błędne, marzące chłopów polskich twarze / [...] Hen za nimi wieś polska szumi o wieczorze / [...] A tam, w dali tajemnej, szumi groźne morze", pisał poeta młodopolski Józef Jedlicz w wierszu "Chłopi emigranci". Jak się okazuje, pierwsza masowa emigracja polskich chłopów do Argentyny była prawdopodobnie… dziełem przypadku. Z przyczyn formalnych (domniemywa się, że chodziło o przebywane choroby lub niekompletne dokumenty) zamiast do Stanów Zjednoczonych przekierowano ich do Ameryki Południowej. Niemiecki statek "Antonina" z kilkunastoma chłopskimi rodzinami z Galicji, wyruszywszy z Hamburga, dopłynął do Buenos Aires 9 czerwca 1897 roku. Niedługo potem w ślad za pionierami masowej emigracji wyruszyły kolejne grupy Polaków. W pierwszym okresie masowych emigracji (do roku 1903) osadnicy otrzymywali przydział 5 pesos na osobę miesięcznie, racje żywnościowe w postaci pół kilograma mięsa i kukurydzy oraz 300 gramów smalcu i soli, a każdej rodzinie przydzielano także parę wołów, krowę i konia. Za tę "wyprawkę" – podobnie jak za bilet na transoceaniczny statek – emigranci płacili w odroczonych na kilka lat ratach.

Przełom wieku XIX i XX oznaczał wzmożone zainteresowanie południowoamerykańską destynacją ze strony galicyjskich rolników – określa się to mianem "gorączki emigracyjnej" wywołanej obietnicą dobrobytu, jaki miał czekać za Atlantykiem. Niemieckie biura podróżnicze organizujące rejsy za ocean wiedziały, jak zachęcić potencjalnych klientów – rozsyłały listy reklamujące Argentynę, w których rysowały między innymi wizję taniej ziemi i braku podatków. Wyprowadzkę na inny kontynent ułatwiało niewątpliwie tamtejsze proemigracyjne prawo. W archiwalnych czasopismach przeczytamy, że w 1914 roku w Argentynie mieszkało ponad 65 tysięcy osób pochodzących z obszarów Rzeczypospolitej, a po wojnie blisko dwieście tysięcy (stan na rok 1947). Była to głównie ludność rolnicza i robotnicza. Od 1995 roku 8 czerwca w Argentynie obchodzi się Dzień Polskiego Osadnika (Día del Colono Polaco) – to jedyne na świecie państwowe święto polskich imigrantów.

Nastoletni pionier

Thumbnail — Jan Szychowski z żoną Bronisławą, Argentyna, 1936, fot. audiovis.nac.gov.pl

W roku 1900 do Argentyny w grupie polskich chłopów dociera między innymi jedenastoletni Jan Szychowski, urodzony w Borszczowie syn młynarza. Ale od ich miejsca docelowego – obszaru zasiedlenia, który został zaproponowany przez lokalne władze – dzieliło ich niemal tysiąc kilometrów. Kilkanaście rodzin udało się w podróż w górę rzeki Parana aż do Posadas – stolicy prowincji Misiones wysuniętej na północny wschód kraju. Stamtąd szli jeszcze piechotą przez trzy tygodnie aż do Apóstoles – razem z czterokołowymi konnymi wozami, które przywieźli z rodzinnych stron. Polskie wozy – zwane do dziś "carros polacos" – okazały się później bardziej przydatne od dwukołowych argentyńskich "carretas" ciągniętych przez muły albo woły. Szychowski jeszcze jako nastolatek terminował u lokalnego kowala, okuwając "carros polacos" – wkrótce okazało się, że ma prawdziwy inżynieryjno-konstruktorski talent. Ukończywszy jedynie kilka klas podolskiej szkoły powszechnej, był bowiem w stanie samodzielnie projektować i budować maszyny: stworzył m.in. pierwszą w Argentynie tokarkę. Podpatrzył w jednym z warsztatów importowane z Niemiec urządzenie, a następnie odtworzył je, wykonując samodzielnie wszystkie niezbędne elementy (m.in. suwnicę z drewna quebracho słynącego z wyjątkowej twardości). Podróżnik i inżynier Wiktor Ostrowski, odnosząc się do połączenia niedostatków formalnej edukacji z wynalazczym drygiem Szychowskiego, pisał w "Życiu wielkiej rzeki", że to "nadzwyczajna spostrzegawczość pozwalała mu jakąś niezbadaną drogą wyciągać wnioski zgodne z rzeczywistością".

Yerba zamiast wódki

To na samodzielnie obmyślonej i zbudowanej tokarce Szychowski stworzył elementy młyna służącego do mielenia yerby ze swojej plantacji (plantacji zwanej La Cachuera, co w lokalnym języku znaczyło "kaskada"). Na swoim koncie konstruktora i projektanta polski emigrant – zwany przez sąsiadów "don Juanem" – miał także tamę, prądnicę, turbinę, a nawet linię telefoniczną. "Rozumiał mechanizmy i »widział« konstrukcję oczyma wyobraźni", pisał o nim Ostrowski, nazywając jego osiągnięcia "chlubną kartą nie tylko Polonii Argentyńskiej, ale całej prowincji Misiones". Nic dziwnego, że inni osadnicy i lokalni plantatorzy prosili Szychowskiego o konsultacje technologiczne.

Yerba mate to hiszpańskojęzyczne określenie ostrokrzewu paragwajskiego – symbolu rozwoju gospodarczego prowincji Misiones w XX wieku (co ciekawe, po 1926 roku osadnicy byli zobowiązani ustawowo do uprawy tej rośliny). Nie będzie przesadą stwierdzenie, że personifikacją tego rozwoju był właśnie Szychowski, który dzięki uprawie tego opłacalnego, wiecznie zielonego drzewa – a w latach 20. jego plantacja liczyła blisko 30 tysięcy drzewek – zdołał zgromadzić majątek liczący kilkaset tysięcy pesos. Jedną z najpopularniejszych dziś argentyńskich marek yerby jest Amanda – produkowana właśnie z uprawy założonej przez Szychowskiego (jej charakterystyczne, biało-czerwone opakowanie nawiązuje właśnie do korzeni pierwszego właściciela La Cachuery).

Klimat Misiones – gorący i wilgotny – a przede wszystkim jego czerwonobrunatna gleba nie nadawały się do uprawy znanych polskim rolnikom roślin, takich jak pszenica czy żyto. Osadnicy pogodzili się z tym po latach jałowych prób tworzenia plantacji tych zbóż – z czasem empirycznie przekonali się, że najlepszym wyborem jest właśnie uprawa ostrokrzewu paragwajskiego, który, jak pisał Mieczysław Fularski w emigracyjnym magazynie "Wychodźca" (1927), "daje sposobność do zdobycia całkiem pokaźnej fortuny". Yerba uznawana była nie tylko za źródło dobrobytu – przypisywano jej także niezwykłe, magiczne niemal właściwości. Tadeusz Chrostowski, ornitolog i podróżnik, przytoczył w "Paranie. Wspomnieniach z podróży 1914 roku" fragment artykułu opublikowanego w piśmie "Kolonista" przez innego południowoamerykańskiego emigranta, Stanisława Kłobukowskiego:

Otóż mathe daje »rozpęd« daleko większy od alkoholu bez żadnych złych skutków, usuwa niezwłocznie fizyczne i moralne osłabienie, tj. niechęć do pracy i rozpacz, a wlewa światłość do mózgu i optymizm do serca. Powinna bezwarunkowo zastąpić wódkę.

Mate z naftowego piecyka

Cytowany wcześniej podróżnik Wiktor Ostrowski był jednym z gości zorganizowanego w 1950 roku jubileuszu 50-lecia przybycia pierwszej zwartej grupy emigrantów z Polski ("był to prawdziwy zlot polskich chłopów, ich dzieci i wnuków", pisał). Swoje wrażenia przytoczył w "Życiu wielkiej rzeki", książce, którą Jarosław Iwaszkiewicz nazwał swego czasu "jedną z najpiękniejszych książek podróżniczych, jakie ukazały się w ostatnich latach". Polski don Juan, według relacji Ostrowskiego, mieszkał w pięknym, "tonącym w powodzi egzotycznych kwiatów", piętrowym domu. W pięciopokojowej posiadłości Szychowskich parzenie mate stanowiło ponoć codzienny rytuał: "W sypialni pomiędzy łóżkami ustawiał naftowy piecyk i grzał wodę na mate. Zaparzoną, aromatyczną mate podawał odpoczywającej jeszcze żonie", opisywał podróżnik w niemal hagiograficznym rozdziale dotyczącym Szychowskiego. Żona, którą polski osadnik czule częstował mate nazywała się Bronisława Kruchowska i przybyła do Misiones w tej samej grupie, co on. Była niepiśmienna i nie umiała czytać, jednak wyedukowała się samodzielnie, a nawet zdołała wykształcić swoje dzieci (których urodziła w Argentynie ośmioro: czterech synów i cztery córki). Jeden z synów, Józef Albin Szychowski – późniejszy minister rolnictwa w prowincji – po latach przyznał, że kiedy jego ojciec otrzymał w 1949 roku obywatelstwo argentyńskie "widać było jego ogromne wzruszenie, uczucie, które rzadko okazywał, jego bezgraniczną radość".

Grób z widokiem

Jan Szychowski zmarł w roku 1960. Zgodnie z własnym życzeniem został pochowany na pagórku, z którego rozciąga się widok na jego plantację. Kiedy Wiktor Ostrowski zapowiedział swoją wizytę na jubileuszowym zlocie, rodzina "don Juana" poprosiła go o przywiezienie garstki ziemi z Polski. Ziemia została złożona na jego argentyńskim grobie. W wydawanym od 1908 roku polonijnym "Dzienniku Związkowym" – najstarszym polskojęzycznym czasopiśmie drukowanym w Stanach Zjednoczonych – opublikowano niegdyś krótki artykuł, w którym nazywano Szychowskiego "patriarchą rodu", dzięki któremu "słowo »Polaco« stało się w Misiones synonimem wytrwałego, pracowitego człowieka". Pod koniec lat 90. w Apóstoles założono Muzeum Historyczne Jana Szychowskiego (w zbiorach znajdują się m.in. tworzone przez Szychowskiego maszyny i narzędzia, a także wozy, meble czy fotografie; po wystawach oprowadzają m.in. wnuki słynnego emigranta). A miasteczko do dziś przecinają dwie aleje o nazwach przypominających o galicyjskich osadnikach: Polonia i Ukraina.

Źródła: W. Ostrowski, “Życie wielkiej rzeki”, Warszawa 1985; “Polacy, Rusini i Ukraińcy, Argentyńczycy : osadnictwo w Misiones 1892-2009”, red. nauk. Ryszard Stemplowski, Warszawa 2011; Słowianie w argentyńskim Misiones 1897-1977 : zbiór studiów / Leopoldo J. Bartolomé, Danuta Łukasz, Ryszard Stemplowski ; pod red. R. Stemplowskiego, Warszawa 1991; Polonia argentyńska w piśmiennictwie polskim : antologia / wstęp, wybór i oprac. Marta Bryszewska, Janusz Gmitruk, Jerzy Mazurek, Buenos Aires 2004; “Szlakiem wychodźców”, Gazeta Uniwersytetu Śląskiego; kierunekargentyna.pl; https://archiwa.org/archiwa/muzeum-historyczne-juana-szychowskiego; T. Chrostowski, “Parana : wspomnienia z podróży w roku 1914”, Warszawa 1922; Wychodźca : tygodnik poświęcony sprawom emigracji i reemigracji R. 6, nr 23 (5 czerwca 1927); P. Wasilewski, “120 lat polskiej obecności w Argentynie (1897-2017). Historia i teraźniejszość”, Roczniki Humanistyczne 67(2):175.

Język Polish

jan szychowski

polonia argentyńska

polacy w ameryce południowej