Maria Pinińska-Bereś - Życie i twórczość | Artysta

Autorka rzeźb, instalacji, environments, performansów. Prekursorka sztuki kobiecej w Polsce i jedna z najwybitniejszych rzeźbiarek 2. połowy XX wieku. Urodziła się 17 sierpnia 1931 roku w Poznaniu, zmarła 20 kwietnia 1999 roku w Krakowie.

pon., 08/17/1931 - 12:00 - wt., 04/20/1999 - 12:00

Zdjęcie nagłówka

Szerokość zdjęcia

bardzo duży obrazek (standard)

Podpis obrazka (umieszczony pod zdjęciem)

Maria Pinińska-Bereś, „Działania na przyrządy kuchenne”, 1996, fot. z archiwum Galerii Bielskiej BWA

Text positon (deprecated)

Center

Maria Pinińska-Bereś była polską rzeźbiarką, autorką instalacji, performerką. Studiowała na Wydziale Rzeźby Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie w pracowni wybitnego rzeźbiarza Xawerego Dunikowskiego. Jej pierwsze rzeźby z czasów studenckich reprezentowały popularny w latach 50. nurt figularny, a wykorzystywanymi przez nią środkami wyrazu były gips, cement, żelazo. Z czasem zaczęła tworzyć bardziej abstrakcyjne rzeźby ze zdecydowanie lżejszych i miękkich materiałów: tkanin, kołder, papier mâché. Uznawana za pionierkę sztuki feministycznej, w jej dziełach wybrzmiewały tematy kobiecości, seksualności, opresji wobec kobiet, a charakterystycznym kolorem stał się róż. Ważną częścią jej twórczości artystycznej były także performanse. Odbywały się w plenerze lub galeriach, poruszały kwestie kobiece, wątki osobiste oraz tematy związane z polityką. Od 1979 roku była członkinią Grupy Krakowskiej. Jej mężem był Jerzy Bereś, także uznany rzeźbiarz, jednak oboje pozostali niezależni twórczo.

"Maria Pinińska-Bereś" w Muzeum Narodowym we Wrocławiu [galeria]

Styl wyświetlania galerii

wyświetl slajdy

Dyplom na Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie w pracowni Xawerego Dunikowskiego obroniła w 1956 roku. Większość jej prac z okresu studenckiego zaginęła bądź została zniszczona, jak na przykład Matka, za którą artystka otrzymała III nagrodę na Międzynarodowym konkursie rzeźby w Zachęcie. Po ukończeniu studiów intensywnie szukała własnego języka. W 1958 roku na wystawie w Domu Plastyka w Krakowie pokazała swoje prace o kubizującej i geometrycznej formie (Człowiek z rybą, Narodziny, Narodziny mężczyzny, Władca, Zdobywca). W pracy Narodziny po raz pierwszy pojawił się kolor różowy, który później stanie się autorskim kolorem jej twórczości.

Na początku lat 60. artystka zaczęła stopniowo odchodzić od tradycyjnej rzeźby statuarycznej na rzecz form bardziej abstrakcyjnych. Powstały wtedy Rotundy, cykl prac przedstawiający ciężkie, odlane z betonu formy odwołujące się do skojarzeń z językiem romańskiej architektury: Rotunda z wotami (1961), Rotunda z łańcuchami, Rotunda tekstylna (dzwonnica), Rotunda młyn (1963). Wtedy też pojawiło się w jej sztuce nowe tworzywo – tkanina. Artystka ustawiała Rotundy na miękkich, pikowanych „kołderkach”, a w Rotundzie tekstylnej wykorzystała jako materiał rzeźbiarski tkaninę rozpiętą na metalowym stelażu. W 1964 roku powstała Dama z ptaszkiem, betonowa płyta ze schematycznie zaznaczoną rylcem twarzą kobiety, pod którą artystka zawiesiła pikowaną kamizelkę z otworami bezwstydnie obnażającymi piersi. Pinińska-Bereś uwypukliła seksualne atrybuty płci, podkreślając ich znaczenie w tworzeniu wizerunku kobiety.

„Zrzucić mentalne gorsety”

Około połowy lat 60. Pinińska-Bereś ostatecznie wyeliminowała z rzeźby ciężar i zerwała z tradycyjnym warsztatem. W latach 1966-67 powstały prace z cyklu Gorsety (obiekty z masy papierowej): Gorset-trapez, Gorset na desce, Gorset stojący. Artystka mówiła:

Text

Gorsety przystawały kiedyś do ciał, ujarzmiając je w pożądany przez mężczyzn kształt [...]. Gorset wydał mi się symbolem. Jego zawartość przeminęła, on pozostał i oskarża.

Prace te są wyrazem sprecyzowanych już zainteresowań artystki, którą coraz bardziej pochłaniały wątki osobiste, a przede wszystkim podejmowane z perspektywy kobiecej tematy dotyczące jej sfery intymnej. Artystka wspominała po latach:

Text

Odrzucając to, co konwencjonalne, musiałam sięgnąć do własnego „ja”. A to „ja” było kobietą, z całym bagażem problemów płci.

Prekursorka nurtu feministycznego

W 1968 roku powstała pierwsza praca z cyklu Psychomebelki – asamblaż zatytułowany Stół II – uczta. Jest to drewniany blat pokryty rysunkami przedstawiającymi uśmiechniętą twarz kobiety i jej obnażone udo. Ciało kobiece zostało pokawałkowane, jak na uczcie kanibali, piersi i noga wykonane z papier mâché przedzielone zostały obrusem z szarego płótna, na którym leżą sztućce. Pinińska-Bereś po raz kolejny zamanifestowała tu swoje zainteresowanie treściami feministycznymi, poruszając problem urzeczowienia kobiety przedstawionej jako danie konsumpcyjne. W jej pracach brakuje jednak zadeklarowanej ideologicznej postawy walczącej feministki – artystkę interesowało raczej penetrowanie kobiecej natury, z całym jej bogactwem psychologicznym, intymnością, seksualnością, a także relacjami wobec świata zewnętrznego. Artystka mówiła odważnie, ale nie wulgarnie o najbardziej intymnych sprawach, często czyniła to czule, chociaż i z przymrużeniem oka, podkreślając także pewne śmieszności erotycznych uwikłań.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Maria Pinińska-Bereś, „Maszynka miłości”, 1969, Muzeum Narodowe we Wrocławiu, fot. Magdalena Lorek

Obrazek

2._maria_piniaska-bere_maszynka_mioci_1969_muzeum_narodowe_we_wrocawiu_fot._magdalena_lorek.jpg

Krytyk Andrzej Kostołowski napisał, że Pinińska-Bereś wyprzedziła zachodni nurt feministyczny, bowiem tego typu problematyka dotycząca przede wszystkim krytycznej analizy ról przypisywanych kobiecie, pojawiła się w jej twórczości już na przełomie lat 60. i 70., czyli o kilka lat wcześniej niż miało to miejsce w sztuce zachodniej. W 1969 roku pojawiają się kolejne Psychomebelki: Stół jestem sexy, Maszynka miłości, Tratwa. Artystka konsekwentnie wprowadzała do nich wątki erotyczne, które w sposób metaforyczny i niepozbawiony ironii są obecne także w jej późniejszych pracach. Maszynka miłości to obiekt przypominający szufladę na nóżkach, w której znajdują się biało-różowo-pomarańczowe atrybuty kobiecości. Obraca się nimi za pomocą korbki, tak jakby miłość zredukowana została do mechanicznego ruchu. W Różowym zwierciadle z 1970 roku artystka umieściła w szufladach stolika różowy kobiecy tors i piersi. W 1973 roku powstała praca Czy kobieta jest człowiekiem?. W otwartej, białej skrzyneczce, przywodzącej na myśl kształtem wieko trumny, umocowany został na drążku wydrążony kobiecy korpus w formie kąpielowego kostiumu pokrytego różowymi odciskami kobiecych ust. Na czubku drążka zatknięto tabliczkę-metkę z napisem: „Data produkcji..., data ważności...”.

Miękkie rzeźby

Około połowy lat 70. Pinińska-Bereś zaczęła konstruować prace z tak charakterystycznych dla całej jej późniejszej twórczości miękkich, obłych i delikatnych form. Wybierała tworzywa lekkie, ostentacyjnie kobiece, takie jak gąbki obszyte materiałem, pikowane tkaniny, kołderki, poduszeczki. Formowane z nich kształty nosiły ślady wgnieceń, jakby były świadkami intymnych czynności. Ich delikatną, wręcz organiczną naturę podkreślała jeszcze dominująca kolorystyka: różowa i biała.

Text

Moje rzeźby były ręcznie szyte, wypychane, modelowane i pokrywane kolorem. [...] Spełniłam postulat, abym sama mogła nosić swoje rzeźby. Przy wcześniejszych pracach odlewanych w betonie musiałam przy transportach zawsze liczyć na męską pomoc.

Prace Pinińskiej-Bereś zaczęły nabierać charakteru przestrzennych aranżacji, które autorka każdorazowo ustawiała w zależności od miejsca prezentacji. Artystka wspominała:

Text

Uczestniczyłam przy narodzinach instalacji; mebelki, ich układy i wzajemne relacje były w pewnym sensie antycypacją dzisiejszej mody.

Jako rzeźbiarka obdarzona była przestrzenną wyobraźnią, dbała o perfekcyjną kompozycję wszystkich elementów dzieła, podejmowała odważne eksperymenty z formą. Chociaż zrezygnowała z tradycyjnego warsztatu, nie przestała tworzyć w kategoriach formy rzeźbiarskiej. Stworzyła własny język form nasycony poezją. Poetyckie tytuły, jakie Pinińska nadawała swoim pracom, stanowią integralną część dzieła: np. Rejs przez morza i oceany dookoła stołu, Gotowalnia Ledy, Miejsce poetyckie, Becik erotyczny, Przejście przez kołdrę, Studnia różu. Artystka wypracowała oryginalną metaforykę zatrzymaną w pół drogi między figuratywnością a abstrakcją, która kryje w sobie wiele znaczeń nie zawsze dających się rozszyfrować.

Sztuka osobista

W 1971 roku powstało pierwsze Egzystencjarium, szklany prostopadłościan akwarium, w którym artystka zamknęła, niby w odizolowanym habitacie, pełne, kobiece usta z papier mâché, przyssane jak ślimaki do przezroczystych ścianek. Artystka traktowała Egzystencjaria jako bardzo osobiste wypowiedzi na tematy dotyczące miłości, macierzyństwa czy agresji. Powstało ich zaledwie kilka: np. Podwóje egzystencjarium dużej alfy i małego pi (1988), Potwór ujarzmiony (1988), Podwójne egzystencjarium dużej bety i małego pi (1992).

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Maria Pinińska-Bereś, „Małe egzystencjarium”, 1990, kolekcja rodzinna, fot. Oskar Hanusek

Obrazek

12._maria_piniaska-bere_mae_egzystencjarium_1990_kolekcja_rodzinna_fot._oskar_hanusek.jpg

Od 1976 roku, obok rzeźb-asamblaży, Pinińska zaczęła realizować akcje odbywające się w plenerze (List-latawiec, Sztandar autorski, Bańki mydlane, Przenośny pomnik pt. Miejsce, Transparent, Aneksja krajobrazu, Żywy róż) i przestrzeniach galerii (Pranie I, Pranie II, Tylko miotła, Umycie rąk, Kobieta w oknie, Kobieta z drabiną, Kobieta nie tylko z drabiną, Działania na przyrządy kuchenne).

W latach 80. w twórczości Pinińskiej nastąpiło pewne przesunięcie znaczeń w sferę społeczną, powstają wtedy m.in. takie prace jak Odejście różu (1982), Ostatni promyk (1983), Pokrowce-sztuka dotyku (1983).

Maria Pinińska-Bereś - prace [galeria]

Styl wyświetlania galerii

wyświetl slajdy

Począwszy od połowy lat 80., artystka w oryginalny sposób podejmowała też dialog z tradycją malarską i rzeźbiarską. Tworzyła własne wizje, m.in. na temat Króla i królowej (1986) Henry'ego Moore’a, Płonącej żyrafy (1989) Salvadora Dalego, Madame Recamier (1991) Davida czy Infantek (1993/97) Velazqueza. Infantki ze spawanego drutu są lekkie, ale już nie miękkie, chociaż koncepcyjnie nawiązują do wcześniejszych prac z cyklów Rotund i Gorsetów.

Maria Pinińska-Bereś - prace [galeria]

Styl wyświetlania galerii

wyświetl slajdy

Materią tajemniczego cyklu Okien, które Pinińska tworzyła od 1991 roku, są emocjonalne pejzaże i wewnętrzne introspekcje. Okna to płaskie obiekty konstruowane ze starych ram okiennych, wypełnione miękkimi, organicznymi formami, koncepcyjnie przynależne do cyklu Psychomebelków.

Format wyświetlania obrazka

standardowy (864px desktop)

Maria Pinińska-Bereś, „Transparent”, 1980, kolekcja rodzinna, fot. materiały prasowe Muzeum Narodowe we Wrocławiu

Obrazek

17._maria_piniaska-bere_transparent_1980_kolekcja_rodzinna.jpg

Maria Pinińska-Bereś, „Działania na przyrządy kuchenne”, 1996, fot. z archiwum Galerii Bielskiej BWA

Artystka nie doczekała się poważnej, retrospektywnej wystawy za życia. Zmarła w trakcie jej przygotowywania, 20 kwietnia 1999 roku.

Pierwsza wielka monograficzna wystawa Marii Pinińskiej-Bereś została przygotowana przez Muzeum Narodowe we Wrocławiu w 2024 roku, a jej zagraniczne odsłony, przy współpracy Instytutu Adama Mickiewicza, zagościły w Galerie für Zeitgenössische Kunst Leipzig (2024), Kunstmuseum den Haag (2025) i Kunstmuseum Luzern (2026). Prace artystki znajdują się w kolekcjach Muzeum Narodowego we Wrocławiu, Muzeum Narodowego w Krakowie, Muzeum Narodowego w Poznaniu, Muzeum Sztuki w Łodzi, Muzeum Sztuki Współczesnej MOCAK w Krakowie, Muzeum Śląskiego w Katowicach, Muzeum Ziemi Chełmskiej w Chełmie oraz Muzeum im. Jacka Malczewskiego w Radomiu.

Wybrane wystawy indywidualne:

1958 – Wystawa rzeźby (razem z Jerzym Beresiem i Tadeuszem Szpunarem), Dom Plastyków, Kraków;
1970 – Piwnica pod Baranami, Kraków;
1973 – Galeria Współczesna, Warszawa;
1976 – Galeria Labirynt, Lublin;
1980 – Galeria Krzysztofory, Kraków;
1980 – Galeria Rytm, Kraków;
1982 – BWA, Lublin;
1988 – Galeria Krzysztofory, Kraków;
1988 – Galeria 72, Muzeum Okręgowe, Chełm;
1990 – Galeria Krzysztofory, Kraków;
1991 – Galeria Teatru STU, Kraków;
1991 – BWA, Koszalin;
1992 – BWA - Zamek Książąt Pomorskich, Szczecin;
1992 – BWA, Sandomierz;
1992 – Starmach Gallery, Kraków;
1993 – Centrum Rzeźby Polskiej, Orońsko;
1995 – Wystawa w ramach 6. Międzynarodowego Triennale Rysunku, Galeria BWA Awangarda, Wrocław;
1996 – Galeria Manhattan, Łódź;
1997 – Egzystencjarium, Galeria Studio, Warszawa;
1999/2000 – Maria Pinińska-Bereś 1931-1999, Galeria Sztuki Współczesnej Bunkier Sztuki w Krakowie, Galeria Bielska w Bielsku-Białej, Galeria Miejska Arsenał w Poznaniu;
2001 – Maria Pinińska-Bereś 1931-1999, Bałtycka Galeria Sztuki Współczesnej w Słupsku;
2007 – Ruchome – Nieruchome. Performensy Marii Pinińskiej-Bereś w dokumentacji, Galeria Bunkier Sztuki, Kraków;
2011 – Maria Pinińska-Bereś, Galeria Piekary, Poznań;
2012 – Maria Pinińska-Bereś. Imaginarium cielesności, Państwowa Galeria Sztuki w Sopocie;
2017 – Maria Pinińska-Bereś. Ślady kobiety, Galeria Sztuki BWA w Olsztynie;
2019 – Maria Pinińska-Bereś. Living Pink, The Approach Gallery, Londyn, Wielka Brytania;
2020 – Maria Pinińska-Bereś. Bańki mydlane, Galeria Sztuki Współczesnej w Opolu;
2022 – Maria Pinińska-Bereś. Meadow of Your Body, Galerie Nächst St. Stephan, Wiedeń, Austria;
2024 – Maria Pinińska Bereś, Muzeum Narodowe we Wrocławiu;
2024 – Maria Pinińska-Bereś, Muzem Sztuki Współczesnej, Lipsk, Niemcy;
2025 – Maria Pinińska-Bereś, Kunstmuseum den Haag, Holandia;
2026 – Maria Pinińska-Bereś. Under the Pink Flag, Kunstmuseum Luzern, Szwajcaria;
2026 – Maria Pinińska-Bereś. Under the Pink Flag, Kunstmuseum Bochum, Niemcy.

Wybrane wystawy zbiorowe:

1955 – Ogólnopolska Wystawa Młodej Plastyki pod hasłem „Przeciw wojnie – przeciw faszyzmowi”, Arsenał, Warszawa;
1955 – Xawery Dunikowski i jego uczniowie, CBWA Zachęta, Warszawa;
1957 – Wystawa młodej plastyki, Oslo, Bergen, Narwik (Norwegia);
1964 – 20 lat Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w twórczości plastycznej, Pałac Sztuki TPSP, Kraków;
1971 – 3. Ogólnopolska Wystawa Rzeźby, CBWA Zachęta, Warszawa;
1973 – The Connoisseur in Poland. Cracow Art Festiwal, BWA, Kraków;
1974 – Krakowskie malarstwo i rzeźba w XXX-lecie PRL, BWA, Pałac Sztuki TPSP, Rzeźba plenerowa na Plantach, Kraków;
1974 – Artysta wobec cywilizacji, Contart 74, Galeria Studio, Warszawa;
1975 – Dziesięciu artystów prezentuje nowe i najnowsze (AICA), Muzeum Narodowe, Poznań;
1975 – Xawery Dunikowski i uczniowie. Wystawa w stulecie urodzin Xawerego Dunikowskiego, Muzeum im. Xawerego Dunikowskiego, Warszawa;
1976 – Rzeźba roku 1975 Polski Południowej, BWA, Kraków;
1976 – Format: Człowiek, Galeria STU, Kraków;
1977 – 14. Biennale rzeźby plenerowej, Middelheim (Belgia);
1979 – Wystawa plastyki krakowskiej, Darmstadt (RFN);
1979 – Erotyka. Malarstwo, grafika, rysunek, rzeźba, Dom Artysty Plastyka, Warszawa;
1979 – "8 x Kraków", Galeria Studio, Warszawa;
1979 – Feministische Kunst Internationaal, Haags Gemeentemuseum, Haga (Holandia);
1980 – Sztuka Kobiet, Galeria ON, Poznań;
1980 – 16. Wystawa Grupy Krakowskiej, Galeria Krzysztofory, Kraków;
1982 – K 18 Stoffwechsel, międzynarodowa wystawa w Kassel (RFN);
1983 – 17. Międzynarodowe Biennale, Sao Paulo (Brazylia);
1984 – Nurt intelektualny w sztuce polskiej po drugiej wojnie światowej, Performances polskie, BWA, Lublin;
1986 – Zapis 2, Galeria Labirynt, Lublin;
1988 – The presentation of Labirynt Gallery, 1974-1988, Centre of Arts Tapes, The Alexandra Centre - Halifax, Centre En Art Actuel Le Lieu - Quebec, Candada;
1989 – Labirynt 2. Galeria Labirynt prezentuje, Galeria New Space, Fulda (RFN);
1990 – Cóż po artyście w czasie marnym? Sztuka niezależna lat 80., Galeria Zachęta, Warszawa, Muzeum Narodowe w Krakowie;
1991 – Artystki Polskie, Muzeum Narodowe, Warszawa;
1991 – Voices of Freedom, The National Museum of Women in Arts, Waszyngton (USA);
1992 – Natura natury, BWA, Lublin;
1992 – Grupa Krakowska. Prace z lat 1957-1992, Pałac Sztuki TPSP, Kraków;
1993 – Żywioły, Państwowa Galeria Sztuki, Łódź; Galeria Domu Artysty Plastyka, Warszawa;
1993 – Artyści z Krakowa, Galeria Zachęta, Warszawa;
1994 – Hautevolée, Galerie Rähnitzgasse, Drezno (Niemcy);
1994 – Ars Erotica, Muzeum Narodowe, Warszawa;
1994 – Grupa Krakowska 1932-1994, Narodowa Galeria Sztuki Współczesnej Zachęta, Warszawa;
1994 – Klasycy współczesności, wystawa ze zbiorów Muzeum Narodowego w Warszawie, Muzeum Narodowe, Warszawa;
1995 – Poznańskie seminarium feministyczne. Pokazy artystyczne, Galeria Fractale, Poznań;
1996 – Art in Poland: New Directions, University at Buffalo Art Gallery (USA);
1996 – Impact, avant-garde cracovienne apres 1945, Instytut Polski w Paryżu (Francja);
1996 – Kobieta o kobiecie, BWA, Bielsko Biała;
1998 – Blask, Galeria Sztuki Współczesnej Domu Krakowskiego, Norymberga, Instytut Kultury Polskiej (Niemcy);
1998 – Chodząc po ziemi, Musée d'Histoire Vivante, Montreuil (Kanada);
1998 – Perz – Rhizom, Galeria Pryzmat, Kraków;
2009 – Energia koloru, Galeria Grodzka, Lublin;
2009 – DOM – droga istnienia. 7. Triennale Sztuki Sacrum, Galeria BWA, Częstochowa;
2015 – Artissima 2015, Turyn, Włochy;
2015 – World goes pop, Tate Modern Gallery, Londyn, Wielka Brytania;
2017 – 56 Artillery Lane, Raven Row Gallery, Londyn, Wielka Brytania;
2017 – A-geometria. Hans Arp i Polska, Muzeum Narodowe, Poznań;
2019 – Shapeshifters, The Approach Gallery, Londyn, Wielka Brytania;
2019 – Klęska urodzaju, Galeria Sztuki Współczesnej BWA, Opole;
2020 – Wiek półcienia. Sztuka w czasach planetarnej zmiany, Muzeum Sztuki Nowoczesnej, Warszawa;
2021 – Art Encounters Biennial 2021: Our Other Us, Timișoara, Rumunia;
2021 – Rzeźba w poszukiwaniu miejsca, Narodowa Galeria Sztuki Współczesnej Zachęta, Warszawa;
2022 – Poza Edenem, Muzeum Śląskie w Katowicach;
2022 – Niech szyją! Współczesna polska rzeźba uszyta, Centrum Sztuki Współczesnej Znaki Czasu, Toruń;
2023 – Sztuka widzenia. Nowosielski i inni, Zamek Królewski w Warszawie;
2023 – Artyści z Krakowa. II Grupa Krakowska, Muzeum Sztuki Współczesnej MOCAK, Kraków;
2024 – Sztuka kobiet II, Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski, Warszawa;
2025 – Niech nas widzą, Zamek Królewski w Warszawie;
2025 – Sposoby widzenia, Muzeum Sztuki w Łodzi, Łódź;
2025 – Kwestia kobieca 1550–2025, Muzeum Sztuki Nowoczesnej, Warszawa.

Autor: Ewa Gorządek, Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski w Warszawie, listopad 2006, aktualizacja AJ, luty 2026

„Maria Pinińska-Bereś. Under the Pink Flag” w Lucernie [galeria]

Styl wyświetlania galerii

wyświetl slajdy

rzeźba figuratywna

instalacja

sztuka feministyczna