Pierwsze rzeźby Xawerego Dunikowskiego powstały na przełomie XIX i XX wieku. Najciekawsze i najważniejsze prace artysty powstały w pierwszych trzech dekadach ubiegłego wieku. Należą do najwybitniejszych dzieł symbolizmu polskiego. Wyróżnia je neoromantyczny patos, bliski ekspresjonizmowi modelunek, syntetyzująca forma. Są wśród nich rzeźby: MACIERZYŃSTWO, SKUPIENIE, FATUM, TCHNIENIE I, TCHNIENIE II, RAPSOD BOHATERSKI, GROBOWIEC BOLESŁAWA ŚMIAŁEGO, DANTE, seria KOBIET BRZEMIENNYCH, portrety rzeźbiarskie Mickiewicza, Solskiego, Friedmana, Kamińskiego, Mączyńskiego, Szczyglińskiego, wielopostaciowa grupa rzeźbiarska ADORACJA dla kościoła Jezuitów w Krakowie oraz krakowski pomnik Józefa Dietla, należący do najciekawszych w sztuce europejskiej pomników posągowych. W latach 1925-29 z inspiracji Adolfa Szyszko-Bohusza, architekta zajmującego się restauracją i konserwacją zabytków wawelskich, podjął Dunikowski pracę nad cyklem rzeźb GŁOWY WAWELSKIE, nawiązującym do renesansowych głów z Sali Poselskiej. Wawelskie głowy Dunikowskiego były portretami współczesnych mu osób, przeważnie przedstawicieli środowisk twórczych. Cykl ten artysta kontynuował po II wojnie światowej. Dzieła wykonane zostały z gipsu i drewna, polichromowane. Po roku 1945 artysta stworzył wiele pomników i rzeźb, których proste bryły podkreślają związki jego dzieł z architekturą. Z tego okresu pochodzą m.in. pomniki: Czynu Powstańczego na górze św. Anny, Wyzwolenia Ziemi Warmińsko-Mazurskiej w Olsztynie oraz cykl rzeźb BABY NIEBOROWSKIE.
Dzieła Xawerego Dunikowskiego znajdują się w Muzeach Narodowych w Warszawie, Krakowie, Wrocławiu, w warszawskim Muzeum Wojska Polskiego. W okresie międzywojennym artysta podarował wiele swoich prac do zbiorów na Wawelu. Wystawa XAWERY DUNIKOWSKI - DZIEŁA W ZBIORACH WAWELSKICH gromadzi rzeźby artysty przechowywane w wawelskiej kolekcji, niezwykle rzadko prezentowane poza zamkowymi komnatami. Zgrupowano je w czterech tematycznych częściach: "Okres symboliczny", "W kręgu Jezuitów", "Portrety", "Głowy wawelskie". Są wśród nich rzeźby: FATUM, KOBIETY BRZEMIENNE, portrety rzeźbiarskie Fryderyka Chopina, malarza Henryka Szczyglińskiego, architekta Franciszka Mączyńskiego, projektanta krakowskiego kościoła Jezuitów.
Xawery Dunikowski (1875-1964), rzeźbiarz i malarz, jeden z najwybitniejszych artystów polskich XX wieku, przez wiele lat związany był z Krakowem. W tym mieście się urodził, studiował, mieszkał i tworzył. Gdy miał 12 lat, rodzice z Krakowa przenieśli się do Warszawy. Po ukończeniu Szkoły Technicznej uczył się w prywatnych pracowniach rzeźbiarskich Bolesława Syrewicza na Zamku Królewskim i Leona Wasilkowskiego. W wieku 21 lat podjął decyzję o studiach rzeźbiarskich. Studiował w krakowskiej Szkole Sztuk Pięknych w pracowni rzeźby Alfreda Dauna i malarstwa Jana Stanisławskiego. Studia ukończył z wyróżnieniem w przeciągu trzech lat. W roku 1904 Dunikowski został profesorem Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie, gdzie pracuje przez sześć lat. Od 1910 roku mieszka ponownie w Krakowie. Tu pozostał prawie do wybuchu I wojny światowej. Lata 1914-20 spędził głównie w Paryżu, odbywał podróże do Londynu. W roku 1921 objął katedrę rzeźby w krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych, aktywnie uczestniczył w życiu artystycznym miasta i kraju. W kwietniu 1940 roku artysta został aresztowany przez gestapo. W czerwcu wywieziono go obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu, miał numer 772. W obozie przeżył pięć lat, wyszedł z niego w momencie wyzwolenia. Miał wówczas 70 lat. Był wyczerpanym, ciężko chorym człowiekiem. Rok po intensywnym leczeniu rozpoczął ponownie pracę twórczą i pedagogiczną. W latach 1946-55 wykładał w krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych, od 1955 roku był profesorem Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie, a od 1959 również profesorem Państwowej Wyższej Szkoły Sztuk Plastycznych we Wrocławiu. Zmarł w 90. roku życia, pochowany został w Alei Zasłużonych warszawskiego Cmentarza Powązkowskiego.