Denis Viren: "Ironia losu" – Polacy zdobywają Rosję [WYWIAD] | Artykuł

Denis Viren: "Ironia losu" – Polacy zdobywają Rosję [WYWIAD]

ironia-losu-ar-301039846_0.jpg, small, "Ironia losu", fot. Mosfilm

Końcówka grudnia wykształciła wiele filmowych tradycji. Polacy w święta Bożego Narodzenia oglądają "Kevina samego w domu", Amerykanie – "To wspaniałe życie", zaś Rosjanie w sylwestra włączają "Ironię losu", w której główną rolę zagrała Barbara Brylska. Film leci w rosyjskiej telewizji nawet trzy razy w ciągu dwudziestu czterech godzin i gromadzi gigantyczną widownię. Jak komedia romantyczna Eldara Riazanowa z 1975 roku stała się społecznym fenomenem, opowiada filmoznawca i tłumacz polsko-rosyjski Denis Viren z Państwowego Instytutu Sztuki w Moskwie.

Będziesz oglądał "Ironię losu" w sylwestra?

Nie oglądam telewizji, ale jeśli będę u rodziców, na pewno obejrzę sobie jakiś fragment, bo to nieodzowna część klimatu sylwestrowego w Rosji.

Kiedy film stał się elementem sylwestrowej tradycji?

Sławą okrył się od razu po pierwszym wyświetleniu w telewizji 1 stycznia 1976 roku. Przed telewizorami zgromadziło się 100 milionów Rosjan. Po premierze powtórzono emisję kilkukrotnie, a nawet wprowadzono film do dystrybucji kinowej. Potem co jakiś czas powracał do ramówek. Ale fenomenem sylwestrowym raczej stał się dopiero po rozpadzie ZSRR. Od tamtej pory w ostatnią noc roku zawsze jest emitowany w telewizji, zazwyczaj kilkakrotnie: pierwszy raz koło osiemnastej, potem o czwartej – piątej w nocy, a następnie 1 stycznia jeszcze raz. Dziś Rosjanom trudno sobie wyobrazić sylwestra bez "Ironii losu" w ramówce. Wszyscy ten film znają na pamięć, więc nawet jeśli nie ogląda się go po raz kolejny w całości, to chociaż na kilka scen zalega się przed odbiornikiem.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Denis Viren, fot. Alexandr Brezhnev

Obrazek

viren.jpg

Film jest fenomenem dla pokolenia, które dorastało w latach 70. Czy młoda generacja też przejęła zwyczaj oglądania go?

Moje pokolenie kontynuuje ten zwyczaj. Moja generacja dorastała jednak na telewizji, młodsza - już nie, więc trudno mi powiedzieć, czy tradycja będzie kontynuowana. Zwłaszcza że zmienia się postrzeganie "Ironii losu" i konfliktu, którym operuje. W Rosji dość głośno dyskutowane jest pojęcie "nowej etyki", zwłaszcza teraz, w czasie pandemii. W tym kontekście bardzo niezręcznie wypada bohaterka Nadia grana przez Barbarę Brylską, która przerzuca się na pierwszego lepszego mężczyznę, który pijany, prawie nieprzytomny wpadł do niej do mieszkania, a ona sama wystawia na mróz swojego narzeczonego, z którym miała lada moment brać ślub. Młode pokolenie zadaje sobie pytanie, jak ona mogła coś takiego zrobić. Mamy więc z jednej strony tradycję świąteczną, a z drugiej – próbę przewartościowania jej.

Młodzi Rosjanie reweryfikują kanony rosyjskiej kultury?

Na razie to są pojedyncze przypadki, "Ironia losu" jest jednym z nich. Dzisiaj mamy próbę trzeźwego spojrzenia na ten film. Już wcześniej wydawał się on nieco wątpliwy, ale dzisiaj to się mocno nasiliło. Na Zachodzie to też są na razie pojedyncze przypadki, które dotykają tych najbardziej znanych i utrwalonych tytułów – wszyscy pamiętamy przecież aferę wokół "Przeminęło z wiatrem". W świadomości społecznej zachodzą zmiany, ale nawet one nie są w stanie zanegować aktualności pokazanego na ekranie konfliktu. Mamy tutaj dwa światopoglądy, które uosabiają Nadia i Żenia, a na drugim biegunie Ippolit, narzeczony Nadii. Ci pierwsi są romantycznymi inteligentami, niekoniecznie myślą o sprawach materialnych, nie są nudni. A Ippolit jest pokazany jako uporządkowany nudziarz, który całe życie ma zaplanowane. Ta opozycja wciąż obowiązuje, z tym, że lata 90. pokazały, że osoby w stylu Ippolita lepiej dają sobie radę w Rosji poradzieckiej. Nadia i Żenia ze swoim romantyzmem przepadliby w kapitalistycznej rzeczywistości. Pod tym kątem ta opowieść nadal mocno z widzami rezonuje.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

"Ironia losu", fot. Mosfilm

Obrazek

ironia_losu_kadr-2.jpg

Na – nomen omen – ironię losu zakrawa, że w zachowaniu bohaterki niemoralności dopatrują się młodzi ludzie, a nie zafiksowani na tym punkcie radzieccy obrońcy moralności.

Oni też mieli do niego zastrzeżenia. Kiedy Eldar Riazanow zaproponował scenariusz "Ironii losu" Mosfilmowi, nie dostał zgody na jego realizację między innymi dlatego, że uznano, że promuje pijaństwo i rozpustę. Problemem było, że Nadia i Żenia nie są antybohaterami. Postępują niemoralnie, a mimo to współczujemy im, są pokazani pozytywnie. Riazanow zwrócił się wtedy do telewizji radzieckiej. Prezes Gosteleradio Siergiej Łapin słynął z surowości i ostrych decyzji, ale jednak docenił scenariusz i dał środki na zrobienie filmu. Reżyser wziął się do roboty, ale miał ogromne problemy ze skompletowaniem obsady. Największe gwiazdy startowały do roli Nadii, ale nikt mu nie pasował. W końcu przypomniał sobie o filmie "Anatomia miłości", w którym główną rolę zagrała Barbara Brylska. Mówię o tym, bo ten film dobrze pokazuje różnicę w pojmowaniu moralności na ekranie w PRL i ZSRR.

Na czym ona polegała?

W ZSRR "Anatomia miłości" weszła do kin w okrojonej wersji, a i tak wywołała niesamowitą ekscytację scenami łóżkowymi. W naszych filmach erotyki się w ogóle nie pokazywało w tamtym czasie. A ci, którzy po nią sięgali, źle kończyli. To przykład "Jesieni" Andrieja Smirnowa z 1974 roku, w Polsce znanej z festiwalu Sputnik – chociaż właściwie nie ma w niej erotyki, tylko są bohaterowie w łóżku, to film i tak trafił na półkę właśnie ze względu na niemoralność na ekranie. Polska kinematografia w rozumieniu radzieckich widzów była bardzo odważna i zainspirowała Riazanowa do tego, żeby obsadzić w głównej roli kobiecej Brylską. Był tylko jeden problem: Nadia jest nauczycielką rosyjskiego, a aktorka mówiła z silnym akcentem. Ostatecznie nie pojawia się jej głos w filmie. Zdubbingowała ją Walentina Tałyzina, która zagrała też koleżankę Nadii. Śpiewa oczywiście Ałła Pugaczowa, to jej głos słyszymy.

Ale jej nazwiska nie ma w napisach końcowych filmu.

Pugaczowa nie była wtedy jeszcze tak wielką gwiazdą, a wtedy do napisów końcowych trafiały tylko najważniejsze osoby z ekipy. Podejście było zupełnie inne – wymieniano wyłącznie najważniejsze osoby typu reżyser czy scenarzysta. Dzisiaj mamy i kierowców, i kucharzy – i tak powinno być. Ale wtedy nie, dlatego Pugaczową pominięto.

Skąd w ogóle wzięła się "Ironia losu"?

Scenariusz bazuje na sztuce, którą Emil Braginski, świetny pisarz z niesamowitym wyczuciem dialogów, stały współpracownik Riazanowa, przerobił na język filmu. Sama sztuka, autorstwa Bragińskiego i Riazanowa, była wystawiana w teatrach w całym Związku Radzieckim, więc była bardzo znana. Zmiany fabularne nie były rażące. Ciekawostką jest jednak, że punktem wyjścia do tej historii były prawdziwe wydarzenia. Riazanow nie pomógł ustalić, kogo dotyczyły. Wiem, że mężczyznę, który się strasznie upił, znajomi wsadzili do pociągu do Kijowa. Riazanow zmienił w scenariuszu pociąg na samolot, żeby w ten sposób uniemożliwić Żeni wytrzeźwienie. I przeniesiono akcję na 31 grudnia, żeby usprawiedliwić pijaństwo bohatera, bo przecież "wiadomo", że w radzieckiej Rosji piło się tylko wtedy, kiedy była naprawdę ważna okazja. To też jest oczywiście kwestia moralności człowieka radzieckiego.

Format wyświetlania obrazka

mały obrazek (568px desktop)

Barbara Brylska, lata 70. XX wieku, fot. Andrzej Wiernicki / Forum

Obrazek

barbara_brylska_fot_andrzej_wiernicki_forum.jpg

Jak Rosjanie zareagowali na pomysł, żeby w radzieckim filmie w głównej roli grała Polka?

Brylska była już znana właśnie dzięki "Anatomii miłości" czy "Faraonowi", więc nie było problemu, że to ona gra główną rolę. Większych kontrowersji dostarczył wybór odtwórcy Żeni. Andriej Miagkow nie był wtedy znany w ZSRR, ale rzeczą najważniejszą było to, że nie pasował Riazanowowi. Przymierzał się do zatrudnienia Andrieja Mironowa, który był wtedy wielką gwiazdą. Ale problem polegał na tym, że Żenia miał się nie podobać kobietom, a na punkcie Mironowa szalały wszystkie kobiety. Miagkow w ogóle nie przekonywał do siebie Riazanowa, ale na próbach wyszedł bardzo dobrze z Brylską. Udało mu się balansować na granicy półprzytomności i sympatyczności – jego bohater na początku jest odrażający, ale szybko zyskuje nasze współczucie i zrozumienie. I to był świetny wybór, bo widzowie pokochali ten duet.

Brylska stała się gwiazdą ZSRR?

"Ironia losu" stworzyła jej absolutny i niepodważalny mit w Rosji. Bez niej byłaby jedną z wielu polskich aktorek znanych z występowania w radzieckich filmach jak Beata Tyszkiewicz czy Pola Raksa, które do dziś są znane. Ale Brylska przebiła wszystkich. Niestety, nie kontynuowała kariery w ZSRR, choć widzowie wyczekiwali kolejnych filmów z jej udziałem. Na ekranie pojawia się dopiero w kinie rosyjskim XXI wieku, m.in. w 2008 roku, kiedy powstała "Ironia losu. Kontynuacja". Za kamerą stanął Timur Biekmambietow, najbardziej hollywoodzki z rosyjskich reżyserów, który pracuje też w Stanach Zjednoczonych. Brylska pojawia się jako postać drugoplanowa, tak jak prawie wszyscy bohaterowie z "jedynki". Zaś przygodę – bardzo podobną do Nadii i Żeni – przeżywają ich dzieci.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

"Ironia losu. Kontynuacja", fot. Itar Tass/Forum

Obrazek

the-irony-of-fate-sequel-2007-fot-itas-tass-forum-0023606630-s_0.jpg

Film spełnił oczekiwania widowni?

Był bardzo popularny. Oczywiście, jakościowo sequel nie miał szans w zderzeniu z oryginałem, ale że jest to kontynuacja takiego fenomenu, to był hitem box office'u tak wielkim, że na kilka lat stał się najbardziej popularnym filmem w kinach rosyjskich. Taka była siła oddziaływania mitu "Ironii losu".

Jaki status miała Brylska po premierze – uchodziła za seksbombę czy za świetną aktorkę?

Riazanow stonował jej potencjał seksbomby, z którego słynęła w Polsce. Nadia była nauczycielką w szkole, więc jednak trzeba było zachować pewne granice. Dzięki temu dał Brylskiej możliwość zagrania roli artystycznie spełnionej. To, co widzimy w polskich filmach z jej udziałem, jest przede wszystkim nastawione na eksponowanie jej atutów kobiecych, niesamowitej urody, pięknego ciała. A tutaj odwrotnie, dlatego widzowie zakochiwali się przede wszystkim w jej grze. Ale musisz pamiętać przy tym, że polskie aktorki z Związku Radzieckim zawsze były owiane pewnym nimbem.

Jakim?

Uchodziły za inne – zachodnie, odważniejsze, bardziej wyzwolone. W "Ironii losu" nie ma podstaw, żeby się tego nimbu trzymać, ale jednak widz rosyjski na pewno miał go z tyłu głowy. Narodowość Brylskiej bez wątpienia odgrywała tutaj rolę. To nie była nasza aktorka, tylko właśnie inna.

"Inna" w tym kontekście oznaczało coś pozytywnego czy negatywnego?

Skojarzenia były pozytywne. Polska dla ludzi w ZSRR była oknem na Zachód. W latach 60. i 70. postrzegano ją bardzo dobrze, jako miejsce otwierające możliwości. Rosjanie uczyli się nawet polskiego języka, żeby czytać polską prasę i książki, bo uchodziły za bardziej wiarygodne, poddane mniejszej cenzurze. Jeśli ktoś miał z Brylską problem, to chyba tylko Walentina Tałyzina, która była zazdrosna. Uważała, że głos dla aktora jest jednym z najważniejszych środków wyrazu, a tu nagle pojawia się jakaś Polka, której trzeba tego głosu użyczyć. Pamiętajmy, że ją także pominięto w napisach końcowych, więc nie wszyscy nawet wiedzieli, że Brylska nie mówi swoim głosem. Różnica między głosem Pugaczowej a Tałyziny jest taka, że głos Pugaczowej każdy rozpozna, Tałyziny już nie.

"Ironia losu" zmieniła radzieckie kino?

Riazanow był już reżyserem znanym w ZSRR od lat 50., ale "Ironia losu" rozpoczyna jego nowy etap w twórczości, w którym dominowały – jakbyśmy dziś powiedzieli – komedie romantyczne, wtedy określane mianem tragikomedii albo melodramatu komediowego. W tym cyklu powstają jego najsłynniejsze filmy: "Romans biurowy", "Dworzec dla dwojga", "Garaż". To są absolutnie świetne dzieła, które się nie zestarzały – bronią się do dziś. Gatunek rozpowszechnił się też wśród innych reżyserów, więc jego wpływ jest nie do podważenia. To na pewno jeden z klasyków naszego kina.

Język Polish