Filming the Warsaw Uprising: The Secret Camera Crew of a City at War

kadr_z_filmu_powstanie_warszawskie_2014_fot_materialy_prasowe.jpg, default, Fotografia z filmu "Powstanie Warszawskie", fot. Muzeum Powstania Warszawskiego / Next Film

#film

Almost every image the world has seen of the 1944 Warsaw Uprising was shot by the same small group of people: a clandestine film unit trained in secret flats and photographic studios under German occupation, who spent the 63 days of the fighting filming from barricades, carrying exposed reels through the sewers, and cutting newsreels fast enough to screen them in a city that was still burning. Over those nine weeks they recorded hundreds of shots documenting the fighting in the capital. Only a few hours of their footage survives today.

Who were they? Where did they find cameras and film stock in occupied Warsaw? How did thousands of people come to sit in cinemas, mid-uprising, to watch what they had shot? Why did the newsreels become an embarrassment to the communist authorities after the war – and how did some of that footage end up in a Hollywood film?

Video embed

Film "Powstanie Warszawskie" - zwiastun | "Warsaw Rising" film - trailer

Nie było to zadanie łatwe. Kiedy bowiem w 1939 roku Niemcy zajęli Warszawę, natychmiast przejęli całą filmową infrastrukturę. Kina stały się miejscem szerzenia hitlerowskiej propagandy, a najnowocześniejsze w mieście laboratorium filmowe Falanga zostało przejęte i wykorzystywane do produkcji filmów o rasie panów niosących kaganek cywilizacyjnego postępu. Za ich produkcję odpowiadali nie tylko Niemcy, ale też polscy twórcy, często marginalizowani przez przedwojenną branżę filmową, którzy w nowej sytuacji podejmowali się kolaboracji z okupantem (pisze o tym Krzysztof Trojanowski w znakomitej książce Świnie w kinie. Film w okupowanej Polsce).

Co więcej – w październiku 1940 roku Hans Frank wydał Rozporządzenie o ujęciu sprzętu filmowego, które nakazywało mieszkańcom Warszawy rejestrację wszystkich kamer, lamp oraz taśmy filmowej. Zgłoszony sprzęt rekwirowano i przekazywano na potrzeby niemieckiej propagandy, a za ukrywanie wspomnianych materiałów czy sprzętu groziło więzienie lub wysoka grzywna.

Bohdziewicz i jego współpracownicy, głównie doświadczeni przedwojenni filmowcy, podejmowali się niemal szpiegowskich zadań, by zdobywać zapasy taśmy celuloidowej. Brakowało im także ludzi umiejących obsługiwać sprzęt filmowy. Bohdziewicz postanowił więc, że trzeba ich sobie wykształcić – i zorganizował kursy wiedzy filmowej. Trwające pół roku szkolenia rozpoczęły się pod koniec 1942 roku, a ostatni „turnus” zamknięto wiosną 1945 roku. Kursy odbywały się w atelier fotograficznym będącym kryjówką polskiego podziemia, a także w mieszkaniu Bohdziewicza przy ul. Szpitalnej 8. Uczono tam zarówno teorii, jak i praktyki filmowej, a wśród nauczycieli znajdowali się tacy ludzie jak reżyserzy Jerzy Zarzycki, mająca radiowe doświadczenie Janina Cękalska oraz ceniony przed wojną operator Leonard Zawisławski. Ze względów bezpieczeństwa nazwiska siedemnaściorga kursantów były nieznane nawet wykładowcom, a wszyscy zwracali się do siebie pseudonimami.

Godzina W

Picture display

standardowy (864px desktop)

Stefan Bagiński ps. “Stefan” podczas powstania, fot. nieznany / domena publiczna

Picture image

stefan-baginski-ps-stefan-podczas-powstania-warszawskiego-fot-nieznany.jpg

1 sierpnia 1944 wszyscy oni znaleźli się na ulicach Warszawy. Na wyposażeniu mieli kamery z napędem sprężynowym, a także nieco starsze – na korbkę. Aby zwiększyć zasoby taśmy, rekwirowano ją z niemieckich sklepów i przejętych przez powstańców atelier filmowych. Zebranych 30 tysięcy metrów negatywu pozwalało na prowadzenie filmowych prac.

W przejętym budynku przedwojennego atelier Falanga przy ul. Leszczyńskiej 6 stworzono montażownię, w którejw następnych tygodniach Bohdziewicz i towarzyszący mu Wacław Kaźmierczak w ekspresowym tempie tworzyli kolejne z części powstańczej kroniki.

Uzbrojeni w kamery filmowcy rejestrowali najważniejsze wydarzenia powstania: zdobycie komendy niemieckiej policji i kościoła św. Krzyża na Krakowskim Przedmieściu, niemieckie szturmy na stanowiska powstańcze, starcie batalionu „Kiliński” z niemieckimi czołgami, wreszcie – zdobycie PAST-y, jednego z najważniejszych strategicznie obiektów powstańczej bitwy.

Jeszcze przed rozpoczęciem walk podzielili między siebie rejony miasta, żaden z operatorów nie mógł pracować w dzielnicy, w której mieszkał na co dzień. W przypadku pojmania któregoś miało to utrudnić Niemcom rozpoznanie – nie mogliby oni wykorzystać okolicznych mieszkańców do ustalenia tożsamości zatrzymanego.

Dokumentując powstańcze walki, operatorzy kroniki musieli dbać o bezpieczeństwo swoje i sprzętu. Tymczasem warunki pracy nie sprzyjały trosce o kamery i – zwłaszcza – obiektywy. Te ostatnie ulegały zakurzeniu, a osadzający się na gwintach pył utrudniał czy nawet uniemożliwiał ich wymianę. Już samo poruszanie się po mieście było wyzwaniem, o czym wspominał Stefan Bagiński, operator, który w ostatnich dniach sierpnia przedostawał się kanałami ze Śródmieścia na Stare Miasto, a by nie zamoczyć kamery oraz taśmy filmowej, umieszczał je na dętce samochodowej, którą następnie zakładał sobie na szyję.

Na krawędzi

Picture display

standardowy (864px desktop)

Andrzej Ancuta, 1944, fot. Wikipedia

Picture image

ancuta_a_powstanie_1944_fot_wikipedia.jpg

Nie raz ocierali się o śmierć. Już w pierwszych dniach powstania Antoni Bohdziewicz niemal nie stracił życia, gdy wraz z operatorem kręcił materiał filmowy, ukryty na balkonie swojego mieszkania przy ul. Szpitalnej. Kiedy zobaczył lecący nad miastem samolot, był przekonany, że to brytyjska maszyna i zaczął dawać sygnały w jej kierunku. Samolot okazał się jednak niemieckim myśliwcem, który chwilę później ostrzelał tajną kryjówkę filmowców. Bohdziewicz i jego operator cudem uratowali życie i sprzęt.

Szczególną sławą okryli się dwaj inni twórcy: Jerzy Zarzycki i młodziutki Andrzej Ancuta, którzy podczas pracy na barykadach wykazywali się bohaterską brawurą. We wrześniu 1944 roku ukryci na balkonie pałacu Staszica filmowali Krakowskie Przedmieście. Niedaleko znajdowały się niemieckie czołgi, ale Zarzycki i Ancuta zdawali się je bagatelizować. W pewnym momencie zostali jednak zauważeni, a jeden z czołgów wycelował w ich stanowisko. Zarzycki w ostatniej chwili wciągnął do środka Ancutę, który nie zauważył zagrożenia wpatrzony w obiektyw kamery. Sekundy później pocisk rozerwał fragmenty muru i kolumnady budynku.

Działania filmowców bywały też źródłem zabawnych anegdot. Wspomniany już Stefan Bagiński po wojnie wspominał:

Oryginalną miałem przygodę na rogu Ciepłej i Grzybowskiej. Szedłem ze swym aparatem i stacjonujący tam chłopcy sądzili, że to jakaś nowoczesna broń. Myśleli, że to już atak rozpoczyna się i poszli za mną w stronę krytej ujeżdżalni policji na Ciepłej. Niemcy wystraszyli się i niemal bez boju opuścili placówkę.

Lekarze dusz

Picture display

standardowy (864px desktop)

Antoni Bohdziewicz, 1960, fot. CAF / PAP

Picture image

antoni_bohdziewicz_1960_fot_caf_pap_19601001_006-s.jpg

Powstańcze kroniki powstawały w gorączkowej atmosferze. Bohdziewicz i jego wojskowi przełożeni chcieli, by materiały jak najszybciej trafiły na ekran. Miały krzepić serca i budować morale zarówno żołnierzy, jak i ludności cywilnej. Jerzy Zarzycki wspominał później: „Wywołane i skopiowane filmy mieliśmy już w ciągu dwunastu godzin […] chociaż miasto płonęło, a z nieba leciały bomby”.

Operatorzy pracujący w różnych dzielnicach przynosili zrealizowane przez siebie materiały do laboratorium przy Leszczyńskiej, gdzie Kaźmierczak i Bohdziewicz naprędce montowali gotową kronikę, która przed premierą musiała jeszcze przejść przez ręce wojskowych cenzorów. Tak narodziło się trwająca niespełna 11 minut pierwsza część kronikarskiej serii, która wkrótce przyciągała do stołecznego kina Palladium tysiące widzów.

Pierwszy z pokazów odbył się już 13 sierpnia 1944 roku i przeznaczony był dla przedstawicieli 30 tytułów prasowych. Dziennikarze z entuzjazmem przyjęli stworzony film, a za ich sprawą kilka dni później także warszawscy cywile gromadzili się pod Palladium, by na kinowym ekranie szukać nadziei na zwycięstwo.

Kolejne trzy seanse kroniki odbyły się między 15 i 28 sierpnia, a każdy oglądany był przez nadkomplet publiczności. Salę Palladium udekorowano patriotycznymi motywami, a choć powstańcze kroniki były, rzecz jasna, nieme, Bohdziewicz uzupełniał je własnym komentarzem na żywo, z patefonu umieszczonego na balkonie dobiegały zaś dźwięki puszczanej z płyt muzyki. Entuzjazm wzbudzały także pokazy kolejnych dwóch części kroniki. Pokrzepienie niósł zwłaszcza drugi odcinek, w którym Bohdziewicz i Kaźmierczak umieścili ujęcia zdobywania przez powstańców budynku PAST-y – zrealizowane zaledwie dzień przed kinowym pokazem.

Wkrótce kroniki przestały być publicznie prezentowane, a trzecia część okazała się ostatnią w pełni ukończoną. Najpierw 25 sierpnia niemiecki ostrzał zniszczył siedzibę laboratorium przy ul. Leszczyńskiej, zmuszając Bohdziewicza do zawieszenia prac montażowych. Niedługo później uszkodzone zostało także kino Palladium. Nie oznaczało to jednak końca prac filmowych kronikarzy. Ci wciąż wyruszali na ulice Warszawy, by dokumentować powstanie – i wkrótce też rejestrować jego smutny koniec.

Niewygodni

Picture display

standardowy (864px desktop)

Fotografia z filmu "Powstanie Warszawskie", fot. Muzeum Powstania Warszawskiego / Next Film

Picture image

full_powstanie_warszawskie_121_770.jpg

Nie wszystkie zrealizowane przez nich materiały zachowały się do dziś, część została bezpowrotnie zniszczona w czasie działań wojennych. Wśród utraconych materiałów znalazły się m.in. te, które filmowcy zmuszeni byli porzucić w szpitalu dziecięcym przy ul. Leszno 136. Operatorzy korzystali z tego budynku, by w ciemni rentgenowskiej przeładowywać taśmę filmową z kamer do metalowych kaset. Podczas jednej z takich akcji szpital został otoczony przez rosyjskie jednostki kolaborujące z Niemcami – filmowcy musieli porzucić materiały i ratować się ucieczką. I choć po wojnie Jerzy Zarzycki dowiedział się o tym, że materiały zostały ukryte na warszawskich Stawkach, nigdy ich nie odnaleziono.

Znaleziono natomiast inne zaginione materiały. W 1946 grupka bawiących się dzieci odkryła zakopane w ziemi kasety z taśmą filmową, które okazały się fragmentami kronik. Jeszcze tego samego roku zostały one poddane konserwacji, ale na tym nie kończyły się ich burzliwe losy. Po zmontowaniu przez Wacława Kaźmierczaka materiały te zniknęły bowiem w archiwach, a ponownie odnalezione zostały dopiero w 1956 roku. Pocięte na kawałki i sklejone w zupełnie przypadkowy sposób, w niczym nie przypominały filmu stworzonego przez Kaźmierczaka. Dopiero w latach 80. zostały poddane rekonstrukcji, w 1989 roku trafiły na ekrany jako film dokumentalny Warszawa walczy!.

Nie mniej dramatyczną były losy innych kronikarskich materiałów. Zrealizowane po upadku powstania przez Jerzego Gabryelskiego i Seweryna Kruszyńskiego fragmenty kronik zostały przewiezione do Krakowa, a następnie wysłane do USA i zdeponowane w Fundacji Kościuszkowskiej. Po kilku latach jeden ze współpracowników obu twórców wydobył je stamtąd i bez ich zgody sprzedał za 800 dolarów jednemu z polsko-amerykańskich producentów, Wincentemu Bejtmanowi. Ten wykorzystał je w swoim filmie Last Days of Warsaw z 1950 roku, który wyświetlany był w trzech tysiącach kin w USA i Europie Zachodniej. Jerzy Gabryelski bezskutecznie walczył o uznanie swoich praw autorskich.

Przez długie dekady powstańczy kronikarze, operatorzy i reżyserzy, pozostawali w cieniu historii. To ona kierowała często ich życiami i powojennymi karierami. Jedni, jak Seweryn Kruszyński włączali się w dzieło filmowego socrealizmu, inni – jak Jerzy Gabryelski, Stanisław Bala i Wacław Kaźmierczak – poświęcili się dokumentowi, Andrzej Ancuta i Antoni Bohdziewicz niedługo po wojnie stali się legendami łódzkiej Szkoły Filmowej. Ich kronikarskie osiągnięcia doceniono dopiero wiele lat później, a „sławę” zyskali pośmiertnie, gdy Muzeum Powstania Warszawskiego zdecydowało się wyprodukować film z pokolorowanych powstańczych kronik. Dokumentalne materiały ludzi Bohdziewicza mogły na nowo ożyć na ekranie i stać się upamiętnieniem nie tylko powstania, lecz także tej niezwykłej filmowej ekipy.

Źródła:

M. T. Wójciuk, Filmowcy powstania warszawskiego, Warszawa 2016.
W. Jewsiewicki, Powstanie Warszawskie w obiektywie filmowców i fotoreporterów, Kino 1984, nr 8.
K. Trojanowski, Świnie w kinie. Film w okupowanej Polsce, PWN, Warszawa 2018.
M. Wojewódzki, W tajnych drukarniach Warszawy 1939-1945: Wspomnienia, PIW, Warszawa 1978.
S.F. Ozimek, W kraju walczącym i okupowanym [w:] Historia filmu polskiego, t. III, 1939-1956, red. J. Toeplitz, Warszawa 1974.

Language English

warsaw uprising

reportage

antoni bohdziewicz