Lucian Korngold, "Rubinsky House", Tel Aviv, fotoğraf: Krystyna Fiszer
Yüksek Modernist mimarinin estetik formu, iddialı bir entelektüel program tarafından belirlendi. Mimari inşaat, bizi çevreleyen dünyanın biçimsel kurallarını çıkarmayı sağlayan, akılcı zihnin yeteneği olarak tanımlanan, güzellik kavramıyla mükemmel makinenin evrensel mekaniğini şeffaflaştırmanın peşinden gidecektir. Avrupalı Modernist mimarlar, çalışmalarını sosyal bilinç ve zaman zaman da içsel bir ahlakla doyurur. Bu devrimci çalışmalar, süslemelerden kurtulmuştur ve genellikle meşhur “formdan çok fonksiyonellik” sloganı altında hayat bulur.
Gdynia mı, Tel Aviv mi? galeri testimize buradan göz atabilirsiniz.
The Guardian’ın mimari editörü Jonathan Glancey, Modernizmi şu şekilde özetliyor:
Modernizm, salt bir stil değildir: Daha çok bir tavırdır, geçmişe sünger çekmenin ve mimariyi, gelenek ve etiketlerin kurallarından özgürleştirmenin kararlı duruşudur.
Gdynia ve Tel-Aviv, belli tarihi koşullar sayesinde, geçmişle bağlarını çok fazla koparmamış olsa da geleceğe adım atma cesaretini gösteren Modernist mimarinin oldukça fazla yükseldiği iki şehir.
Świętojańska caddesindeki modernist bir konut binanın zemini üzerindeki döşeme, fotoğraf: Przemysław Kozłowski, modernizmgdyni.pl izniyle
Devrimci modernist fikir, ilk olarak Dassau’da bulunan Alman Bauhaus okulundan ortaya çıktı. Nazi ideolojisiyle karşı karşıya gelerek kapatılan okuldaki mimarlar, Almanya’yı terk etti. Yahudi kökenli olanlar, genellikle Tel Aviv’e gitti. Tel Aviv, yeni bir şehir olarak “Modernist tavrı” yerleştirmek için mükemmel bir alan sağlayan, doğru zamanda doğru bir yer olma şansına sahip bir şehirdi. Buradaki binalar, mimar, şehir planlamacı ve aynı zamanda yerel yönetim ortaklığının benzersiz birer örneği. Başta Baushaus mezunları olmak üzere, Avrupa’dan gelen ve yükselen Modernist eğilim konusunda keskin sezgileri olan birçok mimar, Tel Aviv’i evi gibi gördü.
Ogen Evi, Tel Aviv, 23 Pinsker caddesi, 1936 yılında Pinhas Huett tarafından tasarlandı.
Genel olarak söylemek gerekirse, bir şehri sıfırdan inşa etme ihtimali ve yeninin rakipsiz cazibesi, onları Nazizm tehdidinden çok daha önce etkisine almış bir konuydu. Polonyalı birçok mimar, Beyaz Şehir’i (2003’den bu yana UNESCO Dünya Mirası koruma alanı) yaratanlar arasındaydı. Bu mimarlar, çok iyi düşünülmüş, benzersiz çalışmalar yarattı ve bazılarının ismi kulaklara hala aşina. En ünlü Bauhaus stili villalardan biri, Varşova doğumlu Lucjan Korngold tarafından yapılan Rubinsky Evi. Korngold, İsrail’de yaptığı birçok evin tasarımına imzasını atmadı ve bu durum Rotschild Caddesi’nde bulunan bu ikonik ev için de geçerli. Aynı zamanda, Varşova’da politeknik eğitimi gören Korngold, 1930’ların ortasında cesur bir şekilde Varşova’ya döndü. Ardından kariyerine, Sao Paolo, Brezilya’da devam etti. Tel Aviv Modernizminin çekiciliğinde imzası bulunan ve Varşova’da doğan ve özellikle burada eğitim gören diğer Yahudi mimarlar arasında, Pinhas Huett, Jacob Pinkerfeld, Joseph Neufeld, Dov Kutchinsky, Joseph Klairwein ve Arieh Sharon gibi isimler bulunuyor.
Roman Piotrowski tarafından tasarlanan ve 1935-1936 arasında yükseltilmiş 24 10 Lutego caddesindeki PLO Polonyalı Okyanus Hatları Genel Müdürlüğü, fotoğraf: Przemysław Kozłowski, modernizmgdyni.pl izniyle
Gdynia’nın hikayesi Tel Aviv’den biraz daha farklı, ancak yine de bazı paralellikler mevcut. Polonya’da bir liman kenti olan Gdynia, iki dünya savaşı arasındaki dönemde “bir Polonya rüyası” ve yeni bağımsız ülkenin “dünyaya açılan penceresi” olarak inşa edildi. Şehir, aslında 1926 yılına kadar balıkçı köyü olan bir yere kuruldu. Polonya, henüz sekiz yıl önce bağımsızlığını elde etmişti ve baskın bir şekilde, stratejik bir liman ihtiyacı vardı. 13 yıl sonra küçük balıkçı yerleşimi, 127 bin nüfuslu bir şehir haline geldi.
Gdynia’daki bu iddialı inşaat, Polonyalı genç mimarlara kendilerini gösterme fırsatı verdi. Tamamıyla Modernist olan Śródmieście (şehir merkezi) 10 yıl içinde hızlı bir şekilde inşa edildi. Bu liman kentinden neredeyse baş döndürücü bir hızda, küp tabanlı apartman dizileri ve gemileri çağrıştıran yuvarlak duvarlı ve balkonlu yüksek binalar yükseldi. Modernizm yaklaşımına bağlı olarak birçok endüstriyel mekan ve özel villalar ortaya çıktı. Böylece, hem Gdynia hem de Tel Aviv’de tarih tarafından sunulmuş, nadir ele geçen bir şansın coşkun ruhu vardı–her yeri yeniden tasarlama fırsatı.
Mimar Stanisław Ziołowski tarafından tasarlanan 41 Świętojańska caddesindeki Kazimierz Kozinski'nin konut dairesi, 1936, fotoğraf: Przemysław Kozłowski, modernizmgdyni.pl izniyle
Modernist hareket, her ne kadar 1920’de Bauhaus’tan çıkmış olsa da entelektüel ve estetik program, savaştan çok sonra da varlığını sürdürdü. Polonya’da Modernist stildeki projeler, komünizm döneminde de hayata geçirilmeye devam etti. Zaman zaman, mimarların uzun ve dolambaçlı yöntemleri ve aynı oranda da gerçek ideolojik karmaşaları, insanların bu yapıları Sosyalist mimari ile bağdaştırmalarına neden oldu. Bu, Modernist mirasın gecikmiş takdirini bir miktar açıklanabilir kılıyor.
Gdynia da Tel Aviv gibi Modernist öngörünün temelden yapılanması ve mimar, şehir planlamacısı ve yerel yönetimlerin yakın işbirliği adına iyi bir örnek teşkil ediyor. Dünyada Modernist ruhun iz bıraktığı bir diğer başkent de Brezilya’da bulunan Brasilia, Niemeyer’ın “ütopik” projesi. Ne Gdynia, ne de Tel Aviv, Latin Amerika’nın başkenti için yapılan kadar eleştiri almadı. Brasilia öyle mükemmel tasarlanmış bir şehir ki, bir ütopya ya da bir fantezi diyarı olarak nitelendirildi. Şu anda, Gdynia ve Tel Aviv, vizyonunu gerçek insan ihtiyaçlarıyla birleştirmiş görünüyor. İki şehirdeki inşaatlar da var olan zemin bölümleri ve doğal çevre ile daha yakın bir ilişki içerisinde devam ediyor.
Modernizm anlayışı tüm Polonya’da açıkça yükseliyor durumda. Bu durum aynı zamanda, Gdynia’nın şehir merkezi (Śródmieście)’de var olan cadde bağlantıları, alan dağılımı ve buradaki binaların yakın zamanda resmi olarak milli miras kabul edilmesi için yapılan çalışmalardan da anlaşılıyor. Gdynia’yı Geliştirme ajansı tarafından yürütülen Gdynia Modernist Hattı’na özel bir internet sitesi de hazırlanmış durumda. Modernizmgdyni.pl, sitesinde, çok sayıda foto galeri ve modernist mimariye dair çeşitli güzergahların haritalarını bulmanız mümkün. Ayrıca proje, yıl boyunca düzenlenen atölye, seminer ve etkinliklerle de destekleniyor.
kaynaklar: bauhaus.co.il, modernizmgdyni.pl, basın bülteni, özel materyaller
Çeviren ve düzenleyen: Didem Bilgin