Tworzący w nurcie klasycyzmu architekt kształcił się w Polsce i we Włoszech, projektował dla polskich magnatów i króla. To jemu Warszawa zawdzięcza najwspanialsze klasycystyczne gmachy.
-
Chrystian Piotr Aigner urodził się w 1756 roku w Puławach. Jego ojciec, najpewniej niemieckiego pochodzenia, był
Nieznany malarz polski, "Portret Stanisława Kostki Potockiego", olej, płótno, pocz. XIX w., płótno, fot. MNW
mistrzem stolarskim na terenie tamtejszego majątku rodziny Czartoryskich. I to właśnie tam Chrystian Piotr, najstarszy z szóstki rodzeństwa, poznał Stanisława Kostkę Potockiego i dzięki jego wsparciu finansowemu wyjechał na studia do Włoch. Początkowo był protegowanym Potockiego, z czasem jednak stał się jego przyjacielem i współpracownikiem.
Po powrocie ze studiów do Polski Chrystian Piotr Aigner rozpoczął karierę jako architekt i teoretyk architektury. Ale nie tylko. Wstąpił bowiem do wojska, a po dziesięciu latach służby został także profesorem korpusu inżynierów. Był zaangażowany w walki niepodległościowe, walczył w powstaniu kościuszkowskim i w tym samym 1794 roku opublikował "Krótką naukę o pikach i kosach", broszurę-poradnik, jak przystosować narzędzia rolnicze do walki i jak najskuteczniej posługiwać się nimi w starciu z wrogiem. Tłumaczył:
Nauka woienna jest bardzo obszerna i podaie nam wiele sposobów, daleko w swym użyciu skutecznieyszych, niż naylepsze piki: lecz ia zamierzyłem sobie mówić tylko o tym gatunku broni, i podać krótką naukę dla tych z moich Rodaków, którzy nią są opatrzeni. Broń ta może bydź straszną w ich ręku; można nią mięszać między bataliony Wolenterów, a ogółem we wszelkie piesze korupsa; ona może nayłatwiey dopełniać Regimenta.
Format wyświetlania obrazka
standardowy (864px desktop)
Kościół św. Anny w Warszawie, 2020, fot. Adrian Grycuk / Wikipedia
Obrazek
1683px-kosciol_sw._anny_w_warszawie_2020_fot_adrian_grycuk.jpg
"Krótka nauka o pikach i kosach" to jedna z wielu publikacji, które napisał Chrystian Piotr Aigner. Wszystkie inne jednak dotyczyły już architektury, ta dziedzina była bowiem głównym obszarem jego działalności. Jedną z najwcześniejszych znaczących realizacji Aignera jest fasada kościoła bernardynów pod wezwaniem św. Anny przy Krakowskim Przedmieściu. Świątynia, której początki sięgają XV wieku, wielokrotnie przebudowywana, zachowała część gotyckich murów, w połowie XVIII wieku przeszła barokizację, a trzy dekady później Stanisław Kostka Potocki w porozumieniu z królem Stanisławem Augustem Poniatowskim zdecydowali o dostawieniu do frontu świątyni fasady utrzymanej z stylu klasycystycznym. Koncepcję elewacji naszkicował sam Kostka Potocki, zaprojektował – Aigner. Fasada była gotowa w 1788 roku; według badaczy wzorem dla niej był wenecki kościół Il Redentore projektu Andrei Palladia. W kolejnych latach (do lat 30. XIX wieku) Aigner kontynuował prace w tym miejscu i projektował przebudowy sąsiadujących z kościołem bernardyńskim zabudowań, tak aby nadać im spójny wygląd.
Format wyświetlania obrazka
standardowy (864px desktop)
Domek Gotycki w Puławach, fot. Marek Maruszak / Forum
Obrazek
pulawy_domek_gotycki_fot_marek_maruszak_forum-0429919627.jpg
Warto dodać, że Stanisław Kostka Potocki sam miał architektoniczne ambicje, nie posiadał jednak stosownego wykształcenia, nie raz Aigner opracowywał więc projekty, które przyjaciel przedstawiał jako swoje (zachowały się dokumenty poświadczające wynagrodzenie, jakie architekt dostawał za tę pracę). Można też powiedzieć, że w posiadłościach rodziny Potockich Aigner zdobywał doświadczenie. Na początku drogi zawodowej, na przełomie lat 70. i 80. XVIII wieku, rysował przebudowy i modernizacje rezydencji Potockich w Kurowie, w Olesinie, Krzeszowicach czy w Warszawie.
Świątynia Sybilli w Puławach, fot. Monkpress / East News
Pod koniec XVIII wieku Aigner wrócił do miejsca, w którym się urodził – do Puław. Na zamówienie rodziny Czartoryskich w latach 1785–1810 projektował tam kolejne obiekty, brał też udział w krajobrazowym przekształceniu ogrodu. Najpierw powstała Świątynia Sybilli wzorowana na antycznej świątyni Westy w Tivoli pod Rzymem. Później wzniesiono Domek Gotycki, Pałac Marynki, oranżeria czy kościół NMP o formie wywiedzionej z rzymskiego Panteonu.
W 1786 roku Aigner i Kostka Potocki spędzili ponad pół roku we Włoszech, zwiedzając i szkicując antyczne i renesansowe zabytki (szczególnie te, które wyszły spod ręki Andrei Palladia), znali więc doskonale reguły rządzące tą architekturą. Jego projekty cechował zaczerpnięty z antyku rytm, ład, formalna powściągliwość oraz, co oczywiste, elementy architektoniczne – kolumny, tympanony, pilastry, gzymsy, kopuły, dekoracje rzeźbiarskie itd. Dotyczy to tak samo realizacji powstających na zamówienie rodzin magnackich, jak instytucji Królestwa Kongresowego. Bo dojrzała twórczość Aignera toczyła się niejako dwoma torami: jeden stanowiły zamówienia znamienitych rodów, drugi – projekty publiczne. Od lat 90. XVIII wieku m.in. dla Czartoryskich, Potockich, Lubomirskich architekt (nierzadko we współpracy z Kostką Potockim) rysował pałace, wille, parki i ogrody, projektował przebudowy i rozbudowy rezydencji czy niezwykle wówczas modne, utrzymane w różnych stylach architektonicznych pawilony parkowe.
Format wyświetlania obrazka
standardowy (864px desktop)
Wodozbiór w Łazienkach, rzut poziomy, rysunek Piotra Aignera, 1937, fot. Biblioteka Narodowa Polona
Obrazek
wodozbior_w_lazienkach_rzut_poziomy_rysunek_piotra_aignera_1937_polona.jpg
To spod ręki Aignera wyszły pałace w Igołomi, Przeworsku, Zarzeczu. Ważny swój ślad architekt pozostawił także w istniejących wcześniej kompleksach: projektował przebudowę, nadając mu ostateczny kształt, zamku w Łańcucie – od 1803 roku Aigner był nadwornym architektem Izabeli Lubomirskiej, ówczesnej właścicielki tego majątku. Na jej zamówienie zaprojektował neogotyckie elewacje zamku, oranżerię, teatr, kaplicę, pawilony ogrodowe, dekorację Sali Balowej czy Wielkiej Jadalni. Podobne prace architekt prowadził w Wilanowie, które to dobra wraz z pałacem Jana III Sobieskiego należały także do Lubomirskich. Tu Aigner (we współpracy ze Stanisławem Kostką Potockim) od 1799 roku przez kilka lat zajmował się nie tylko architekturą, ale i ogrodem i parkiem. Nadał całości spójny kształt, modernizując pałacowe dziedzińce, projektując osie widokowe, porządkując niektóre części ogrodów tak, by uspójnić je z parkiem w stylu angielskim, który w latach 80. XVIII wieku zaprojektował Szymon Bogumił Zug. Aigner modernizował także inną realizację Zuga, zbudowany w latach 1780–1782 pałac w Natolinie, należący do rodziny Potockich.
Format wyświetlania obrazka
standardowy (864px desktop)
Plac Trzech Krzyży, 1873, fot. Konrad Brandel / Wikipedia
Obrazek
plac_trzech_krzyzy_konrad_brandel_ok._1873-fot_wiki.jpg
W 1814 roku Chrystian Piotr Aigner został członkiem Akademii Świętego Łukasza, założonej w XVI wieku rzymskiej akademii nauk, prestiżowej i cenionej w Europie, uważanej wówczas za najlepszą akademię sztuk pięknych na naszym kontynencie. Przebywał wtedy kilka lat w Rzymie, wrócił do Polski w 1816 roku, mianowany szefem katedry architektury na Uniwersytecie Warszawskim, a niedługo później budowniczym Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych i Policji. W ten sposób do jego rąk trafiały znaczące zamówienia państwowe na ważne gmachy publiczne. Jednym z ważniejszych była przebudowa pałacu na Krakowskim Przedmieściu, początkowo w rękach rodziny Radziwiłłów, później kupionego przez rząd Królestwa Polskiego, aby pełnił funkcję siedziby namiestnika (jego fundatorem był Stanisław Koniecpolski; dziś to Pałac Prezydencki). I w tym przypadku sięgnął po styl klasycystyczny, powściągliwy i elegancki. Architekt obniżył dach pałacu, usunął barokowe detale, uporządkował jego elewacje, oddzielając boniowany parter od pięter i tworząc prosty rytm podziałów za pomocą pilastrów i gzymsów. Elewację frontową wyróżnił półkolumnami w porządku korynckim i attyką, na której ustawił dziesięć rzeźb. W tej formie znamy ów gmach do dziś.
Format wyświetlania obrazka
standardowy (864px desktop)
Pałac Prezydencki w Warszawie, fot. Andrzej Bogacz / Forum
Obrazek
palac_prezydencki_fot_andrzej_bogacz_forum-0431171531.jpg
Chrystian Piotr Aigner dla Uniwersytetu Warszawskiego w 1816 roku zaprojektował Obserwatorium Astronomiczne przy Łazienkach Królewskich, rok później – Mennicę Księstwa Warszawskiego przy ulicy Bielańskiej (rozebrana w 1905 r.); w latach 1819 roku przebudował fasadę kościoła św. Andrzeja Apostoła i zaprojektował otaczające go kamienice (dziś to kościół środowisk twórczych przy Placu Teatralnym). W latach 1818–1826 na Placu Trzech Krzyży w Warszawie stanął kościół pw. św. Aleksandra, któremu Aigner nadał formę wzorowaną na rzymskim Panteonie. Choć pół wieku później Józef Pius Dziekoński przebudował tę świątynię, podwyższając jej kopułę, dodając detale, kaplice i wieże, ze zniszczeń II wojny światowej kościół odbudowano w powściągliwych, klasycystycznych formach, jakie nadał mu Aigner. Klasycystyczne kościoły architekt w pierwszej połowie XIX wieku projektował także w Suwałkach, Żyrzynie czy Międzyrzecu Podlaskim.
Aigner nie tyko projektował, ale i pisał, zostawiając po sobie co najmniej kilkanaście publikacji. Niektóre z nich miały
Piotr Aigner, “Rozprawa o guście w ogólności…”, 1812, fot. Biblioteka Narodowa Polona
formy zawodowych poradników (np. wydane w 1791 roku "Budownictwo Wieyskie Z Cegły Glino-Suszoney Z Plantami Chałup Wieyskich Stosownie Do Gospodarstwa Narodowego"), opisów własnych koncepcji i budowlanych usprawnień (np. publikacja dotycząca opracowanej przez niego formy i sposobu działania nowoczesnej cegielni) czy własnych projektów (np. z 1825 roku "Budowy kościołów. Cz. 1, Zamykająca cztery proiekta kościołów parafialnych różney wielkości w dziewięciu tablicach"). Analizował style historyczne ("Rozprawa o świątyniach u starożytnych i o słowiańskich"), sięgał także po tematy teoretyczne i filozoficzne. W 1812 roku ukazała się "Rozprawa o guście w ogólności a w szczególności w architekturze miana na posiedzeniu poublicznem Towarzystwa Królewskiego Przyjaciół Nauk dnia 30 Kwietnia 1812 Roku przez Piotra Aignera członka tegoż Towarzystwa", którą architekt rozpoczyna słowami:
"Gust w istocie nic innego nie iest, tylko władza czucia piękności, tak, iak rozum iest władzą poznawania istotney prawdy, doskonałości i dobrego. Czasem też to słowo biorą w ściśleyszem rozumieniu, podług którego przypisuią gust tylko ludziom, w których ta władza iuż do pewney doskonałosci i wprawy doszła".
Format wyświetlania obrazka
standardowy (864px desktop)
Konkatedra św. Aleksandra w Suwałkach, 2020, fot. Bartłomiej Misiewicz / Wikipedia
Obrazek
konkatedra_w_suwalkach_2020-54-1_fot._b._misiewicz_cc_4-0.jpg
W 1821 roku zmarł Stanisław Kostka Potocki, przyjaciel, ale i protektor Aignera, któremu ten zawdzięczał swoje publiczne stanowiska. Architekt opuścił Warszawę, bo skończyła się tu jego dobra passa. Dwa lata spędził w Krakowie, później jednak przeniósł się do Włoch, najpierw do Rzymu, później do Florencji, gdzie zmarł 8 lutego 1841 roku.
